
tua 450–650
Seintiau Gwent ac Ergyng
Dyfrig yr archesgob, Gwynllyw y brenin rhyfelgar a aeth yn feudwy, a Thewdrig, a adawodd ei gell i achub ei bobl.
Llun: Muriau tref Rufeinig Caer-went (Venta Silurum) a’u bastiynau · Colin Smith, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Roedd y de-ddwyrain yn wlad lle’r oedd brenhinoedd a seintiau’n aml yr un bobl. Treuliodd Gwynllyw, brenin rhyfelgar, ei ddyddiau olaf yn feudwy ar y bryn lle saif eglwys gadeiriol Casnewydd heddiw. Gadawodd Tewdrig, brenin Gwent a Glywysing, ei gell meudwy yn Nhyndyrn i arwain byddin ei fab yn erbyn y Saeson, ac enillodd.
I’r gogledd, yn Ergyng, sydd heddiw yn Swydd Henffordd, sefydlodd Dyfrig fynachlogydd yn Henllan a Mochros a daeth yn gyntaf o esgobion mawr y de. Yn ôl traddodiad Cymru, ef a goronodd Arthur.
Y saint
Dyfrig Sant
Dydd gŵyl 14 Tachwedd
Fe’i ganwyd ym Madle yn Ergyng, sefydlodd fynachlogydd yn Henllan a Mochros, a bu’n esgob y de. Medd ei Fuchedd iddo ddewis Mochros am fod hwch wen a’i pherchyll wedi dangos y lle iddo. Yn ôl traddodiad Cymru, ef a goronodd Arthur. Bu farw ar Enlli, ac yn 1120 dygwyd ei weddillion i Landaf.
Dyfrig SantSant Gwynllyw
Dydd gŵyl 29 Mawrth
Brenin Gwynllŵg, y tir rhwng Wysg a Rhymni, a thad Cadog. Yn rhyfelwr yn ei ieuenctid, aeth yn feudwy ar y bryn uwchben Wysg, a saif eglwys gadeiriol Casnewydd ar y fan. Ei enw ef yw ei henw Saesneg, St Woolos, wedi’i dreulio’n llyfn gan amser.
CasnewyddSant GwynllywSantes Gwladys
Dydd gŵyl 29 Mawrth
Merch i Frychan, gwraig Gwynllyw a mam Cadog. Yn ddiweddarach yn ei bywyd bu fyw fel gwraig sanctaidd, a saif adfeilion ei chapel ar y rhos uwchben Gelligaer.
Capel GwladysSantes GwladysSant Tathan
Dydd gŵyl 26 Rhagfyr
Sant o Iwerddon a sefydlodd ysgol o fewn muriau Rhufeinig Caer-went, lle’r oedd Cadog ymhlith ei ddisgyblion. Mae Sain Tathan ym Mro Morgannwg yn dwyn ei enw.
Caer-wentSain TathanSant TathanSant Tewdrig
Dydd gŵyl 1 Ebrill
Brenin Gwent a Glywysing, a roddodd ei goron heibio i fyw’n feudwy yn Nhyndyrn. Pan ddaeth y Saeson cododd ei gleddyf eto, arweiniodd fyddin ei fab Meurig i fuddugoliaeth wrth y rhyd ar afon Gwy, a bu farw o’i glwyfau ym Merthyr Tewdrig. Yn ôl traddodiad Cymru, ei ŵyr Athrwys oedd Arthur.
TyndyrnMerthyr TewdrigSant TewdrigSantes Maches
Cofir amdani yn Llanfaches, lle, fil o flynyddoedd ar ei hôl, y casglwyd y capel Anghydffurfiol cyntaf yng Nghymru yn 1639.
Ysgrifennwyd Bucheddau’r saint gan mwyaf bum neu chwe chan mlynedd ar eu hôl, gan fynachod yn Llancarfan, Llandaf, Tyddewi ac yn Llydaw, ac amcangyfrif yw’r dyddiadau a roddir yma. Rhoddir dyddiau gŵyl lle mae calendrau Cymru’n cytuno. Lle daw stori o Fuchedd sant neu o draddodiad, fe’i hadroddir yn eu geiriau hwy.
Eu llannau ar y map
Tapiwch ddot i weld llan pwy yw hi.
Lleoedd i ymweld â nhw
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf







