Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. c. 500

Sant Tathan

Sant o Iwerddon a sefydlodd ysgol o fewn muriau Rhufeinig Caer-went, lle’r oedd Cadog ymhlith ei ddisgyblion. Mae Sain Tathan ym Mro Morgannwg yn dwyn ei enw.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. c. 500 (cronicl cynnar:Buchedd Tathan, y 12fed ganrif) Athro Caer-went Oes y Seintiau Saint a ffydd
Eglwys Sant Steffan a Sant Tathan yng Nghaerwent, lle sefydlodd ei ysgol
Eglwys Sant Steffan a Sant Tathan yng Nghaerwent, lle sefydlodd ei ysgol · Llun: Wikimedia Commons · Ruth Sharville, CC BY-SA 2.0

Tathan, Tathai yn Gymraeg a Tatheus yn Lladin, oedd sant Caerwent, hen dref Rufeinig Gwent. Dywed traddodiad iddo ddod dros y môr o Iwerddon a sefydlu ysgol a mynachlog y tu mewn i’r muriau Rhufeinig, lle bu’r Cadog ifanc, sant Llancarfan wedyn, yn ddisgybl iddo. Mae ei enw’n fyw yn Sain Tathan ym Mro Morgannwg ac yn Llandathan, Llanfaches.

PrydY bumed ganrif
TadY brenin Tathalius, Tuathal, yn ôl traddodiad
Ei ysgolCaerwent, Venta Silurum
Ei ddisgyblCadog, mab y brenin Gwynllyw
Dydd gŵyl26 Rhagfyr

Mab brenin a ddewisodd yr eglwys#

Dywed ei Fuchedd, a gadwyd mewn llawysgrif yn y Llyfrgell Brydeinig, mai unig fab brenin o Iwerddon ydoedd. Cafodd addysg dda a rhoddodd ei hun i bethau sanctaidd, ac yn hytrach na dilyn ei dad yn frenin ufuddhaodd i angel a hwylio am Brydain gydag wyth disgybl. Daeth eu cwch i fyny Hafren a glanio yn nheyrnas Gwent.

Yr ysgol yng Nghaerwent#

Croesawodd Caradog, brenin holl Went, ef a rhoi tir iddo yng Nghaerwent, Venta Silurum, y dref farchnad a godasai’r Rhufeiniaid i’r Silwriaid, a’i muriau’n dal i sefyll yn uchel. Yno sefydlodd Tathan ysgol a mynachlog, a deuai ysgolheigion ato o bob rhan o’r wlad. Wedyn, gyda rhodd gan y brenin Ynyr, mab Caradog, sefydlodd eglwys yno hefyd.

Athro Cadog#

Anfonodd Gwynllyw, brenin Gwynllwg, ei fab Cadog at Dathan pan oedd y bachgen yn saith oed. Tyfodd Cadog i sefydlu’r fynachlog fawr yn Llancarfan, ac yn ei Fuchedd ef mae’r hen athro’n ymddangos eto dan ffurf arall ar ei enw, Meuthi: yr un enw, gyda’r rhagddodiad anwes mo- yn lle to- a’r terfyniad anwes -an.

Ei gofio#

Tathan yw nawddsant Caerwent, ac mae pentref Sain Tathan ym Mro Morgannwg yn dwyn ei enw, fel y gwna Llandathan, hen enw Llanfaches ger Caerwent. Fel Meuthi rhoddodd ei enw i Lanfeithin ym mhlwyf Llancarfan, cartref mynachlog Cadog. Cedwir ei ŵyl ar 26 Rhagfyr.

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf