Sant o Iwerddon a sefydlodd ysgol o fewn muriau Rhufeinig Caer-went, lle’r oedd Cadog ymhlith ei ddisgyblion. Mae Sain Tathan ym Mro Morgannwg yn dwyn ei enw.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Gwrando ar y dudalen hon3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Eglwys Sant Steffan a Sant Tathan yng Nghaerwent, lle sefydlodd ei ysgol · Llun: Wikimedia Commons · Ruth Sharville, CC BY-SA 2.0
2 munud o ddarllen
Tathan, Tathai yn Gymraeg a Tatheus yn Lladin, oedd sant Caerwent, hen dref Rufeinig Gwent. Dywed traddodiad iddo ddod dros y môr o Iwerddon a sefydlu ysgol a mynachlog y tu mewn i’r muriau Rhufeinig, lle bu’r Cadog ifanc, sant Llancarfan wedyn, yn ddisgybl iddo. Mae ei enw’n fyw yn Sain Tathan ym Mro Morgannwg ac yn Llandathan, Llanfaches.FfynonellauTathan (Tathai, Lat. Tatheus), saint (fl. 5th century) ↗Harold Idris Bell, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruEi Fuchedd yn Cotton Vespasian A. xiv; ym Muchedd Cadog ef yw Meuthi, yr un enw gyda’r rhagddodiaid parch mo- a to- a’r terfyniad anwes -an; dywedir ei fod yn fab i’r brenin Tathalius, Tuathal; ymsefydlodd yng Ngwent, lle rhoddodd Caradog, brenin holl Went, dir iddo yng Nghaerwent i ysgol a mynachlog; Cadog fab y brenin Gwynllyw yn ddisgybl iddo; gŵyl 26 Rhagfyr; nawddsant Caerwent ac, fel Meuthi, Llanfeithin ym mhlwyf Llancarfan, sydd wedi diflannu.Tathan ↗Wikipedia (Saesneg)Hwyliodd o Iwerddon gydag wyth disgybl, gan ddilyn angel, yn hytrach na dod yn frenin ar ôl ei dad; daeth i fyny Hafren i Went; fe’i croesawyd gan y brenin Caradog a sefydlodd ysgol yn Venta Silurum, Caerwent, lle deuai ysgolheigion o bob rhan; anfonodd Gwynllyw ei fab Cadog ato yn saith oed; gyda rhodd gan Ynyr fab Caradog sefydlodd eglwys; cysegriadau yn Llanfaches, a elwir hefyd yn Llandathan, ac yn Sain Tathan.
Dywed ei Fuchedd, a gadwyd mewn llawysgrif yn y Llyfrgell Brydeinig, mai unig fab brenin o Iwerddon ydoedd. Cafodd addysg dda a rhoddodd ei hun i bethau sanctaidd, ac yn hytrach na dilyn ei dad yn frenin ufuddhaodd i angel a hwylio am Brydain gydag wyth disgybl. Daeth eu cwch i fyny Hafren a glanio yn nheyrnas Gwent.FfynonellauTathan (Tathai, Lat. Tatheus), saint (fl. 5th century) ↗Harold Idris Bell, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruEi Fuchedd yn Cotton Vespasian A. xiv; ym Muchedd Cadog ef yw Meuthi, yr un enw gyda’r rhagddodiaid parch mo- a to- a’r terfyniad anwes -an; dywedir ei fod yn fab i’r brenin Tathalius, Tuathal; ymsefydlodd yng Ngwent, lle rhoddodd Caradog, brenin holl Went, dir iddo yng Nghaerwent i ysgol a mynachlog; Cadog fab y brenin Gwynllyw yn ddisgybl iddo; gŵyl 26 Rhagfyr; nawddsant Caerwent ac, fel Meuthi, Llanfeithin ym mhlwyf Llancarfan, sydd wedi diflannu.Tathan ↗Wikipedia (Saesneg)Hwyliodd o Iwerddon gydag wyth disgybl, gan ddilyn angel, yn hytrach na dod yn frenin ar ôl ei dad; daeth i fyny Hafren i Went; fe’i croesawyd gan y brenin Caradog a sefydlodd ysgol yn Venta Silurum, Caerwent, lle deuai ysgolheigion o bob rhan; anfonodd Gwynllyw ei fab Cadog ato yn saith oed; gyda rhodd gan Ynyr fab Caradog sefydlodd eglwys; cysegriadau yn Llanfaches, a elwir hefyd yn Llandathan, ac yn Sain Tathan.
Croesawodd Caradog, brenin holl Went, ef a rhoi tir iddo yng Nghaerwent, Venta Silurum, y dref farchnad a godasai’r Rhufeiniaid i’r Silwriaid, a’i muriau’n dal i sefyll yn uchel. Yno sefydlodd Tathan ysgol a mynachlog, a deuai ysgolheigion ato o bob rhan o’r wlad. Wedyn, gyda rhodd gan y brenin Ynyr, mab Caradog, sefydlodd eglwys yno hefyd.FfynonellauTathan (Tathai, Lat. Tatheus), saint (fl. 5th century) ↗Harold Idris Bell, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruEi Fuchedd yn Cotton Vespasian A. xiv; ym Muchedd Cadog ef yw Meuthi, yr un enw gyda’r rhagddodiaid parch mo- a to- a’r terfyniad anwes -an; dywedir ei fod yn fab i’r brenin Tathalius, Tuathal; ymsefydlodd yng Ngwent, lle rhoddodd Caradog, brenin holl Went, dir iddo yng Nghaerwent i ysgol a mynachlog; Cadog fab y brenin Gwynllyw yn ddisgybl iddo; gŵyl 26 Rhagfyr; nawddsant Caerwent ac, fel Meuthi, Llanfeithin ym mhlwyf Llancarfan, sydd wedi diflannu.Tathan ↗Wikipedia (Saesneg)Hwyliodd o Iwerddon gydag wyth disgybl, gan ddilyn angel, yn hytrach na dod yn frenin ar ôl ei dad; daeth i fyny Hafren i Went; fe’i croesawyd gan y brenin Caradog a sefydlodd ysgol yn Venta Silurum, Caerwent, lle deuai ysgolheigion o bob rhan; anfonodd Gwynllyw ei fab Cadog ato yn saith oed; gyda rhodd gan Ynyr fab Caradog sefydlodd eglwys; cysegriadau yn Llanfaches, a elwir hefyd yn Llandathan, ac yn Sain Tathan.Caerwent ↗Wikipedia (Saesneg)Venta Silurum, a sefydlwyd gan y Rhufeiniaid yn OC 75 yn dref farchnad i lwyth y Silwriaid, lle cyfarfu’r ffordd rhwng Caerloyw a Chaerllion â’r ffordd tua’r gogledd i Amwythig; ystyr Venta yw marchnad; ychydig o’i thai oedd â brithwaith neu loriau wedi’u gwresogi; muriau hyd at 5 m o uchder, a alwyd gan John Newman yr amddiffynfa dref fwyaf trawiadol o bell ffordd sydd wedi goroesi o Brydain Rufeinig; sylfeini teml o’r bedwaredd ganrif â’i chlos sanctaidd; brithwaith o lawer math o bysgod a gafwyd yn 1881 yng ngardd bwthyn; mae carreg civitas y Silwriaid yn eglwys y plwyf, Sant Steffan a Sant Tathan; daw’r enw Gwent o’r enw Rhufeinig Venta.
Anfonodd Gwynllyw, brenin Gwynllwg, ei fab Cadog at Dathan pan oedd y bachgen yn saith oed. Tyfodd Cadog i sefydlu’r fynachlog fawr yn Llancarfan, ac yn ei Fuchedd ef mae’r hen athro’n ymddangos eto dan ffurf arall ar ei enw, Meuthi: yr un enw, gyda’r rhagddodiad anwes mo- yn lle to- a’r terfyniad anwes -an.FfynonellauTathan (Tathai, Lat. Tatheus), saint (fl. 5th century) ↗Harold Idris Bell, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruEi Fuchedd yn Cotton Vespasian A. xiv; ym Muchedd Cadog ef yw Meuthi, yr un enw gyda’r rhagddodiaid parch mo- a to- a’r terfyniad anwes -an; dywedir ei fod yn fab i’r brenin Tathalius, Tuathal; ymsefydlodd yng Ngwent, lle rhoddodd Caradog, brenin holl Went, dir iddo yng Nghaerwent i ysgol a mynachlog; Cadog fab y brenin Gwynllyw yn ddisgybl iddo; gŵyl 26 Rhagfyr; nawddsant Caerwent ac, fel Meuthi, Llanfeithin ym mhlwyf Llancarfan, sydd wedi diflannu.Cadoc ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Gwynllyw Farfog a Gwladys, merch y Brenin Brychan o Frycheiniog; ganwyd tua 497 yn ôl traddodiad; anfonwyd ef at Dathan yng Nghaerwent; sefydlodd y fynachlog yn Llancarfan, a dyfodd yn ganolfan ddysg fawr; priodolir iddo lawer o eglwysi yng Nghernyw, Llydaw, Dyfed a’r Alban; astudiodd yn Iwerddon; ymsefydlodd yn Llydaw ar ynys yn afon Etel; ysgrifennwyd ei Fuchedd gan Lifris ychydig cyn 1086; stori ddychmygol yw ei farw yn Beneventum; ei wyliau ar 21 Medi, 25 Medi a 24 Ionawr.
Tathan yw nawddsant Caerwent, ac mae pentref Sain Tathan ym Mro Morgannwg yn dwyn ei enw, fel y gwna Llandathan, hen enw Llanfaches ger Caerwent. Fel Meuthi rhoddodd ei enw i Lanfeithin ym mhlwyf Llancarfan, cartref mynachlog Cadog. Cedwir ei ŵyl ar 26 Rhagfyr.FfynonellauTathan (Tathai, Lat. Tatheus), saint (fl. 5th century) ↗Harold Idris Bell, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruEi Fuchedd yn Cotton Vespasian A. xiv; ym Muchedd Cadog ef yw Meuthi, yr un enw gyda’r rhagddodiaid parch mo- a to- a’r terfyniad anwes -an; dywedir ei fod yn fab i’r brenin Tathalius, Tuathal; ymsefydlodd yng Ngwent, lle rhoddodd Caradog, brenin holl Went, dir iddo yng Nghaerwent i ysgol a mynachlog; Cadog fab y brenin Gwynllyw yn ddisgybl iddo; gŵyl 26 Rhagfyr; nawddsant Caerwent ac, fel Meuthi, Llanfeithin ym mhlwyf Llancarfan, sydd wedi diflannu.Tathan ↗Wikipedia (Saesneg)Hwyliodd o Iwerddon gydag wyth disgybl, gan ddilyn angel, yn hytrach na dod yn frenin ar ôl ei dad; daeth i fyny Hafren i Went; fe’i croesawyd gan y brenin Caradog a sefydlodd ysgol yn Venta Silurum, Caerwent, lle deuai ysgolheigion o bob rhan; anfonodd Gwynllyw ei fab Cadog ato yn saith oed; gyda rhodd gan Ynyr fab Caradog sefydlodd eglwys; cysegriadau yn Llanfaches, a elwir hefyd yn Llandathan, ac yn Sain Tathan.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.