fl. 5th century (cronicl cynnar:· De Situ Brecheniauc, tua 1200)Nawddsantes cariadonOes y SeintiauSaint a ffydd
Llamddelw fawr o Ddwynwen ar ei gŵyl yn Aberystwyth · Llun: Wikimedia Commons · Tipcake, CC BY-SA 4.0
3 munud o ddarllen
Dwynwen yw nawddsant cariadon Cymru. Yn ferch i’r brenin Brychan Brycheiniog yn y bumed ganrif, gwnaeth ei chartref ar Landdwyn, yr ynys lanw oddi ar arfordir de-orllewin Môn, a phob blwyddyn ar 25 Ionawr, Dydd Santes Dwynwen, mae pobl Cymru’n anfon cardiau ac anrhegion at y rhai a garant yn ei henw hi.FfynonellauSaint Dwynwen ↗Wikipedia (Saesneg)Nawddsant cariadon Cymru, a gedwir ar 25 Ionawr; merch Brychan; stori Maelon a’r tri dymuniad; ei heglwys ar Ynys Llanddwyn, y mae ei hadfeilion i’w gweld, a’i ffynnon, lle credid bod symudiadau’r pysgod yn darogan ffawd cariadon; mae Dafydd ap Gwilym a Dafydd Trefor yn sôn am y pererindodau; codwyd croes tua 1879 ac un arall yn 1903 gan F. G. Wynn o Lynllifon; nawddsant anifeiliaid sâl hefyd; cardiau Vera Williams yn y 1960au; 50,000 o gardiau am ddim gan Fwrdd yr Iaith yn 2003; corawd Joseph Parry, Dwynwen, i Eisteddfod Llandudno 1896; Porthddwyn, a Sen Adhwynn yn Advent yng Nghernyw.Brychan ↗Wikipedia (Saesneg)Brychan Brycheiniog, brenin Brycheiniog yn y bumed ganrif; ei dad Anlach, tywysog o Iwerddon, ei fam Marchell, merch Tewdrig ac aeres Garthmadrun, a ailenwyd ganddo’n Brycheiniog (daw Brecon o’r un gwraidd); priododd dair gwaith; rhif ei blant o ddeuddeg i drigain a thri, gan amlaf pedwar ar hugain; yn eu plith Cynog, Dwynwen a Thudful, a Gwladys; mae De Situ Brecheniauc a Cognacio Brychan yn eu rhestru; dywedir i lawer fynd o Aberhonddu i Gernyw a gogledd Dyfnaint, gan roi eu henwau i eglwysi a phentrefi, megis Morwenna ym Morwenstow.
Pryd
Y bumed ganrif; dywed traddodiad Cymru iddi farw tua 460
Tad
Y brenin Brychan Brycheiniog
Ei heglwys
Llanddwyn, ‘eglwys Dwynwen’, ar Ynys Llanddwyn ger Niwbwrch
Mae’r fersiwn fwyaf annwyl o’i hanes yn dechrau gyda llanc o’r enw Maelon a syrthiodd mewn cariad â hi. Ni allai Dwynwen ei briodi, ac yn ei thristwch gweddïodd am gael ei rhyddhau o’i chariad. Daeth angel â diod iddi, a throwyd Maelon yn dalp o iâ. Yna caniataodd Duw dri dymuniad iddi. Gofynnodd yn gyntaf i Faelon gael ei ddadmer a’i ryddhau; yn ail, i Dduw, drwyddi hi, wylio dros bob gwir gariad; ac yn drydydd, na fyddai hi ei hun byth yn priodi. Caniatawyd y tri, a rhoddodd Dwynwen weddill ei bywyd i Dduw.FfynonellauSaint Dwynwen ↗Wikipedia (Saesneg)Nawddsant cariadon Cymru, a gedwir ar 25 Ionawr; merch Brychan; stori Maelon a’r tri dymuniad; ei heglwys ar Ynys Llanddwyn, y mae ei hadfeilion i’w gweld, a’i ffynnon, lle credid bod symudiadau’r pysgod yn darogan ffawd cariadon; mae Dafydd ap Gwilym a Dafydd Trefor yn sôn am y pererindodau; codwyd croes tua 1879 ac un arall yn 1903 gan F. G. Wynn o Lynllifon; nawddsant anifeiliaid sâl hefyd; cardiau Vera Williams yn y 1960au; 50,000 o gardiau am ddim gan Fwrdd yr Iaith yn 2003; corawd Joseph Parry, Dwynwen, i Eisteddfod Llandudno 1896; Porthddwyn, a Sen Adhwynn yn Advent yng Nghernyw.Santes Dwynwen ↗Wicipedia CymraegUn o bedair merch ar hugain Brychan; aeth hi a’i chwaer Ceinwen at berthnasau ym Môn, ac ymsefydlodd yn Llanddwyn, lai na phum milltir o lys brenhinol Aberffraw ac yn agos i’r llwybr môr i Iwerddon, gan fyw yno hyd tua 460; priodolir iddi’r dywediad ‘nid enillir calonnau cyn gynted â sirioldeb’; ychwanegwyd gweddïau Lladin iddi at Lyfr Offeren Bangor yn 1494; mae Dafydd Trefor (tua 1460–1528) yn sôn am gleifion yn cael eu hiacháu wrth ei ffynnon a’i chapel.
Daeth Dwynwen a’i chwaer Ceinwen at berthnasau ym Môn, ac ymsefydlodd Dwynwen yn Llanddwyn, ger traeth Niwbwrch. Nid oedd yn lle unig bryd hynny: mae lai na phum milltir o Aberffraw, llys brenhinol Gwynedd, ac yn agos i’r llwybr môr i Iwerddon. Yno sefydlodd yr eglwys sy’n dwyn ei henw, y mae ei hadfeilion yn sefyll o hyd, ac yno, medd traddodiad, yr astudiodd lysiau iachusol y glannau a gofalu am bawb a ddeuai ati.FfynonellauSantes Dwynwen ↗Wicipedia CymraegUn o bedair merch ar hugain Brychan; aeth hi a’i chwaer Ceinwen at berthnasau ym Môn, ac ymsefydlodd yn Llanddwyn, lai na phum milltir o lys brenhinol Aberffraw ac yn agos i’r llwybr môr i Iwerddon, gan fyw yno hyd tua 460; priodolir iddi’r dywediad ‘nid enillir calonnau cyn gynted â sirioldeb’; ychwanegwyd gweddïau Lladin iddi at Lyfr Offeren Bangor yn 1494; mae Dafydd Trefor (tua 1460–1528) yn sôn am gleifion yn cael eu hiacháu wrth ei ffynnon a’i chapel.Saint Dwynwen ↗Wikipedia (Saesneg)Nawddsant cariadon Cymru, a gedwir ar 25 Ionawr; merch Brychan; stori Maelon a’r tri dymuniad; ei heglwys ar Ynys Llanddwyn, y mae ei hadfeilion i’w gweld, a’i ffynnon, lle credid bod symudiadau’r pysgod yn darogan ffawd cariadon; mae Dafydd ap Gwilym a Dafydd Trefor yn sôn am y pererindodau; codwyd croes tua 1879 ac un arall yn 1903 gan F. G. Wynn o Lynllifon; nawddsant anifeiliaid sâl hefyd; cardiau Vera Williams yn y 1960au; 50,000 o gardiau am ddim gan Fwrdd yr Iaith yn 2003; corawd Joseph Parry, Dwynwen, i Eisteddfod Llandudno 1896; Porthddwyn, a Sen Adhwynn yn Advent yng Nghernyw.
Yn yr Oesoedd Canol daeth Llanddwyn yn un o gysegrfannau mawr Cymru. Deuai pererinion at ei ffynnon, lle credid bod symudiadau’r pysgod sanctaidd yn y dŵr yn dweud wrth gariadon beth oedd o’u blaen. Soniodd y bardd mawr Dafydd ap Gwilym am y pererindodau i’w hynys, ac ysgrifennodd Dafydd Trefor, yn y bymthegfed ganrif, am y cleifion a iachawyd wrth ei ffynnon a’i chapel. Yn 1494 ychwanegwyd gweddïau Lladin i Dwynwen at Lyfr Offeren Bangor.FfynonellauSaint Dwynwen ↗Wikipedia (Saesneg)Nawddsant cariadon Cymru, a gedwir ar 25 Ionawr; merch Brychan; stori Maelon a’r tri dymuniad; ei heglwys ar Ynys Llanddwyn, y mae ei hadfeilion i’w gweld, a’i ffynnon, lle credid bod symudiadau’r pysgod yn darogan ffawd cariadon; mae Dafydd ap Gwilym a Dafydd Trefor yn sôn am y pererindodau; codwyd croes tua 1879 ac un arall yn 1903 gan F. G. Wynn o Lynllifon; nawddsant anifeiliaid sâl hefyd; cardiau Vera Williams yn y 1960au; 50,000 o gardiau am ddim gan Fwrdd yr Iaith yn 2003; corawd Joseph Parry, Dwynwen, i Eisteddfod Llandudno 1896; Porthddwyn, a Sen Adhwynn yn Advent yng Nghernyw.Santes Dwynwen ↗Wicipedia CymraegUn o bedair merch ar hugain Brychan; aeth hi a’i chwaer Ceinwen at berthnasau ym Môn, ac ymsefydlodd yn Llanddwyn, lai na phum milltir o lys brenhinol Aberffraw ac yn agos i’r llwybr môr i Iwerddon, gan fyw yno hyd tua 460; priodolir iddi’r dywediad ‘nid enillir calonnau cyn gynted â sirioldeb’; ychwanegwyd gweddïau Lladin iddi at Lyfr Offeren Bangor yn 1494; mae Dafydd Trefor (tua 1460–1528) yn sôn am gleifion yn cael eu hiacháu wrth ei ffynnon a’i chapel.
Wedi’r Diwygiad Protestannaidd aeth ei chapel yn adfail a daeth y tywod drosto, ond nid anghofiwyd Dwynwen. Tua 1879 codwyd croes blaen tua phedair troedfedd ar ddeg o uchder ar yr ynys er cof amdani, ac yn 1903 gosododd yr Anrhydeddus F. G. Wynn o Lynllifon ail groes gerfiedig. Heddiw mae Llanddwyn yn rhan o warchodfa natur, ac yn un o hoff leoedd ymwelwyr yng Nghymru.FfynhonnellSaint Dwynwen ↗Wikipedia (Saesneg)Nawddsant cariadon Cymru, a gedwir ar 25 Ionawr; merch Brychan; stori Maelon a’r tri dymuniad; ei heglwys ar Ynys Llanddwyn, y mae ei hadfeilion i’w gweld, a’i ffynnon, lle credid bod symudiadau’r pysgod yn darogan ffawd cariadon; mae Dafydd ap Gwilym a Dafydd Trefor yn sôn am y pererindodau; codwyd croes tua 1879 ac un arall yn 1903 gan F. G. Wynn o Lynllifon; nawddsant anifeiliaid sâl hefyd; cardiau Vera Williams yn y 1960au; 50,000 o gardiau am ddim gan Fwrdd yr Iaith yn 2003; corawd Joseph Parry, Dwynwen, i Eisteddfod Llandudno 1896; Porthddwyn, a Sen Adhwynn yn Advent yng Nghernyw.
Yn y 1960au cynlluniodd Vera Williams, myfyrwraig ym Mhrifysgol Bangor, y cardiau Cymraeg cyntaf ar gyfer Dydd Santes Dwynwen, a lledodd y syniad. Yn 2003 rhoddodd Bwrdd yr Iaith Gymraeg hanner can mil o gardiau Dwynwen am ddim ledled Cymru, a heddiw cedwir y dydd â chardiau, cyngherddau, cerddi serch a cherfio llwyau caru. Mae ei henw’n fyw ym Mhorthddwyn ym Môn ac mewn eglwys yng Nghernyw, a rhoddodd Joseph Parry gerddoriaeth i gorawd o’r enw Dwynwen ar gyfer yr Eisteddfod Genedlaethol yn Llandudno yn 1896.FfynhonnellSaint Dwynwen ↗Wikipedia (Saesneg)Nawddsant cariadon Cymru, a gedwir ar 25 Ionawr; merch Brychan; stori Maelon a’r tri dymuniad; ei heglwys ar Ynys Llanddwyn, y mae ei hadfeilion i’w gweld, a’i ffynnon, lle credid bod symudiadau’r pysgod yn darogan ffawd cariadon; mae Dafydd ap Gwilym a Dafydd Trefor yn sôn am y pererindodau; codwyd croes tua 1879 ac un arall yn 1903 gan F. G. Wynn o Lynllifon; nawddsant anifeiliaid sâl hefyd; cardiau Vera Williams yn y 1960au; 50,000 o gardiau am ddim gan Fwrdd yr Iaith yn 2003; corawd Joseph Parry, Dwynwen, i Eisteddfod Llandudno 1896; Porthddwyn, a Sen Adhwynn yn Advent yng Nghernyw.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.
Brython a ddaeth yn apostol Iwerddon (wedi’i gofnodi)
Brython a gipiwyd yn fachgen gan ysbeilwyr o Iwerddon, a ddihangodd ac a aeth yn ôl yn esgob i ddod â Christnogaeth i Iwerddon. Yn ôl traddodiad Cymru fe’i ganed yng Nghymru.