Sant Clynnog Fawr yn Llŷn, y daeth ei eglwys yn arhosfan fawr ar ffordd y pererinion i Enlli. Yn ôl traddodiad Cymru adferodd ei nith Gwenfrewi yn fyw.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Gwrando ar y dudalen hon3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Beuno oedd sant mawr gogledd-orllewin Cymru, sylfaenydd y clas yng Nghlynnog Fawr ar lan Llŷn, ac un o anwylaf holl saint Cymru. Mae un ar ddeg o eglwysi’n dwyn ei enw, ac yng Nghlynnog bu ei gof yn fyw ym mhopeth o’i ffynnon a’i gored i’r nod a dorrid yng nghlust y gwartheg a roddid iddo.FfynonellauBeuno (died 642?), patron saint ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruFe’i coffeir yn eang yng ngogledd Cymru: Aberffraw, Trefdraeth, Clynnog, Penmorfa, Carnguwch, Pistyll a Botwnnog yng Ngwynedd, Llanycil, Gwyddelwern, Aberriw a Betws Cedewain ym Mhowys, a Llanfeuno yn Ewias Lacy yn y de; Clynnog oedd y pwysicaf o bell ffordd; mae ei chlerigwyr yn llawysgrif hynaf Llyfr Iorwerth fel ‘clas Beuno’, yn gwarantu gyda Bangor freintiau cantref Arfon; yn ôl traddodiad rhoddwyd y safle gan Wyddeint, cefnder i’r brenin Cadwallon, tua 630; gwnaeth rhoddion diweddarach ef yn un o sefydliadau cyfoethocaf gogledd-orllewin Cymru; yng Nghlynnog nodai Bedd Beuno ei fedd, Ffynnon Beuno oedd ei ffynnon iacháu, Cored Beuno ei gored, Cyff Beuno ei gist dderw gref, Nod Beuno y nod ar glust gwartheg a roddwyd iddo, Llyfr Beuno cofnod ei hawliau; mae ei unig Fuchedd, crynodeb Cymraeg o tua 1350 yn Llyfr Ancr Llanddewi Brefi, yn ei wneud o waed brenhinol Morgannwg, wedi’i eni ar lan Hafren ym Mhowys, wedi’i addysgu yng Nghaerwent, wedi ymsefydlu yn Aberriw nes i’r Saeson nesáu, yna yng Ngwyddelwern, yn Nhreffynnon, yn stori Gwenfrewi, ac yn olaf yng Nghlynnog, lle bu farw; ei ŵyl 21 Ebrill, efallai dydd ei farw yn 642.Saint Beuno ↗Wikipedia (Saesneg)Beuno (Lladin Bonus; bu farw 640), abad, cyffeswr a sant Cymreig o’r seithfed ganrif; gŵyl 21 Ebrill, neu 20 Ebrill yn y calendr Catholig i Gymru; dywedir iddo gael ei eni yn Aberriw ym Mhowys, yn ŵyr i dywysog o deulu brenhinol y fro; wedi’i addysgu a’i ordeinio ym Mangor, daeth yn genhadwr gweithgar gyda chefnogaeth Cadfan, brenin Gwynedd; rhoddodd Gwyddaint, cefnder i’r brenin Cadwallon, ‘i Dduw a Beuno am byth’ ei dir yng Nghlynnog Fawr, lle sefydlodd Beuno ei fynachlog a marw’n dawel; priodolir iddo atgyfodi saith o bobl, yn eu plith ei nith Gwenfrewi a’i ddisgybl a’i gefnder Aelhaearn; mae un ar ddeg o eglwysi’n dwyn ei enw, gan gynnwys Clynnog Fawr a Culbone ar arfordir Gwlad yr Haf; mae capel ei fedd yng Nghlynnog wedi goroesi; mae St Beuno’s yn Nhremeirchion ger Llanelwy, a fu’n goleg diwinyddol, bellach yn ganolfan encil yr Iesuwyr.
Mae ei unig Fuchedd, hanes Cymraeg byr o tua 1350 yn Llyfr Ancr Llanddewi Brefi, yn gwneud Beuno yn ŵr o waed brenhinol, wedi’i eni ar lannau Hafren ym Mhowys, yn Aberriw. Fe’i dysgwyd yng Nghaerwent, yr hen dref Rufeinig yng Ngwent, a dywed ffynonellau eraill iddo gael ei hyfforddi a’i ordeinio ym Mangor. Ymsefydlodd yn gyntaf yn Aberriw, nes i’r Saeson ddod yn agos, ac yna symudodd i’r gogledd.FfynonellauBeuno (died 642?), patron saint ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruFe’i coffeir yn eang yng ngogledd Cymru: Aberffraw, Trefdraeth, Clynnog, Penmorfa, Carnguwch, Pistyll a Botwnnog yng Ngwynedd, Llanycil, Gwyddelwern, Aberriw a Betws Cedewain ym Mhowys, a Llanfeuno yn Ewias Lacy yn y de; Clynnog oedd y pwysicaf o bell ffordd; mae ei chlerigwyr yn llawysgrif hynaf Llyfr Iorwerth fel ‘clas Beuno’, yn gwarantu gyda Bangor freintiau cantref Arfon; yn ôl traddodiad rhoddwyd y safle gan Wyddeint, cefnder i’r brenin Cadwallon, tua 630; gwnaeth rhoddion diweddarach ef yn un o sefydliadau cyfoethocaf gogledd-orllewin Cymru; yng Nghlynnog nodai Bedd Beuno ei fedd, Ffynnon Beuno oedd ei ffynnon iacháu, Cored Beuno ei gored, Cyff Beuno ei gist dderw gref, Nod Beuno y nod ar glust gwartheg a roddwyd iddo, Llyfr Beuno cofnod ei hawliau; mae ei unig Fuchedd, crynodeb Cymraeg o tua 1350 yn Llyfr Ancr Llanddewi Brefi, yn ei wneud o waed brenhinol Morgannwg, wedi’i eni ar lan Hafren ym Mhowys, wedi’i addysgu yng Nghaerwent, wedi ymsefydlu yn Aberriw nes i’r Saeson nesáu, yna yng Ngwyddelwern, yn Nhreffynnon, yn stori Gwenfrewi, ac yn olaf yng Nghlynnog, lle bu farw; ei ŵyl 21 Ebrill, efallai dydd ei farw yn 642.Saint Beuno ↗Wikipedia (Saesneg)Beuno (Lladin Bonus; bu farw 640), abad, cyffeswr a sant Cymreig o’r seithfed ganrif; gŵyl 21 Ebrill, neu 20 Ebrill yn y calendr Catholig i Gymru; dywedir iddo gael ei eni yn Aberriw ym Mhowys, yn ŵyr i dywysog o deulu brenhinol y fro; wedi’i addysgu a’i ordeinio ym Mangor, daeth yn genhadwr gweithgar gyda chefnogaeth Cadfan, brenin Gwynedd; rhoddodd Gwyddaint, cefnder i’r brenin Cadwallon, ‘i Dduw a Beuno am byth’ ei dir yng Nghlynnog Fawr, lle sefydlodd Beuno ei fynachlog a marw’n dawel; priodolir iddo atgyfodi saith o bobl, yn eu plith ei nith Gwenfrewi a’i ddisgybl a’i gefnder Aelhaearn; mae un ar ddeg o eglwysi’n dwyn ei enw, gan gynnwys Clynnog Fawr a Culbone ar arfordir Gwlad yr Haf; mae capel ei fedd yng Nghlynnog wedi goroesi; mae St Beuno’s yn Nhremeirchion ger Llanelwy, a fu’n goleg diwinyddol, bellach yn ganolfan encil yr Iesuwyr.
Gyda chefnogaeth Cadfan, brenin Gwynedd, daeth Beuno yn genhadwr diflino. Bu’n gweithio yng Ngwyddelwern, ac yn Nhreffynnon, lle trigai ei nith Gwenfrewi a lle, medd y stori, y dygodd hi’n ôl yn fyw. I gyd, dywedir iddo atgyfodi saith o bobl, yn eu plith ei gefnder a’i ddisgybl Aelhaearn.FfynonellauBeuno (died 642?), patron saint ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruFe’i coffeir yn eang yng ngogledd Cymru: Aberffraw, Trefdraeth, Clynnog, Penmorfa, Carnguwch, Pistyll a Botwnnog yng Ngwynedd, Llanycil, Gwyddelwern, Aberriw a Betws Cedewain ym Mhowys, a Llanfeuno yn Ewias Lacy yn y de; Clynnog oedd y pwysicaf o bell ffordd; mae ei chlerigwyr yn llawysgrif hynaf Llyfr Iorwerth fel ‘clas Beuno’, yn gwarantu gyda Bangor freintiau cantref Arfon; yn ôl traddodiad rhoddwyd y safle gan Wyddeint, cefnder i’r brenin Cadwallon, tua 630; gwnaeth rhoddion diweddarach ef yn un o sefydliadau cyfoethocaf gogledd-orllewin Cymru; yng Nghlynnog nodai Bedd Beuno ei fedd, Ffynnon Beuno oedd ei ffynnon iacháu, Cored Beuno ei gored, Cyff Beuno ei gist dderw gref, Nod Beuno y nod ar glust gwartheg a roddwyd iddo, Llyfr Beuno cofnod ei hawliau; mae ei unig Fuchedd, crynodeb Cymraeg o tua 1350 yn Llyfr Ancr Llanddewi Brefi, yn ei wneud o waed brenhinol Morgannwg, wedi’i eni ar lan Hafren ym Mhowys, wedi’i addysgu yng Nghaerwent, wedi ymsefydlu yn Aberriw nes i’r Saeson nesáu, yna yng Ngwyddelwern, yn Nhreffynnon, yn stori Gwenfrewi, ac yn olaf yng Nghlynnog, lle bu farw; ei ŵyl 21 Ebrill, efallai dydd ei farw yn 642.Saint Beuno ↗Wikipedia (Saesneg)Beuno (Lladin Bonus; bu farw 640), abad, cyffeswr a sant Cymreig o’r seithfed ganrif; gŵyl 21 Ebrill, neu 20 Ebrill yn y calendr Catholig i Gymru; dywedir iddo gael ei eni yn Aberriw ym Mhowys, yn ŵyr i dywysog o deulu brenhinol y fro; wedi’i addysgu a’i ordeinio ym Mangor, daeth yn genhadwr gweithgar gyda chefnogaeth Cadfan, brenin Gwynedd; rhoddodd Gwyddaint, cefnder i’r brenin Cadwallon, ‘i Dduw a Beuno am byth’ ei dir yng Nghlynnog Fawr, lle sefydlodd Beuno ei fynachlog a marw’n dawel; priodolir iddo atgyfodi saith o bobl, yn eu plith ei nith Gwenfrewi a’i ddisgybl a’i gefnder Aelhaearn; mae un ar ddeg o eglwysi’n dwyn ei enw, gan gynnwys Clynnog Fawr a Culbone ar arfordir Gwlad yr Haf; mae capel ei fedd yng Nghlynnog wedi goroesi; mae St Beuno’s yn Nhremeirchion ger Llanelwy, a fu’n goleg diwinyddol, bellach yn ganolfan encil yr Iesuwyr.
Tua 630 rhoddodd Gwyddaint, cefnder i’r Brenin Cadwallon o Wynedd, ei dir yng Nghlynnog Fawr, ar yr arfordir rhwng Caernarfon a Llŷn, i Dduw a Beuno am byth. Yno sefydlodd Beuno ei fynachlog, ac yno y gorffennodd ei ddyddiau mewn hedd. Tyfodd clas Beuno yn un o eglwysi cyfoethocaf gogledd-orllewin Cymru, ac enwyd ei chlerigwyr yn y copi hynaf o gyfreithiau Gwynedd, gyda Bangor, fel gwarcheidwaid hawliau gwŷr Arfon.FfynonellauBeuno (died 642?), patron saint ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruFe’i coffeir yn eang yng ngogledd Cymru: Aberffraw, Trefdraeth, Clynnog, Penmorfa, Carnguwch, Pistyll a Botwnnog yng Ngwynedd, Llanycil, Gwyddelwern, Aberriw a Betws Cedewain ym Mhowys, a Llanfeuno yn Ewias Lacy yn y de; Clynnog oedd y pwysicaf o bell ffordd; mae ei chlerigwyr yn llawysgrif hynaf Llyfr Iorwerth fel ‘clas Beuno’, yn gwarantu gyda Bangor freintiau cantref Arfon; yn ôl traddodiad rhoddwyd y safle gan Wyddeint, cefnder i’r brenin Cadwallon, tua 630; gwnaeth rhoddion diweddarach ef yn un o sefydliadau cyfoethocaf gogledd-orllewin Cymru; yng Nghlynnog nodai Bedd Beuno ei fedd, Ffynnon Beuno oedd ei ffynnon iacháu, Cored Beuno ei gored, Cyff Beuno ei gist dderw gref, Nod Beuno y nod ar glust gwartheg a roddwyd iddo, Llyfr Beuno cofnod ei hawliau; mae ei unig Fuchedd, crynodeb Cymraeg o tua 1350 yn Llyfr Ancr Llanddewi Brefi, yn ei wneud o waed brenhinol Morgannwg, wedi’i eni ar lan Hafren ym Mhowys, wedi’i addysgu yng Nghaerwent, wedi ymsefydlu yn Aberriw nes i’r Saeson nesáu, yna yng Ngwyddelwern, yn Nhreffynnon, yn stori Gwenfrewi, ac yn olaf yng Nghlynnog, lle bu farw; ei ŵyl 21 Ebrill, efallai dydd ei farw yn 642.Saint Beuno ↗Wikipedia (Saesneg)Beuno (Lladin Bonus; bu farw 640), abad, cyffeswr a sant Cymreig o’r seithfed ganrif; gŵyl 21 Ebrill, neu 20 Ebrill yn y calendr Catholig i Gymru; dywedir iddo gael ei eni yn Aberriw ym Mhowys, yn ŵyr i dywysog o deulu brenhinol y fro; wedi’i addysgu a’i ordeinio ym Mangor, daeth yn genhadwr gweithgar gyda chefnogaeth Cadfan, brenin Gwynedd; rhoddodd Gwyddaint, cefnder i’r brenin Cadwallon, ‘i Dduw a Beuno am byth’ ei dir yng Nghlynnog Fawr, lle sefydlodd Beuno ei fynachlog a marw’n dawel; priodolir iddo atgyfodi saith o bobl, yn eu plith ei nith Gwenfrewi a’i ddisgybl a’i gefnder Aelhaearn; mae un ar ddeg o eglwysi’n dwyn ei enw, gan gynnwys Clynnog Fawr a Culbone ar arfordir Gwlad yr Haf; mae capel ei fedd yng Nghlynnog wedi goroesi; mae St Beuno’s yn Nhremeirchion ger Llanelwy, a fu’n goleg diwinyddol, bellach yn ganolfan encil yr Iesuwyr.
Yng Nghlynnog roedd ei enw ar bopeth. Bedd Beuno oedd ei fedd, Ffynnon Beuno ei ffynnon iacháu a Chored Beuno ei gored. Cyff Beuno oedd ei gist fawr o dderw solet; Nod Beuno oedd y nod a dorrid yng nghlust y gwartheg a roddid iddo; a Llyfr Beuno a gadwai gofnod ei hawliau. Saif capel ei fedd o hyd wrth ymyl eglwys fawr Clynnog.FfynonellauBeuno (died 642?), patron saint ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruFe’i coffeir yn eang yng ngogledd Cymru: Aberffraw, Trefdraeth, Clynnog, Penmorfa, Carnguwch, Pistyll a Botwnnog yng Ngwynedd, Llanycil, Gwyddelwern, Aberriw a Betws Cedewain ym Mhowys, a Llanfeuno yn Ewias Lacy yn y de; Clynnog oedd y pwysicaf o bell ffordd; mae ei chlerigwyr yn llawysgrif hynaf Llyfr Iorwerth fel ‘clas Beuno’, yn gwarantu gyda Bangor freintiau cantref Arfon; yn ôl traddodiad rhoddwyd y safle gan Wyddeint, cefnder i’r brenin Cadwallon, tua 630; gwnaeth rhoddion diweddarach ef yn un o sefydliadau cyfoethocaf gogledd-orllewin Cymru; yng Nghlynnog nodai Bedd Beuno ei fedd, Ffynnon Beuno oedd ei ffynnon iacháu, Cored Beuno ei gored, Cyff Beuno ei gist dderw gref, Nod Beuno y nod ar glust gwartheg a roddwyd iddo, Llyfr Beuno cofnod ei hawliau; mae ei unig Fuchedd, crynodeb Cymraeg o tua 1350 yn Llyfr Ancr Llanddewi Brefi, yn ei wneud o waed brenhinol Morgannwg, wedi’i eni ar lan Hafren ym Mhowys, wedi’i addysgu yng Nghaerwent, wedi ymsefydlu yn Aberriw nes i’r Saeson nesáu, yna yng Ngwyddelwern, yn Nhreffynnon, yn stori Gwenfrewi, ac yn olaf yng Nghlynnog, lle bu farw; ei ŵyl 21 Ebrill, efallai dydd ei farw yn 642.Saint Beuno ↗Wikipedia (Saesneg)Beuno (Lladin Bonus; bu farw 640), abad, cyffeswr a sant Cymreig o’r seithfed ganrif; gŵyl 21 Ebrill, neu 20 Ebrill yn y calendr Catholig i Gymru; dywedir iddo gael ei eni yn Aberriw ym Mhowys, yn ŵyr i dywysog o deulu brenhinol y fro; wedi’i addysgu a’i ordeinio ym Mangor, daeth yn genhadwr gweithgar gyda chefnogaeth Cadfan, brenin Gwynedd; rhoddodd Gwyddaint, cefnder i’r brenin Cadwallon, ‘i Dduw a Beuno am byth’ ei dir yng Nghlynnog Fawr, lle sefydlodd Beuno ei fynachlog a marw’n dawel; priodolir iddo atgyfodi saith o bobl, yn eu plith ei nith Gwenfrewi a’i ddisgybl a’i gefnder Aelhaearn; mae un ar ddeg o eglwysi’n dwyn ei enw, gan gynnwys Clynnog Fawr a Culbone ar arfordir Gwlad yr Haf; mae capel ei fedd yng Nghlynnog wedi goroesi; mae St Beuno’s yn Nhremeirchion ger Llanelwy, a fu’n goleg diwinyddol, bellach yn ganolfan encil yr Iesuwyr.
Beuno yw nawddsant Aberffraw a Threfdraeth ym Môn, Clynnog, Penmorfa, Carnguwch, Pistyll a Botwnnog yng Ngwynedd, a Llanycil, Gwyddelwern, Aberriw a Betws Cedewain ym Mhowys, gyda Llanfeuno ym mhen pellaf y de a Culbone ar arfordir Gwlad yr Haf. Mae St Beuno’s yn Nhremeirchion, ger Llanelwy, yn dŷ encil i’r Iesuwyr. Bu farw ar y Sul wedi’r Pasg, a chedwir ei ŵyl ar 21 Ebrill.FfynonellauBeuno (died 642?), patron saint ↗John Edward Lloyd, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruFe’i coffeir yn eang yng ngogledd Cymru: Aberffraw, Trefdraeth, Clynnog, Penmorfa, Carnguwch, Pistyll a Botwnnog yng Ngwynedd, Llanycil, Gwyddelwern, Aberriw a Betws Cedewain ym Mhowys, a Llanfeuno yn Ewias Lacy yn y de; Clynnog oedd y pwysicaf o bell ffordd; mae ei chlerigwyr yn llawysgrif hynaf Llyfr Iorwerth fel ‘clas Beuno’, yn gwarantu gyda Bangor freintiau cantref Arfon; yn ôl traddodiad rhoddwyd y safle gan Wyddeint, cefnder i’r brenin Cadwallon, tua 630; gwnaeth rhoddion diweddarach ef yn un o sefydliadau cyfoethocaf gogledd-orllewin Cymru; yng Nghlynnog nodai Bedd Beuno ei fedd, Ffynnon Beuno oedd ei ffynnon iacháu, Cored Beuno ei gored, Cyff Beuno ei gist dderw gref, Nod Beuno y nod ar glust gwartheg a roddwyd iddo, Llyfr Beuno cofnod ei hawliau; mae ei unig Fuchedd, crynodeb Cymraeg o tua 1350 yn Llyfr Ancr Llanddewi Brefi, yn ei wneud o waed brenhinol Morgannwg, wedi’i eni ar lan Hafren ym Mhowys, wedi’i addysgu yng Nghaerwent, wedi ymsefydlu yn Aberriw nes i’r Saeson nesáu, yna yng Ngwyddelwern, yn Nhreffynnon, yn stori Gwenfrewi, ac yn olaf yng Nghlynnog, lle bu farw; ei ŵyl 21 Ebrill, efallai dydd ei farw yn 642.Saint Beuno ↗Wikipedia (Saesneg)Beuno (Lladin Bonus; bu farw 640), abad, cyffeswr a sant Cymreig o’r seithfed ganrif; gŵyl 21 Ebrill, neu 20 Ebrill yn y calendr Catholig i Gymru; dywedir iddo gael ei eni yn Aberriw ym Mhowys, yn ŵyr i dywysog o deulu brenhinol y fro; wedi’i addysgu a’i ordeinio ym Mangor, daeth yn genhadwr gweithgar gyda chefnogaeth Cadfan, brenin Gwynedd; rhoddodd Gwyddaint, cefnder i’r brenin Cadwallon, ‘i Dduw a Beuno am byth’ ei dir yng Nghlynnog Fawr, lle sefydlodd Beuno ei fynachlog a marw’n dawel; priodolir iddo atgyfodi saith o bobl, yn eu plith ei nith Gwenfrewi a’i ddisgybl a’i gefnder Aelhaearn; mae un ar ddeg o eglwysi’n dwyn ei enw, gan gynnwys Clynnog Fawr a Culbone ar arfordir Gwlad yr Haf; mae capel ei fedd yng Nghlynnog wedi goroesi; mae St Beuno’s yn Nhremeirchion ger Llanelwy, a fu’n goleg diwinyddol, bellach yn ganolfan encil yr Iesuwyr.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.