Illtud oedd athro’r saint. Ym Mro Morgannwg, tua’r flwyddyn 500, gwnaeth Lanilltud Fawr yn ganolfan ddysg hynaf Prydain, ac o’i hysgol aeth allan y gwŷr a gariodd ffydd a dysg y Brythoniaid i Gernyw, i Lydaw a thu hwnt.
| Ganed | diwedd y bumed ganrif, o deulu o Lydaw, yn ei Fuchedd |
|---|
| Tad a mam | Bicanus, tywysog o Lydaw, a Rieingulid, merch Anblaud, brenin Prydain |
|---|
| Teulu | cefnder Arthur, ym Muchedd Illtud |
|---|
| Ei ysgol | Llanilltud Fawr, ym Mro Morgannwg |
|---|
| Ei ddisgyblion, yn yr hen Fucheddau | Samson, Pawl Aurelian, Gildas a Dewi |
|---|
| Dydd gŵyl | 6 Tachwedd |
|---|
Y milwr a ddaeth yn sant
Mae Buchedd Illtud, a ysgrifennwyd yn Llanilltud yn y ddeuddegfed ganrif, yn adrodd iddo groesi o Lydaw yn ŵr ifanc i ymweld â’i gefnder, y Brenin Arthur, a gweld mawredd ei lys a’i ryfelwyr. Yna aeth i wasanaethu Pawl, brenin Penychen ym Morgannwg, yn gapten ei filwyr, a byw bywyd uchelwr gyda’i wraig Trynihid.
Newidiodd popeth pan gyfarfu â Chadog, abad ifanc Llancarfan. Wedi’i gyffwrdd gan y sant, rhoddodd Illtud ei gleddyf a’i le yn y llys heibio. Ymwahanodd ef a Thrynihid mewn heddwch i fyw i Dduw, a gwnaeth ei gartref yn feudwy wrth nant Hodnant, mewn dyffryn tawel ger y môr. Dangosodd angel iddo, medd ei Fuchedd, ble i adeiladu, ac yno y sefydlodd ei fynachlog a’i ysgol.
Y mwyaf dysgedig o’r Brythoniaid
Nid ei Fuchedd ei hun yw’r tyst hynaf i Illtud ond Buchedd Samson, a ysgrifennwyd o fewn rhyw ganrif i farw Samson, efallai’r Fuchedd hynaf i unrhyw sant o Brydain. Mae’n adrodd sut y dygodd rhieni Samson ef at Illtud yn fachgen bach, ac mae’n disgrifio’r athro mewn geiriau y mae pobl Cymru wedi’u dyfynnu’n falch byth er hynny:
Illtud oedd y mwyaf dysgedig o’r holl Frythoniaid yng ngwybodaeth yr ysgrythur, yr Hen Destament a’r Newydd, ac ym mhob cangen o athroniaeth: geometreg, rhethreg, gramadeg, rhifyddeg a’r holl gelfyddydau.
Buchedd Samson, y seithfed ganrif
Dywed Gildas, wrth ysgrifennu tua 540, fod gan Faelgwn Gwynedd yn athro ‘feistr coeth bron y cyfan o Brydain’, ac mae llawer wedi deall mai Illtud yw ystyr y geiriau hynny.
Ysgol y saint
Mae hen Fucheddau saint Cymru a Llydaw yn enwi disgyblion Illtud dro ar ôl tro. Maent yn rhestr anrhydedd Oes y Saint:
| Samson | esgob a sylfaenydd Dol yn Llydaw, un o Saith Sant Sylfaenol Llydaw |
|---|
| Pawl Aurelian | sylfaenydd Kastell-Paol yn Llydaw, a aned ym Mhenychen |
|---|
| Gildas | hanesydd y Brythoniaid, a ysgrifennodd Am Ddinistr Prydain |
|---|
| Dewi | nawddsant Cymru, a enwir ymhlith disgyblion Illtud ym Muchedd Pawl Aurelian |
|---|
| Maelgwn Gwynedd | y brenin mawr, os Illtud oedd ‘meistr bron y cyfan o Brydain’ Gildas |
|---|
O Lanilltud aeth y disgyblion allan dros fôr y gorllewin. Sefydlodd Samson a Phawl Aurelian ddwy o saith eglwys fawr Llydaw, diweddodd Gildas ei ddyddiau yn Rhuys, ac mae eglwys Llydaw yn anrhydeddu Illtud yn un o’i thadau.
Côr Tewdws
Mae traddodiad Morgannwg, a gofnodwyd gan Iolo Morganwg, yn rhoi dechreuad hŷn fyth i’r ysgol. Mae’n sôn am Gôr Tewdws, coleg Theodosius, a sefydlwyd ym mlynyddoedd olaf Prydain Rufeinig, ac a losgwyd gan ysbeilwyr dros y môr. Ailgododd Illtud ef, medd y traddodiad, a’i wneud yn fwy nag o’r blaen. Llanwai ei neuaddau a’i dai y dyffryn, a chadwai ei saint foliant Duw i fynd heb doriad, ddydd a nos, cant am bob awr.
Pa un ai dan Rufain y gosodwyd ei feini cyntaf ai gan Illtud ei hun, roedd Llanilltud yn lle dysg pan oedd y rhan fwyaf o orllewin Ewrop wedi colli ei hysgolion. Dyna pam y geilw Cymru hi’n ganolfan ddysg hynaf Prydain, chwe chan mlynedd yn hŷn na’r athrawon cyntaf yn Rhydychen.
Yr hyn sy’n aros
Saif Eglwys Sant Illtud yn Llanilltud Fawr ar safle’r fynachlog. Yn ei Chapel Galilea mae meini cerfiedig yr eglwys gynnar: y groes a gododd y Brenin Hywel ap Rhys o Glywysing er enaid ei dad, colofn yr Abad Samson, ag enwau’r Brenin Ithel ac Artmail arni, a maen sy’n dwyn enw Illtud ei hun, a naddwyd yn y nawfed neu’r ddegfed ganrif, pan gofid ei ysgol o hyd yn ogoniant y wlad.
Mae ei enw ar led Cymru: Llanilltud Faerdref ger Pontypridd, Llanilltud Nedd ger Castell-nedd, Llanilltud Gŵyr, Llanelltud ger Dolgellau, a Bedd Illtud, ei fedd yn ôl traddodiad, ar fryniau Brycheiniog. Ei ddydd gŵyl yw 6 Tachwedd.