Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. early 6th century

Illtud

Sefydlodd fynachlog ac ysgol yn Llanilltud Fawr ym Mro Morgannwg, y dywedir mai hi oedd canolfan ddysg fawr gyntaf Prydain.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. early 6th century (cronicl cynnar:Buchedd Samson, y 7fed–8fed ganrif) Athro’r seintiau Oes y Seintiau Saint a ffydd
Paentiad o Sant Illtud (Saint Ildut) ymhlith seintiau Llydaw yn Eglwys Gadeiriol Rennes
Paentiad o Sant Illtud (Saint Ildut) ymhlith seintiau Llydaw yn Eglwys Gadeiriol Rennes · Llun: GO69, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Illtud oedd athro’r saint. Ym Mro Morgannwg, tua’r flwyddyn 500, gwnaeth Lanilltud Fawr yn ganolfan ddysg hynaf Prydain, ac o’i hysgol aeth allan y gwŷr a gariodd ffydd a dysg y Brythoniaid i Gernyw, i Lydaw a thu hwnt.

Ganeddiwedd y bumed ganrif, o deulu o Lydaw, yn ei Fuchedd
Tad a mamBicanus, tywysog o Lydaw, a Rieingulid, merch Anblaud, brenin Prydain
Teulucefnder Arthur, ym Muchedd Illtud
Ei ysgolLlanilltud Fawr, ym Mro Morgannwg
Ei ddisgyblion, yn yr hen FucheddauSamson, Pawl Aurelian, Gildas a Dewi
Dydd gŵyl6 Tachwedd

Y milwr a ddaeth yn sant

Mae Buchedd Illtud, a ysgrifennwyd yn Llanilltud yn y ddeuddegfed ganrif, yn adrodd iddo groesi o Lydaw yn ŵr ifanc i ymweld â’i gefnder, y Brenin Arthur, a gweld mawredd ei lys a’i ryfelwyr. Yna aeth i wasanaethu Pawl, brenin Penychen ym Morgannwg, yn gapten ei filwyr, a byw bywyd uchelwr gyda’i wraig Trynihid.

Newidiodd popeth pan gyfarfu â Chadog, abad ifanc Llancarfan. Wedi’i gyffwrdd gan y sant, rhoddodd Illtud ei gleddyf a’i le yn y llys heibio. Ymwahanodd ef a Thrynihid mewn heddwch i fyw i Dduw, a gwnaeth ei gartref yn feudwy wrth nant Hodnant, mewn dyffryn tawel ger y môr. Dangosodd angel iddo, medd ei Fuchedd, ble i adeiladu, ac yno y sefydlodd ei fynachlog a’i ysgol.

Y mwyaf dysgedig o’r Brythoniaid

Nid ei Fuchedd ei hun yw’r tyst hynaf i Illtud ond Buchedd Samson, a ysgrifennwyd o fewn rhyw ganrif i farw Samson, efallai’r Fuchedd hynaf i unrhyw sant o Brydain. Mae’n adrodd sut y dygodd rhieni Samson ef at Illtud yn fachgen bach, ac mae’n disgrifio’r athro mewn geiriau y mae pobl Cymru wedi’u dyfynnu’n falch byth er hynny:

Illtud oedd y mwyaf dysgedig o’r holl Frythoniaid yng ngwybodaeth yr ysgrythur, yr Hen Destament a’r Newydd, ac ym mhob cangen o athroniaeth: geometreg, rhethreg, gramadeg, rhifyddeg a’r holl gelfyddydau.

Buchedd Samson, y seithfed ganrif

Dywed Gildas, wrth ysgrifennu tua 540, fod gan Faelgwn Gwynedd yn athro ‘feistr coeth bron y cyfan o Brydain’, ac mae llawer wedi deall mai Illtud yw ystyr y geiriau hynny.

Ysgol y saint

Mae hen Fucheddau saint Cymru a Llydaw yn enwi disgyblion Illtud dro ar ôl tro. Maent yn rhestr anrhydedd Oes y Saint:

Samsonesgob a sylfaenydd Dol yn Llydaw, un o Saith Sant Sylfaenol Llydaw
Pawl Aureliansylfaenydd Kastell-Paol yn Llydaw, a aned ym Mhenychen
Gildashanesydd y Brythoniaid, a ysgrifennodd Am Ddinistr Prydain
Dewinawddsant Cymru, a enwir ymhlith disgyblion Illtud ym Muchedd Pawl Aurelian
Maelgwn Gwyneddy brenin mawr, os Illtud oedd ‘meistr bron y cyfan o Brydain’ Gildas

O Lanilltud aeth y disgyblion allan dros fôr y gorllewin. Sefydlodd Samson a Phawl Aurelian ddwy o saith eglwys fawr Llydaw, diweddodd Gildas ei ddyddiau yn Rhuys, ac mae eglwys Llydaw yn anrhydeddu Illtud yn un o’i thadau.

Côr Tewdws

Mae traddodiad Morgannwg, a gofnodwyd gan Iolo Morganwg, yn rhoi dechreuad hŷn fyth i’r ysgol. Mae’n sôn am Gôr Tewdws, coleg Theodosius, a sefydlwyd ym mlynyddoedd olaf Prydain Rufeinig, ac a losgwyd gan ysbeilwyr dros y môr. Ailgododd Illtud ef, medd y traddodiad, a’i wneud yn fwy nag o’r blaen. Llanwai ei neuaddau a’i dai y dyffryn, a chadwai ei saint foliant Duw i fynd heb doriad, ddydd a nos, cant am bob awr.

Pa un ai dan Rufain y gosodwyd ei feini cyntaf ai gan Illtud ei hun, roedd Llanilltud yn lle dysg pan oedd y rhan fwyaf o orllewin Ewrop wedi colli ei hysgolion. Dyna pam y geilw Cymru hi’n ganolfan ddysg hynaf Prydain, chwe chan mlynedd yn hŷn na’r athrawon cyntaf yn Rhydychen.

Yr hyn sy’n aros

Saif Eglwys Sant Illtud yn Llanilltud Fawr ar safle’r fynachlog. Yn ei Chapel Galilea mae meini cerfiedig yr eglwys gynnar: y groes a gododd y Brenin Hywel ap Rhys o Glywysing er enaid ei dad, colofn yr Abad Samson, ag enwau’r Brenin Ithel ac Artmail arni, a maen sy’n dwyn enw Illtud ei hun, a naddwyd yn y nawfed neu’r ddegfed ganrif, pan gofid ei ysgol o hyd yn ogoniant y wlad.

Mae ei enw ar led Cymru: Llanilltud Faerdref ger Pontypridd, Llanilltud Nedd ger Castell-nedd, Llanilltud Gŵyr, Llanelltud ger Dolgellau, a Bedd Illtud, ei fedd yn ôl traddodiad, ar fryniau Brycheiniog. Ei ddydd gŵyl yw 6 Tachwedd.

Y stori lawn

Erthygl · 32 mun

Meini hirion Cymru: y meini hirion, y cerrig ogam a’r croesau mawr

Pum mil o flynyddoedd o feini a osododd rhywun o fwriad: meini hirion a chylchoedd y ffermwyr cyntaf, y cerrig gleision a aeth i Gôr y Cewri, a cherrig arysgrifenedig oes y saint, mewn Lladin ac ogam ac o’r diwedd yn Gymraeg. Yr hyn a ddywed pob carreg, ei hystyr, a’r eglwys, yr amgueddfa neu’r llethr lle gallwch sefyll o’i blaen heddiw.

Erthygl · 24 mun

Llydaw: sut y croesodd y Brythoniaid y môr a gwneud ail Brydain

Ddwywaith yr hwyliodd y Brythoniaid tua’r de i Armorica: gyda Macsen Wledig yn 383, yn ôl traddodiad Cymru, ac eto yn oes rhyfeloedd y Saeson, gyda saint Cymru ar eu blaen. Rhoesant ei henw i’r wlad, ei brenhinoedd, ei heglwysi ac iaith sy’n chwaer i’r Gymraeg hyd heddiw.

Erthygl · 11 mun

Padrig Sant, y Brython o Gymru

Brython oedd nawddsant Iwerddon, mab i ddiacon a gipiwyd o’i gartref gan ysbeilwyr o Iwerddon yn un ar bymtheg oed. Mae traddodiad Cymru yn dal mai yng Nghymru yr oedd ei gartref, ym Manwen ym mlaen cwm Dulais. Ei eiriau ei hun, hawliau Cymru, a’r lleill.

Erthygl · 16 mun

Cristnogion cyntaf Prydain

Ysgrifennodd Gildas i ffydd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, cyn OC 37. Y tystion, traddodiadau Joseff, Brân a Lleurwg, y merthyron, a’r eglwys Frythonig a oedd yn hen cyn i Awstin ddod.

Erthygl · 6 mun

Ysgolion hynaf Prydain

Ysgrifennodd Cesar y credid mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon a bod y rhai a fynnai ei meistroli yn croesi’r môr i’w hastudio yma. Wedi Rhufain, daeth Llanilltud Fawr yn ganolfan ddysg hynaf Prydain.

Lleoedd i ymweld â nhw

Ar y llinell amser

  1. Ysgol Illtud (cronicl cynnar:Buchedd Samson, y 7fed–8fed ganrif)

    Daw mynachlog Illtud yn Llanilltud Fawr yn ganolfan ddysg fawr. Mae seintiau a hyfforddwyd yno yn cludo Cristnogaeth ar draws Cymru, Cernyw a Llydaw.

    Ysgol Illtud
  2. Samson yn hwylio i Lydaw (cronicl cynnar:Buchedd Samson, y 7fed–8fed ganrif)

    Mae Samson, disgybl i Illtud, yn hwylio o Gymru drwy Gernyw i Lydaw, lle mae’n sefydlu abaty Dol ac yn cael ei gofio fel un o’i saith sant sefydlu.

    Samson yn hwylio i Lydaw

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf