Hanes Cymru / Erthyglau

Erthygl

Arthur, Brenin y Brythoniaid

Y brenin yn siarteri Llandaf, y deuddeg buddugoliaeth a ddaeth i ben ym Maddon, y frwydr olaf yng Nghamlan, a’r ogof yn Eryri lle mae’n cysgu yn ôl traddodiad Cymru.

Llun: Y Brenin Arthur yn un o’r Naw Gwron, manylyn o dapestri tua 1385 yn The Cloisters, Efrog Newydd · Unknown weaver, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar yr erthygl hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Cyn iddo berthyn i’r byd, i Gymru y perthynai Arthur. Cymreig yw pob un o’r ysgrifau cynharaf amdano, wedi’u llunio yn Gymraeg neu gan Gymry yn Lladin, ganrifoedd cyn rhamantau Ffrainc a Lloegr. Yn ôl traddodiad Cymru, brenin o’r de-ddwyrain ydoedd: Athrwys ap Meurig, brenin Gwent a Glywysing.

Y brenin yn y siarteri#

Enwir Athrwys yn siarteri Llyfr Llandaf ac yn yr hen achau brenhinol. Mab ydoedd i’r Brenin Meurig ap Tewdrig ac Onbrawst, merch Gwrgan Fawr o Ergyng, a thad Morgan, y brenin y cedwir ei enw, yn ôl y traddodiad, ym Morgannwg. Rhoddir ei ddyddiadau fel arfer fel tua 605 hyd 655.

Roedd ei daid Tewdrig wedi ildio’r goron i fyw fel meudwy yn Nhyndyrn. Pan groesodd y Saeson i Went cododd yr hen frenin ei gleddyf unwaith eto, eu gyrru’n ôl wrth y rhyd ar afon Gwy, a marw o’i glwyfau ym Merthyr Tewdrig, lle saif ei eglwys o hyd. Fe’i hanrhydeddir yn sant ac yn ferthyr. Teyrnasodd Meurig ar ei ôl, a magwyd Athrwys ar aelwyd a oedd eisoes wedi trechu’r goresgynnwr.

Pam Gwent#

Yn yr union wlad hon y mae’r adroddiadau hynaf yn gosod Arthur. Gosododd Sieffre o Fynwy, gŵr o Went ei hun, lys Arthur yng Nghaerllion ar Wysg, yng nghanol teyrnas Meurig ac Athrwys. Mae Bucheddau saint Morgannwg a Gwent, Cadog ac Illtud yn eu plith, yn dod ag Arthur at eu drysau; gelwir Illtud yn gefnder iddo. Yn Culhwch ac Olwen, y stori Arthuraidd hynaf mewn unrhyw iaith, mae’n hela’r Twrch Trwyth ar draws y de ac i afon Hafren. Ac mae’r enw ei hun yn agos: Athrwys, Arthwys, Arthur.

Rhoddwyd yr achos mewn print yn y ddeunawfed ganrif, pan aeth haneswyr Mynwy a Morgannwg yn ôl at siarteri Llandaf, ac mae wedi’i arddel a’i ddadlau yng Nghymru byth er hynny. Yn ein hoes ni aeth yr ymchwilwyr o Gaerdydd, Alan Wilson a Baram Blackett, â’r achos ymhellach yn eu llyfrau. Gall haneswyr eraill weld pethau’n wahanol.

Y tystion cynharaf#

Mae llinell yn Y Gododdin yn canmol rhyfelwr a borthodd y brain ar fur y gaer, ‘er nad Arthur ydoedd’. Mae’r Historia Brittonum, tua 829, yn rhestru ei ddeuddeg buddugoliaeth, gan orffen ym Mynydd Baddon. Mae’r Annales Cambriae yn cofnodi Baddon, a brwydr Camlan ‘lle syrthiodd Arthur a Medrawd’. Dywed Llyfr Du Caerfyrddin amdano: ‘anoeth bid bet y Arthur’, rhyfeddod byd yw bedd Arthur. Ni ŵyr neb ble mae’n gorwedd.

Y brenin sy’n cysgu#

Dywedir i Arthur ymladd ei frwydr olaf ym mynyddoedd Eryri. Gyrrodd ei elynion i fyny o Gwm Llan at y bwlch dan gopa’r Wyddfa, ac yno, ym Mwlch y Saethau, y syrthiodd. Cludodd ei farchogion ef i lawr at lan Llyn Llydaw, lle’r oedd cwch du’n disgwyl, ac aeth tair gwraig ag ef ymaith dros y dŵr.

Ni ddilynodd ei wŷr. Dringasant glogwyni Lliwedd a mynd i mewn i ogof, a chaeodd y graig ar eu hôl. Yno maent yn cysgu yn eu harfwisg, yn pwyso ar eu tarianau.

Unwaith, ymhell wedyn, gwasgodd bugail a chwiliai am ddafad goll drwy hollt yn y graig a’u gweld yng ngolau lamp: llu mawr o ryfelwyr, ynghwsg. Wrth iddo droi i fynd trawodd ei ben yn erbyn cloch a grogai yn y fynedfa. Canodd hithau, a chyffrôdd y cysgwyr a gweiddi, ‘A ddaeth y dydd?’ Ffodd y bugail, ac ni chafodd hyd i’r lle byth wedyn. Ond maent yno o hyd yn disgwyl, a phan fydd ar Gymru eu hangen fe gân y gloch.

Yn y 1130au gwnaeth Sieffre o Fynwy ef yn frenin enwocaf Ewrop, ac ychwanegodd Ffrainc y Ford Gron a’r Greal yn ddiweddarach. Ond ein brenin ni yw ef: brenin y Brythoniaid, brenin Gwent a Glywysing, y mae ei bobl yma o hyd ac yn dal i siarad ei iaith.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf