
Erthygl
Alan Wilson a Baram Blackett, y dynion a aeth i chwilio am Arthur
Dau ymchwilydd a gyfarfu yng Nghaerdydd ac a roddodd ddeugain mlynedd i hanes cynnar y Brythoniaid, ac i’r brenin y mae traddodiad Cymru yn ei adnabod fel Athrwys ap Meurig.
Llun: Maen Ceti (Carreg Arthur), capfaen mawr beddrod Neolithig ar Gefn Bryn, Gŵyr · Richard Whitaker, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons
Am fwy na deugain mlynedd rhoddodd dau gyfaill, Alan Wilson a Baram Blackett, eu bywydau i un achos: hanes cynnar y Brythoniaid, wedi’i adrodd o gofnodion y Brythoniaid eu hunain. Darllenasant yr achau Cymreig, siarteri Llyfr Llandaf, y croniclau Cymraeg a Bucheddau’r saint, a dadlau bod yr ateb i gwestiwn mwyaf hanes yr ynys hon, pwy oedd Arthur, wedi bod yn aros yn hen lyfrau Cymru erioed. Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig, brenin Gwent a Glywysing, oedd Arthur. Yn y cyfnod modern ni wnaeth neb fwy na’r ddau ddyn hyn i ddod â’r traddodiad hwnnw gerbron y cyhoedd.
| Alan Wilson | Ganwyd yng Nghaerdydd, 11 Mehefin 1932. Astudiodd economeg a hanes yng Nghaerdydd. Bu farw yn 2023, yn 91 oed |
|---|---|
| Baram Blackett | Anthony Thomas Blackett, Baram i bawb. Bu farw ym mis Rhagfyr 2023 |
| Sut y cyfarfuont | Dros yr un llyfrau prin, mewn llyfrgell yng Nghaerdydd |
| Eu llyfrau | King Arthur, King of Glamorgan and Gwent (dechrau’r 1980au); Artorius Rex Discovered (1986); The Holy Kingdom (1998, gydag Adrian Gilbert); Moses in the Hieroglyphs (2006) |
| Eu Harthur | Athrwys ap Meurig, brenin Morgannwg a Gwent, a alwent yn Arthur II |
| Eu heglwys | Eglwys Sant Pedr, Llanbedr-ar-fynydd, ar Fynydd-y-Gaer rhwng Pen-y-bont ar Ogwr a Llantrisant |
Dau gyfaill a llyfrgell#
Gŵr o Gaerdydd oedd Alan Wilson, a aned yn y ddinas yn 1932. Astudiodd economeg a hanes yng Nghaerdydd a gwneud ei yrfa ym myd peirianneg drom ac adeiladu llongau, fel ymgynghorydd yr âi ei waith ag ef i iardiau llongau afon Clud a’r Eidal. Hanes oedd cariad mawr ei fywyd. Gŵr busnes â’r un cariad oedd Baram Blackett.
Cyfarfu’r ddau am eu bod ill dau yn gofyn am yr un llyfrau prin mewn llyfrgell yng Nghaerdydd. Gwelsant eu bod ar yr un trywydd, a chytuno i rannu eu gwaith. Daeth yn bartneriaeth am oes. Gweithient fel ymchwilwyr annibynnol, y tu allan i’r prifysgolion, ac aethant yn ôl at y ffynonellau hynaf eu hunain: achau’r brenhinoedd, y siarteri, y croniclau, y cerddi ac enwau lleoedd Morgannwg a Gwent.
Arthur yn ei wlad ei hun#
Ymddangosodd eu llyfr mawr cyntaf, King Arthur, King of Glamorgan and Gwent, yng Nghaerdydd ar ddechrau’r 1980au, a dilynodd Artorius Rex Discovered yn 1986. Eu dadl oedd mai brenin o’r de-ddwyrain oedd Arthur yr ysgrifau Cymraeg hynaf: Athrwys ap Meurig, mab y Brenin Meurig ap Tewdrig ac ŵyr Tewdrig, y sant a’r rhyfelwr, y mae ei enw yn siarteri Llyfr Llandaf ac yn yr hen achau brenhinol.
Chwiliasant am Arthur yn y wlad lle mae’r cofnodion Cymreig yn ei osod. Dylid chwilio am ei lys, meddent, nid yng Ngwlad yr Haf ond ym Morgannwg, a chyfeiriasant at Gaer Melyn ger Llanisien, bedair milltir i’r gogledd o Gaerdydd. Cerddasant fryniau, eglwysi a hen ffyrdd y de-ddwyrain i baru lleoedd y ffynonellau â lleoedd ar y tir.
Dau Arthur#
Eu syniad enwocaf oedd bod dau frenin mawr o’r enw Arthur. Mab i’r ymerawdwr Magnus Maximus, Macsen Wledig, oedd y cyntaf, yr ymerawdwr Rhufeinig y mae’r Cymry yn ei gofio fel brenin iddynt hwy eu hunain yn Breuddwyd Macsen Wledig. Yr ail, ei ddisgynnydd yn y chweched ganrif, oedd Athrwys ap Meurig o Forgannwg a Gwent: Arthur II. Dros y canrifoedd, meddent, plethodd y beirdd a’r storïwyr y ddau fywyd yn un, a dyna pam y mae gweithredoedd Arthur fel petaent yn ymestyn dros gyfnod mor hir.
Gosodasant yr achos cyfan yn llawn yn The Holy Kingdom, a ysgrifennwyd gydag Adrian Gilbert ac a gyhoeddwyd gan Bantam Press yn 1998. Mae’n adrodd am Brydain a gadwodd ei brenhinoedd ei hun, ei dysg ei hun a’i ffydd ei hun drwy’r canrifoedd Rhufeinig, ac y priododd ei theuluoedd brenhinol i deulu’r ymerawdwyr.
Sant Pedr ar y mynydd#
Ar Fynydd-y-Gaer, yn y bryniau rhwng Pen-y-bont ar Ogwr a Llantrisant, saif adfail eglwys Sant Pedr, Llanbedr-ar-fynydd. Uwch ei phen, ar ysgwydd y bryn, mae hen gaer Coedcae Gaer, a nodir ar hen fapiau fel Caer Caradog. Daeth Wilson a Blackett i gredu mai yma y daethpwyd ag Athrwys i’w gladdu, a phrynasant yr eglwys i’w diogelu.
Yn 1983 dywedasant wrth y byd am faen coffa a gafwyd ger yr allor. Fel y darllenent hwy ef, ei eiriau oedd REX ARTORIUS FILI MAURICIUS: y Brenin Arthur, mab Meurig. Yn 1990 cafodd cloddio yn yr eglwys dan arweiniad Dr Eric Talbot fod yr eglwys ganoloesol yn sefyll ar ben o leiaf ddau adeilad hŷn, ac un ohonynt yn gell fach gron o’r math y byddai meudwy yn byw ynddi, ac o’r ddaear daeth croes fach o electrwm, yr hen gymysgedd o aur ac arian, ac arni’r geiriau PRO ANIMA ARTORIUS: er enaid Arthur.
Hen hanesion y Brythoniaid#
Darllenai Wilson a Blackett Brut y Brenhinedd a Hanes Brenhinoedd Prydain gan Sieffre o Fynwy fel cofnod y Brythoniaid eu hunain o’u gorffennol, o Frutus o Gaerdroea, brenin coronog cyntaf yr ynys, drwy Lŷr a Chynfelyn a Macsen hyd Gadwaladr. Dadleuent fod awduron diweddarach, a edrychai at Rufain ac at y Saeson am stori Prydain, wedi bwrw’r hanesion hyn o’r neilltu yn rhy rwydd, ac y dylai Cymru ddarllen ei hanesion ei hun â llygaid newydd.
Yn hyn safent mewn llinach Gymreig hir. Yn 1401 ysgrifennodd Owain Glyndŵr at Frenin yr Albanwyr mai Brutus oedd ‘eich hynafiad mwyaf bonheddig chi a minnau’. Cariodd Wilson a Blackett yr un balchder i oes y llyfr clawr papur a’r ddarlithfa.
Gwyddor y beirdd#
Roeddent yn bleidwyr brwd i Goelbren y Beirdd, gwyddor y beirdd, a gafodd Iolo Morganwg, yn ôl ei hanes ef ei hun, gan hen feirdd Morgannwg. I Wilson a Blackett hon oedd hen wyddor y Brythoniaid, a defnyddient hi i ddarllen hen arysgrifau yng Nghymru a ymhell y tu hwnt.
Aeth eu chwilio â hwy dros yr Iwerydd. Yn 1998 astudiasant faen Brandenburg, a gafwyd yn 1912 mewn cae ger afon Ohio yn Kentucky, a darllen ei eiriau fel Cymraeg Canol. Cysylltasant ef â’r hen draddodiad Cymreig i Fadog hwylio tua’r gorllewin a chyrraedd America ymhell cyn Columbus.
Yn eu blynyddoedd olaf troesant at y Dwyrain hefyd. Yn Moses in the Hieroglyphs, a gyhoeddwyd yn 2006, darllenasant hen ysgrifau’r Aifft drwy’r hyn a alwent yn Khumric, yr hen iaith a gredent oedd yn hynafiad i’r Gymraeg.
Dadl hir#
Nid yw’r rhan fwyaf o haneswyr y prifysgolion wedi derbyn eu casgliadau, a bu’r ddau gyfaill am flynyddoedd lawer yn dadlau â’r byd academaidd. Ni pheidiasant â sgrifennu, darlithio ac ateb yn ôl, a gosodasant eu tystiolaeth yn eu llyfrau i bob darllenydd ei phwyso.
Yr hyn a adawsant#
Bu farw Alan Wilson yn 2023 yn 91 oed, a bu farw Baram Blackett ym mis Rhagfyr yr un flwyddyn. Gadawsant silff o lyfrau, oriau o sgyrsiau wedi’u recordio, a dilynwyr yng Nghymru ac ar draws y byd sy’n cadw eu gwaith yn fyw.
Yn anad dim anfonasant filoedd o bobl yn ôl at hen ffynonellau Cymru: Llyfr Llandaf, achau’r brenhinoedd, y Brut, y Trioedd a’r cerddi. Rhoesant Went a Morgannwg yn ôl wrth galon stori Arthur, a dangos y gallai gŵr o Gaerdydd â thocyn llyfrgell fynd i’r afael â chwestiwn mwyaf hanes Prydain. Yn ôl traddodiad Cymru, Athrwys ap Meurig, brenin Gwent a Glywysing, oedd Arthur, ac yn ystod eu hoes nid aeth neb â’r traddodiad hwnnw ymhellach nag Alan Wilson a Baram Blackett.
Arthur, Brenin y Brythoniaid: ei linach, ei frwydrau a map o Gymru Arthur → Arthur, Brenin y Brythoniaid: yr erthygl → Brutus a’r Brythoniaid → Iolo Morganwg a Choelbren y Beirdd → Brut y Brenhinedd → Mordaith y Tywysog Madog i America, a’r Indiaid Cymreig →
Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 6 munArthur, Brenin y Brythoniaid
Y brenin yn siarteri Llandaf, y deuddeg buddugoliaeth a ddaeth i ben ym Maddon, y frwydr olaf yng Nghamlan, a’r ogof yn Eryri lle mae’n cysgu yn ôl traddodiad Cymru.
Erthygl · 14 munBrutus o Gaerdroea, tad y Brythoniaid
Am fil o flynyddoedd roedd y Cymry’n gwybod o ble y daethant: o Frutus, tywysog o Gaerdroea, brenin cyntaf Ynys Prydain. Y stori, lle y’i hysgrifennwyd, a’r hyn a olygai i Gymru.
Erthygl · 16 munCristnogion cyntaf Prydain
Ysgrifennodd Gildas i ffydd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, cyn OC 37. Y tystion, traddodiadau Joseff, Brân a Lleurwg, y merthyron, a’r eglwys Frythonig a oedd yn hen cyn i Awstin ddod.
Yr oes · 1997 – heddiwCymru Heddiw
Senedd ei hun, cyfreithiau newydd, nod o filiwn o siaradwyr a chenedl yn canfod ei llais eto.
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf