

Erthygl
Iolo Morganwg, Bardd Rhyddid
Saer maen o Fro Morgannwg na fu erioed mewn ysgol, ac a roddodd i Gymru Orsedd y Beirdd, llyfrgell o lawysgrifau a achubwyd, tair mil o emynau a llais yn erbyn caethwasiaeth.
Llun: Print o Iolo Morganwg (Edward Williams) yn eistedd gyda llawysgrif, gan Elijah Waring · Elijah Waring, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Ar 21 Mehefin 1792, diwrnod hiraf y flwyddyn, dringodd cwmni bach o Gymry i ben Bryn y Briallu uwchben Llundain. Tynnodd un ohonynt, saer maen o Forgannwg yn ei bedwardegau, gerrig mân o’i boced a’u gosod ar y glaswellt yn gylch, gydag un garreg yn y canol. Yna, yn wyneb haul a llygad goleuni, chwedl yntau, cyhoeddodd fod Gorsedd Beirdd Ynys Prydain yn eistedd. Edward Williams oedd ei enw. Mae Cymru’n ei adnabod fel Iolo Morganwg, ac mae ei seremoni wedi coroni a chadeirio beirdd Cymru byth er hynny.
Y Gwir yn erbyn y Byd.
Yr arwyddair a roddodd Iolo i’r Orsedd
| Ganwyd | 10 Mawrth 1747, ym Mhen-onn ym mhlwyf Llancarfan, Bro Morgannwg |
|---|---|
| Cartref | Trefflemin, yn y Fro |
| Crefft | Saer maen, fel ei dad |
| Enw barddol | Iolo Morganwg |
| Gwraig | Margaret (Peggy) Roberts, priodwyd 1781 |
| Mab | Taliesin ab Iolo, bardd ac ysgolfeistr, 1787 hyd 1847 |
| Yr Orsedd gyntaf | Bryn y Briallu, Llundain, 21 Mehefin 1792 |
| Yr Orsedd yn ymuno â’r eisteddfod | Caerfyrddin, 1819 |
| Bu farw | 18 Rhagfyr 1826, yn Nhrefflemin |
Mab y saer maen#
Ganwyd Edward Williams ar 10 Mawrth 1747 ym Mhen-onn, ger Llancarfan, a’i fagu ychydig filltiroedd i ffwrdd yn Nhrefflemin, pentref tawel ym Mro Morgannwg. Saer maen oedd ei dad, Edward yntau. Deuai ei fam, Ann Matthews, o hen deulu ym Morgannwg, a charai farddoniaeth a chân. Ni fu’r bachgen erioed mewn ysgol. Dywedir iddo ddysgu ei lythrennau wrth wylio’i dad yn torri arysgrifau ar gerrig beddau, a’i fam a’i dysgodd i ddarllen ac a lanwodd ei ben â hen ganeuon y Fro.
Dilynodd ei dad i’r grefft, a bu’n gweithio â charreg ar hyd ei oes. Gellir gweld llechi coffa a gerfiodd o hyd yn eglwysi’r Fro. Ond o’i blentyndod, barddoniaeth Cymru oedd ei wir gariad. Croesawodd beirdd blaenau Morgannwg ef, gwŷr fel Lewis Hopkin, Rhys Morgan o Bencraig-nedd ac Edward Evan o Aberdâr, a dysgu iddo fesurau caeth cerdd dafod. Ganddynt hwy y dysgodd synio am Forgannwg, ac yn anad dim am hen arglwyddiaeth Tir Iarll, fel gwlad lle trosglwyddwyd crefft y beirdd o athro i ddisgybl yn hwy nag y gallai neb gofio. Cymerodd yr enw barddol Iolo Morganwg, a llofnodai ei enw â’r llythrennau B.B.D., Bardd wrth Fraint a Defod Beirdd Ynys Prydain.
Llundain a’r Gwyneddigion#
Yn 1773 cerddodd Iolo i Lundain i chwilio am waith fel saer maen, a chafodd fwy na hynny. Roedd y brifddinas yn llawn Cymry, a’r bywiocaf ohonynt yn ymgynnull yng nghymdeithas y Gwyneddigion, a sefydlwyd yn 1770. Ei harweinydd oedd Owen Jones, Owain Myfyr, gŵr o Sir Ddinbych a wnaeth ffortiwn fel crwynwr ac a’i gwariodd ar lenyddiaeth Cymru. Gydag ef roedd William Owen, William Owen Pughe yn ddiweddarach, y geiriadurwr. Croesawasant y saer maen o Forgannwg fel un ohonynt hwy, a byddai’r cyfeillgarwch rhyngddynt yn llunio ysgolheictod Cymru am genhedlaeth.
Daeth Iolo adref yn 1777. Yn 1781 priododd â Margaret Roberts, ei Begi, a magu teulu; eu mab Taliesin a fyddai’n parhau gwaith ei dad un dydd. Roedd arian yn brin bob amser. Rhoddodd Iolo gynnig ar ffermio a masnachu, a daliodd ati i dorri carreg. Ond ni pheidiodd ag ysgrifennu, ac yn 1789 helpodd Owain Myfyr a William Owen i gyhoeddi’r casgliad printiedig cyntaf o gerddi Dafydd ap Gwilym, bardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol.
Bardd Rhyddid#
Yn 1791 aeth Iolo yn ôl i Lundain. Dyma flynyddoedd y Chwyldro Ffrengig a Rights of Man Thomas Paine, ac roedd Cymry Llundain yng nghanol y ddadl fawr am ryddid. Roedd Iolo o blaid rhyddid, ac fe ddywedai hynny. Galwai ei hun yn Fardd Rhyddid. Ysgrifennodd dros ryddid cydwybod, dros y tlodion, dros heddwch, a thros hawl pobl gyffredin Prydain i gael llais yn y modd y’u llywodraethid, a hynny pan allai dweud y fath beth ddod ag ymweliad gan wŷr y llywodraeth.
Yn 1794 cyhoeddodd Poems, Lyric and Pastoral, dwy gyfrol o’i gerddi Saesneg. Ymhlith y rhai a dalodd am gopïau ymlaen llaw roedd George Washington, Arlywydd cyntaf yr Unol Daleithiau.
Cydiodd stori Madog yn Llundain hefyd: y traddodiad i Fadog ab Owain Gwynedd hwylio tua’r gorllewin tua 1170, a bod ei bobl yn dal i fyw rywle y tu hwnt i’r Mississippi, yn siarad Cymraeg. Penderfynodd Iolo fynd i chwilio amdanynt, a dechreuodd galedu ei hun ar gyfer y diffeithwch drwy gysgu yn yr awyr agored. Yn y diwedd gŵr ifanc o Waunfawr yn Arfon, John Evans, a aeth, yn 1792. Teithiodd ymhell i fyny’r Missouri at bobl y Mandan, a chariodd Lewis a Clark y map a wnaeth o’r afon ar eu taith i’r Môr Tawel.
Bryn y Briallu, 1792#
Credai Iolo mai beirdd Cymru oedd etifeddion derwyddon yr hen Brydain, yr athrawon a ddisgrifiodd Iŵl Cesar, y deuai myfyrwyr dros y môr i’w hynys i ddysgu. Yn ôl ei hanes ef ei hun, cadwyd hen urdd y beirdd yn fyw ym Morgannwg, a derbyniodd yntau ei dysg gan yr olaf o’i hathrawon. Yn awr fe’i dygai i’r golau.
Ar 21 Mehefin 1792, Alban Hefin, heuldro’r haf, cyfarfu Gorsedd Beirdd Ynys Prydain ar Fryn y Briallu. Cyfarfu yn yr awyr agored, mewn cylch o feini, yng ngolau dydd, ac ni chaniateid i neb ddwyn arf noeth yn ei gŵydd. Yn y canol gorweddai’r maen llog, y garreg y llefarai’r beirdd oddi arni. Derbyniwyd cyfeillion Iolo o blith y Gwyneddigion i’w rhengoedd. Dilynodd ail gynulliad adeg cyhydnos yr hydref, ac adroddodd y papurau newydd am yr olygfa ryfedd a chyffrous o feirdd Cymru’n eistedd ar fryn uwchben Llundain.
Rhoddodd Iolo dair urdd i’r Orsedd, a’r rheini yw ei hurddau o hyd: y Derwyddon, y Beirdd a’r Ofyddion. Rhoddodd iddi ei harwyddair, Y Gwir yn erbyn y Byd, a’i harwydd, tri phelydryn o oleuni yn lledu i lawr o un pwynt, /|\. Galwodd yr arwydd yn Nod Cyfrin: goleuni’r Awen, ysbrydoliaeth y bardd.
Gorsedd gartref ym Morgannwg#
Ni adawodd Iolo ei Orsedd yn Llundain. Yn ôl ym Morgannwg cynhaliodd gynulliadau o’r beirdd yn yr awyr agored, ar Fryn Owain uwchben y Bont-faen o 1795, ac ar fryniau eraill ei sir. Deuai beirdd y Fro a’r blaenau iddynt, a thyfodd cenhedlaeth newydd o feirdd Morgannwg dan ei addysg.
Siwgr heb gaethwasiaeth#
Yn 1795 agorodd Iolo siop yn y Bont-faen, yn gwerthu llyfrau, nwyddau a phapur ysgrifennu. Siop â chydwybod oedd hi. Casâi Iolo gaethwasiaeth, a phan dyfid y rhan fwyaf o siwgr Prydain gan bobl gaeth yn India’r Gorllewin, ni werthai ond siwgr o India’r Dwyrain, wedi’i dyfu gan ddwylo rhydd, a dywedai wrth ei gwsmeriaid pam. Roedd ei frodyr ei hun wedi mynd i Jamaica a gwneud eu ffordd yno; siaradodd Iolo yn erbyn caethwasiaeth er hynny, mewn cerdd a rhyddiaith, am weddill ei oes.
Roedd yn rhan o un gred a redai drwy bopeth a wnâi: fod pob bod dynol wedi’i eni’n rhydd, ac nad oedd gan neb hawl i fod yn berchen ar un arall.
Tair mil o emynau#
Gŵr crefyddol iawn oedd Iolo. Undodwr ydoedd, ac yn 1802 roedd ymhlith sefydlwyr cymdeithas Undodiaid y de, yng Ngelli-gron. Ysgrifennodd emynau ar hyd ei oes, tua thair mil ohonynt, llawer wedi’u cyhoeddi yn y casgliad Salmau yr Eglwys yn yr Anialwch, y gyfrol gyntaf yn 1812. Maent yn canu am Dduw cariad, heddwch a chyfiawnder, ac am fyd wedi’i ryddhau.
Achub llyfrau Cymru#
Am hanner canrif bu Iolo’n chwilio Cymru am ei hen lyfrau. Teithiai ar draed, drwy Forgannwg a Gwent, Brycheiniog, Ceredigion a’r gogledd, gan alw mewn ffermdai, rheithordai a phlastai lle bynnag y dywedid bod hen lawysgrif yn cael ei chadw. Eisteddai am ddyddiau yn copïo cerddi, croniclau, achau a thrioedd â’i law ei hun, a cherddai adref â hwy yn ei ben ac yn ei sach. Achubwyd llawer o farddoniaeth a dysg y gorffennol Cymreig am i Iolo ei chael a’i chopïo cyn iddi fynd ar goll.
Gydag Owain Myfyr, a dalodd am y gwaith, a William Owen Pughe, golygodd The Myvyrian Archaiology of Wales, tair cyfrol fawr a gyhoeddwyd yn 1801 a 1807. Am y tro cyntaf roedd llenyddiaeth gynnar y genedl, cerddi beirdd y tywysogion, croniclau Brut y Tywysogion a Brut y Brenhinedd, y Trioedd a llawer mwy, mewn print i unrhyw ddarllenydd ei hastudio. Gweithiodd ysgolheigion Cymru o’r Myvyrian Archaiology am gan mlynedd.
Caerfyrddin, 1819#
Ym mis Gorffennaf 1819 cynhaliwyd eisteddfod yng ngwesty’r Ivy Bush yng Nghaerfyrddin, dan nawdd Thomas Burgess, Esgob Tyddewi. Roedd Iolo yn ddeuddeg a thrigain oed. Yng ngardd y gwesty tynnodd gerrig mân o’i boced, eu gosod yn gylch fel y gwnaethai ar Fryn y Briallu, a chynnal Gorsedd y Beirdd. O’r diwrnod hwnnw mae’r Orsedd a’r eisteddfod wedi perthyn i’w gilydd. Cyhoeddwyd pob Eisteddfod Genedlaethol byth er hynny gan yr Orsedd, a choronwyd a chadeiriwyd ei beirdd yn seremonïau’r Orsedd.
Gweddi’r Orsedd#
Ym mhob seremoni’r Orsedd saif y beirdd gyda’i gilydd a dweud y weddi a roddodd Iolo iddynt:
Dyro, Dduw, dy nawdd; ac yn nawdd, nerth; ac yn nerth, deall; ac yn neall, gwybod; ac yng ngwybod, gwybod y cyfiawn; ac yng ngwybod y cyfiawn, ei garu; ac o’i garu, caru pob hanfod; ac ym mhob hanfod, caru Duw. Duw a phob daioni.
Gweddi’r Orsedd
Mae’n weddi sy’n dringo, gam wrth gam, o nawdd i nerth, o nerth i ddeall, ac o ddeall i gariad: cariad at gyfiawnder, at bob peth byw, ac at Dduw.
Coelbren y Beirdd#
Ymhlith y ddysg a gofnododd Iolo roedd Coelbren y Beirdd, gwyddor y beirdd, â’i llythrennau wedi’u torri ar ymylon ffyn pren mewn ffrâm. Yn ôl ei hanes ef ei hun, daeth iddo gan hen feirdd Morgannwg. Ysgrifennodd ei fab Taliesin draethawd buddugol arni, a gyhoeddwyd yn 1840, ac mae lle i’r Goelbren o hyd yn nhraddodiad yr Orsedd.
Taliesin ab Iolo#
Gweithiodd Taliesin, mab Iolo, a aned yn 1787, ochr yn ochr â’i dad fel saer maen, a daeth yn fardd ac yn athro yn ei hawl ei hun. Cadwodd ysgol ym Merthyr Tudful am flynyddoedd lawer, ac yn 1834 enillodd y gadair yn eisteddfod Caerdydd am awdl ar y derwyddon. Rhoddodd Taliesin ab Iolo ei oes i waith ei dad: cyhoeddodd Cyfrinach Beirdd Ynys Prydain, llyfr Iolo ar gyfrinachau crefft y beirdd, yn 1829, a pharatoi detholiad mawr o bapurau ei dad. Fe’i cyhoeddwyd fel yr Iolo Manuscripts yn 1848, y flwyddyn wedi marw Taliesin.
Y blynyddoedd olaf#
Treuliodd Iolo ei flynyddoedd olaf yn Nhrefflemin, yn ysgrifennu, yn copïo ac yn llythyru hyd y diwedd. Bu farw yno ar 18 Rhagfyr 1826, yn 79 oed, a’i gladdu yn eglwys y plwyf, Sant Mihangel, lle mae llech goffa iddo. Gadawodd gasgliad anferth o bapurau: cerddi, emynau, ysgrifau, llythyrau, copïau o hen lawysgrifau, nodiadau ar ffermio, ar iaith, ar hanes pob cwr o Gymru. Heddiw fe’u cedwir yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth. Mae ei lythyrau yn unig, a gyhoeddwyd yn 2007, yn llenwi tair cyfrol. Mae ysgolheigion diweddarach, gan ddechrau gyda G. J. Williams, yn credu mai ei gyfansoddiadau ei hun oedd rhai o’r testunau yn ei bapurau.
Yr Orsedd heddiw#
Dros ddwy ganrif wedi Bryn y Briallu, Gorsedd y Beirdd yw calon gŵyl fwyaf Cymru. Flwyddyn cyn pob Eisteddfod Genedlaethol mae’n cyhoeddi’r ŵyl yn y dref a fydd yn ei chroesawu. Yn wythnos yr Eisteddfod mae ei haelodau’n gorymdeithio mewn gwyn, glas a gwyrdd, mae’r Archdderwydd yn esgyn i’r maen llog, a thynnir cleddyf yr Orsedd ran o’r ffordd o’r wain. Deirgwaith gofynna’r Archdderwydd: A oes heddwch? Deirgwaith etyb y bobl: Heddwch! Yna saif y bardd buddugol i’w goroni neu i’w gadeirio.
Mae’r Orsedd yn anrhydeddu dynion a menywod a wasanaethodd Gymru, ei hiaith a’i diwylliant: beirdd, cantorion, ysgolheigion, athrawon, sêr y byd chwaraeon ac ymgyrchwyr. Mae cylchoedd cerrig mewn trefi ledled y wlad yn nodi ble y daeth yr Eisteddfod. Ac mae gan Orsedd Iolo ferched: Gorsedd Llydaw, a sefydlwyd yn 1900, a Gorsedh Kernow, a sefydlwyd yn 1928, a dyfodd y ddwy o’i Orsedd ef.
Yr hyn a roddodd Iolo i Gymru#
Gweithiwr oedd Iolo Morganwg na chafodd ddiwrnod o ysgol erioed, a rhoddodd i’w genedl fwy na’r rhan fwyaf o frenhinoedd. Rhoddodd iddi’r Orsedd a’i seremonïau, sy’n gwneud yr Eisteddfod bob mis Awst yn wahanol i unrhyw ŵyl ar y ddaear. Achubodd ran fawr o’i gorffennol ysgrifenedig, a chyda’i gyfeillion ei roi mewn print. Ysgrifennodd gerddi mewn dwy iaith a miloedd o emynau. Safodd dros ryddid ac yn erbyn caethwasiaeth pan gostiai hynny iddo. Yn anad dim credai fod Cymru’n genedl â gorffennol hynafol a hawl i ddyfodol ei hun, â’i sefydliadau ei hun a’i llais ei hun.
Cymru’r Eisteddfod Genedlaethol, yr Orsedd a’r Llyfrgell Genedlaethol yw, i raddau helaeth, y Gymru y breuddwydiodd Iolo amdani. Yn wyneb haul a llygad goleuni, saif ei arwyddair o hyd: Y Gwir yn erbyn y Byd.
Alan Wilson a Baram Blackett, pleidwyr y Coelbren → Mordaith y Tywysog Madog i America, a’r Indiaid Cymreig → Bendigeidfran, a ddaeth â’r ffydd o Rufain → Y Derwyddon: pan ddaeth Ewrop i Brydain i ddysgu →
Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 17 munY Derwyddon: pan ddaeth Ewrop i Brydain i ddysgu
Ysgrifennodd Iŵl Cesar y credid mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon, a bod y rhai a fynnai ei meistroli yn croesi’r môr i’w hastudio yma. Hwy oedd athrawon, barnwyr, athronwyr a cheidwaid cof y Brythoniaid; buont yn hyfforddi am hyd at ugain mlynedd a chadw eu dysg ar gof.
Erthygl · 9 munBrythoniaid, nid Celtiaid: sut y cawsom enw newydd gan Edward Lhuyd
Am ddwy fil o flynyddoedd galwodd pobl yr ynys hon eu hunain yn Frythoniaid ac yn Gymry. O lyfr ysgolhaig yn Rhydychen yn 1707 y daeth y gair ‘Celtaidd’, ac enw ar ieithoedd ydoedd, nid ar bobl.
Erthygl · 20 munYr awduron a gofnododd Gymru gynnar
O Gildas yn Llanilltud Fawr hyd Gerallt Gymro ar y ffordd yn 1188: y mynachod, yr ysgolheigion a’r storïwyr a ysgrifennodd hanes y Brythoniaid, bucheddau’r saint, gweithredoedd y brenhinoedd a’r chwedlau cyntaf am Arthur, a’r copïwyr a gadwodd y cwbl.
Yr oes · 1700 – 1800Oes yr Adfywiad
Ysgolion ym mhob plwyf, deffroad mawr, emynau, ysgolheigion, telynorion a’r eisteddfod wedi’i haileni.
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf