Hanes Cymru / Erthyglau

Erthygl

Gwynfor, Plaid Cymru a’r sianel a enillwyd drwy ympryd

Plaid a sefydlwyd gan chwech o bobl mewn caffi ym Mhwllheli, cwm a foddwyd, isetholiad a newidiodd bopeth, ac un gŵr a oedd yn barod i lwgu dros sianel deledu Gymraeg.

Llun: Gwynfor Evans yn annerch rali ‘Cadwch Dryweryn’ Plaid Cymru yn y Bala yn 1956 · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar yr erthygl hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Yn 1900 siaradai hanner pobl Cymru Gymraeg, ac nid oedd i’r iaith le yn y gyfraith, mewn llywodraeth nac yn y rhan fwyaf o ysgolion. Ganrif a chwarter yn ddiweddarach mae’n iaith swyddogol â’i senedd ei hun, ei sianel deledu ei hun ac ysgolion ym mhob sir. Ni ddigwyddodd hynny ohono’i hun. Pobl a’i gwnaeth.

Geni plaid#

Ar 5 Awst 1925, yn ystod yr Eisteddfod Genedlaethol ym Mhwllheli, cyfarfu chwech o bobl mewn caffi a sefydlu Plaid Genedlaethol Cymru. Yn eu plith roedd Saunders Lewis, y Parchedig Lewis Valentine a H. R. Jones. Syml oedd eu nod cyntaf: Cymru a fyddai’n byw ei bywyd yn Gymraeg.

Yn 1936 cododd y llywodraeth ysgol fomio i’r Awyrlu ym Mhenyberth yn Llŷn, ar safle hen dŷ Cymreig, er gwaethaf protest hanner miliwn o Gymry. Rhoddodd Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams gytiau’r adeiladwyr ar dân, ac yna cerdded i swyddfa’r heddlu a’u rhoi eu hunain i fyny. Ni fynnai rheithgor Cymreig yng Nghaernarfon eu cael yn euog, felly symudwyd yr achos i Lundain. Buont yn y carchar am naw mis, a daethant adref at dorf o bymtheng mil. Fe’i cofir fel y Tân yn Llŷn.

Gwynfor#

Dysgodd Gwynfor Evans o’r Barri Gymraeg yn ŵr ifanc a rhoi ei oes i Gymru. Arweiniodd Blaid Cymru am un mlynedd ar bymtheg ar hugain, o 1945 hyd 1981, â chwrteisi ac ewyllys o haearn. Heddychwr ydoedd, garddwr masnachol yn Llangadog a chynghorydd sir cyn bod yn ddim yn San Steffan.

Yn 1957 pleidleisiodd y Senedd dros foddi pentref Capel Celyn i wneud cronfa ddŵr i Lerpwl. Ni phleidleisiodd yr un Aelod Seneddol o Gymru drosto. Gwynfor a arweiniodd y frwydr, a phan foddwyd y cwm yn 1965, deallodd Cymru cyn lleied oedd gwerth ei llais. Mae ‘Cofiwch Dryweryn’ wedi’i beintio ar waliau Cymru byth er hynny.

Ar 14 Gorffennaf 1966 daeth yr ateb. Yn isetholiad Caerfyrddin enillodd Gwynfor sedd gyntaf Plaid Cymru yn y Senedd, a chanodd y dorf ar Sgwâr y Guildhall hyd oriau mân y bore. Ni fu gwleidyddiaeth Cymru yr un fath wedyn. O fewn blwyddyn roedd Deddf yr Iaith Gymraeg; o fewn tair blynedd ar ddeg roedd refferendwm ar Gynulliad.

Tynged yr iaith#

Ym mis Chwefror 1962 traddododd Saunders Lewis ddarlith radio, Tynged yr Iaith. Byddai’r Gymraeg, meddai, wedi marw erbyn y ganrif newydd oni bai fod pobl yn barod i’w gwneud yn amhosibl llywodraethu Cymru hebddi. Yr haf hwnnw sefydlwyd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg. Eisteddodd ei haelodau ifainc ar Bont Trefechan yn Aberystwyth, peintio dros arwyddion ffyrdd uniaith Saesneg, gwrthod talu biliau a ddeuai yn Saesneg yn unig, a mynd i’r carchar wrth y cannoedd. Enillasant arwyddion ffyrdd dwyieithog, ffurflenni dwyieithog a lle i’r Gymraeg yn y llysoedd.

Gwnaeth rhieni eu rhan. Agorwyd yr ysgol Gymraeg gyntaf yn Aberystwyth yn 1939 gan Ifan ab Owen Edwards, sylfaenydd yr Urdd. Agorodd Llanelli’r gyntaf dan ofal cyngor yn 1947, a dilynodd Rhydfelen, yr ysgol uwchradd Gymraeg gyntaf yn y de, yn 1962. Mae cannoedd ohonynt bellach.

Yr ympryd#

Erbyn y 1970au roedd teledu ym mhob cartref a bron y cyfan ohono’n Saesneg. Addawodd y ddwy brif blaid sianel Gymraeg yn etholiad 1979. Ym mis Medi’r flwyddyn honno cyhoeddodd y llywodraeth newydd na fyddai’n cadw ei gair.

Addawodd dwy fil o bobl wrthod talu am eu trwyddedau teledu. Ac ar 5 Mai 1980 cyhoeddodd Gwynfor Evans, ac yntau’n chwe deg saith oed, y byddai o 6 Hydref ymlaen yn ymprydio nes cedwid yr addewid, neu nes iddo farw. Nid amheuai neb a’i hadwaenai ei fod o ddifrif. Drwy’r haf hwnnw anerchodd gyfarfodydd o filoedd ar hyd a lled Cymru. Ar 17 Medi ildiodd y llywodraeth.

Aeth Sianel Pedwar Cymru, S4C, ar yr awyr ar 1 Tachwedd 1982. Mae’n bod am fod un gŵr yn barod i roi ei fywyd drosti, a chenedl yn sefyll y tu ôl iddo.

Yma o hyd#

Yn 1983 ysgrifennodd Dafydd Iwan gân i’r foment honno: Yma o Hyd. Mae’n dechrau gyda Macsen Wledig yn gadael Cymru yn 383 ac yn gorffen: ‘er gwaetha pawb a phopeth, ry’n ni yma o hyd’. Yn 2022 canodd tîm pêl-droed Cymru hi ar y cae ar eu ffordd i Gwpan y Byd, a chanodd y stadiwm cyfan gyda hwy.

Mae gan y Gymraeg statws swyddogol er 2011. Addysgir chwarter plant Cymru drwyddi, a’r nod yw miliwn o siaradwyr erbyn 2050. Mae’r iaith a gaewyd allan o’r llysoedd yn 1536 ac a gurwyd o blant â’r Welsh Not yn cael ei siarad yn y Senedd bob dydd.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf