Hanes Cymru / Erthyglau

Erthygl

MAC: Mudiad Amddiffyn Cymru

Rhwng 1963 ac 1969 bu mudiad cudd a anwyd o foddi Tryweryn yn ffrwydro bomiau ar y pibellau a gludai ddŵr Cymru i Loegr ac ar adeiladau’r wladwriaeth a oedd yn paratoi Arwisgo 1969. Pam y gwnaethant hynny, beth a wnaethant, a beth fu’r gost.

Llun: Rali Cofia 1282 yn erbyn yr Arwisgo, Gŵyl Ddewi 1969 · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar yr erthygl hon 16 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Yn y 1960au bu mudiad bach cudd yn ffrwydro bomiau yng Nghymru a thros y ffin yn Lloegr. Mudiad Amddiffyn Cymru, neu MAC, oedd ei enw. Trawodd at yr argaeau a’r pibellau a gludai ddŵr Cymru i ddinasoedd Lloegr, ac at swyddfeydd y wladwriaeth a oedd yn paratoi i arwisgo’r Tywysog Charles yn Dywysog Cymru yng Nghaernarfon yn 1969. Am y rhan fwyaf o’r blynyddoedd hynny ei arweinydd oedd rhingyll yn y Fyddin Brydeinig, John Jenkins. Dyma stori pam y gwnaethant hynny, beth a wnaethant, a beth fu’r gost: lladd dau o’u haelodau eu hunain yn Abergele, ac anafu bachgen yn ddrwg yng Nghaernarfon. Fe’i hadroddir yn blaen, gyda’r ffynonellau wrth ei hochr, oherwydd mae’n rhan o hanes Cymru fodern sy’n dal yn y cof ac yn dal i gael ei thrafod.

EnwMudiad Amddiffyn Cymru (MAC)
Sefydlu1962, yng nghaffi Owain Williams ym Mhwllheli
Y weithred gyntafY newidydd trydan yng ngwaith argae Tryweryn, 10 Chwefror 1963
ArweinyddJohn Jenkins, rhingyll yng Nghorfflu Deintyddol y Fyddin, yn ail hanner y 1960au
TargedauPibellau dŵr i Lerpwl a Birmingham, swyddfeydd treth, y Swyddfa Gymreig, yr Arwisgo
AbergeleLladdwyd Alwyn Jones a George Taylor gan eu bom eu hunain ar 30 Mehefin 1969
Yr achosCarcharwyd Jenkins am ddeng mlynedd yn yr Wyddgrug, Ebrill 1970
Y cofMerthyron Abergele, mewn gorymdeithiau, llyfrau a ffilm

Boddi cwm#

Yn 1957 aeth Corfforaeth Lerpwl â mesur preifat drwy’r Senedd i foddi Cwm Tryweryn, ger y Bala, i greu cronfa ddŵr. Byddai pentref Capel Celyn yn mynd o dan y dŵr: ei gapel, ei ysgol, ei gartrefi a’i ffermydd, a chymuned Gymraeg gyfan. Ar 21 Tachwedd 1956 gorymdeithiodd bron y pentref cyfan drwy strydoedd Lerpwl i erfyn am eu cartrefi. Dim ond un o aelodau seneddol Cymru a bleidleisiodd dros y mesur. Fe’i pasiwyd serch hynny, ar 31 Gorffennaf 1957, ac agorwyd Llyn Celyn ar 21 Hydref 1965.

I lawer yng Nghymru, profodd Tryweryn un peth chwerw: pan ddywedai Cymru na ag un llais, drwy bob dull cyfreithlon, y gellid ei hanwybyddu o hyd. Roedd Plaid Cymru a’i llywydd, Gwynfor Evans, wedi ymladd y cynllun ym mhob ffordd heddychlon a wyddent. Daeth ambell un ifanc i’r casgliad nad oedd ffyrdd heddychlon yn ddigon. Mae’r hanesydd Wyn Thomas, a fu’n siarad yn hir â llawer o’r rhai a fu ynglŷn â’r peth, yn olrhain blynyddoedd milwriaethus y 1960au yn syth yn ôl at foddi Capel Celyn.

Yr ergyd gyntaf, Chwefror 1963#

Ganed MAC yn 1962 mewn caffi ym Mhwllheli a gadwai Owain Williams, gŵr ifanc a ddaethai adref o Ganada yn ddig na ellid achub Capel Celyn. Gydag ef roedd Emyr Llywelyn Jones, myfyriwr yn Aberystwyth, a John Albert Jones, cyn-heddwas yn yr Awyrlu. Ar noson 9 a 10 Chwefror 1963 cerddodd y tri dros fynyddoedd yr Arenig dan eira a gadael bom ar y newidydd a roddai drydan i’r gwaith adeiladu yn Nhryweryn. Ffrwydrodd yn oriau mân y bore a thorri’r cyflenwad i’r safle. Ni chafodd neb ei anafu. Fel symbol y bwriadai Emyr Llywelyn y weithred, yn ysbryd Penyberth yn 1936, pan roddodd Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams yr ysgol fomio yn Llŷn ar dân a rhoi eu hunain i fyny.

Arestiwyd Emyr Llywelyn o fewn dyddiau, ac ni fynnai enwi ei gyfeillion. Ar 29 Mawrth 1963 fe’i carcharwyd am flwyddyn. Ddeuddydd yn ddiweddarach ceisiodd Owain Williams a John Albert Jones ddymchwel peilon trydan yng Ngellilydan, ger atomfa Trawsfynydd, ond dim ond un ffrwydryn a daniodd a safodd y peilon. Daliwyd y ddau. Cafodd John Albert Jones brawf a charcharwyd Owain Williams am flwyddyn. Pan ddaeth Emyr Llywelyn o’r carchar rhoddodd drais heibio, a daeth yn un o leisiau blaenllaw mudiad yr iaith. Adroddodd Owain Williams ei stori ei hun yn Tryweryn: A Nation Awakes, a bu’n gynghorydd ar Gyngor Gwynedd am flynyddoedd wedyn.

John Jenkins#

Ym mis Hydref 1964 tynnwyd dyn newydd i mewn, a byddai ef yn newid popeth. Ganed John Barnard Jenkins yng Nghaerdydd yn 1933 a’i fagu ym Mhen-y-bryn, ger Gelli-gaer. Gadawodd yr ysgol yn dair ar ddeg, aeth yn brentis i of, bu’n gweithio yn y gwaith dur yng Nghasnewydd, ac ymunodd â’r fyddin yn 1950. Erbyn y 1960au roedd yn rhingyll yng Nghorfflu Deintyddol y Fyddin, yng ngwersyll Saighton ger Caer. Ymhen ychydig flynyddoedd ef oedd arweinydd MAC.

Dywedodd Jenkins mai dau beth a’i gyrrodd. Un oedd Tryweryn, a’r ffordd y dygodd deddf arall, ar gyfer cronfa Clywedog yn 1963, hawl y deiliaid prydles yno i wrthwynebu. Y llall oedd Aberfan. Ar 21 Hydref 1966 llithrodd y domen lo uwchben y pentref i lawr ar ysgol Pantglas a lladd 144 o bobl, 116 ohonynt yn blant. Meddai wrth yr heddlu yn 1969:

Teimlwn mai Aberfan oedd y mynegiant eithaf o ddifaterwch Lloegr tuag at Gymru.

John Jenkins, wrth yr heddlu, 1969 (Wyn Thomas, John Jenkins, 2019)

Roedd yn drefnydd gofalus. Rhannodd MAC yn gelloedd bach, fel mai dim ond ef a wyddai pwy a arweiniai bob un. Barnodd yr hanesydd John Humphries fod o leiaf bum cell yn y gogledd, un yn y de-ddwyrain ac un yn y de-orllewin. Ei gynorthwywr agosaf oedd Ernie Alders, gŵr ifanc o Rosllannerchrugog. Mynnodd Jenkins erioed mai gwneud i’r wladwriaeth wrando oedd ei nod, nid lladd: gosodid y bomiau i ffrwydro yn y nos, yn erbyn pibellau ac adeiladau, ac yn ei eiriau ef ni chawsant ‘erioed eu gosod na’u hamseru i niweidio pobl’.

Y pibellau#

Bu Cymru’n anfon ei dŵr i ddinasoedd Lloegr ers bron ganrif. Boddodd Lerpwl bentref Llanwddyn dan Lyn Efyrnwy yn yr 1880au, a chododd Birmingham argaeau yng Nghwm Elan yn yr 1890au a phibellu’r dŵr dros saith deg milltir tua’r dwyrain. I MAC y pibellau oedd yr arwydd plaenaf o wlad y cludid ei chyfoeth ymaith heb ei chaniatâd. Daethant yn dargedau.

6 Mawrth 1966Gwaith argae Clywedog yn Sir Drefaldwyn: dinistrio’r rhaffordd fawr, a dal y gwaith yn ôl am chwe mis
30 Medi 1967Pibell Efyrnwy i Lerpwl, ger Llanrhaeadr-ym-Mochnant
28 Mai 1968Pibell Efyrnwy eto, ger Llanwddyn
27 Mehefin 1968Traphont ddŵr Lerpwl yn Helsby yn Swydd Gaer, ergyd gyntaf MAC yn Lloegr
2 Rhagfyr 1968Pibell Elan i Birmingham yn West Hagley, ger Stourbridge

Daliodd y dŵr i lifo, ond gwnaed y pwynt, ac mae’r cwestiwn pwy biau dŵr Cymru, a phwy ddylai elwa arno, wedi aros yng ngwleidyddiaeth Cymru byth oddi ar hynny. Yn 2005 ymddiheurodd Cyngor Dinas Lerpwl yn ffurfiol am Dryweryn.

Yr Arwisgo#

Roedd y Tywysog Charles i’w arwisgo’n Dywysog Cymru yng Nghastell Caernarfon ar 1 Gorffennaf 1969, mewn seremoni a luniwyd ar gyfer y teledu. I lawer yng Nghymru, i Lywelyn ap Gruffudd, tywysog olaf Cymru o’r hen linach, a laddwyd yng Nghilmeri yn 1282, y perthynai’r teitl o hyd. Protestiodd Cymdeithas yr Iaith, myfyrwyr a llawer eraill yn heddychlon, a chanwyd Carlo, cân Dafydd Iwan, ledled Cymru. Dewisodd MAC fomiau, a chynlluniodd Jenkins i daro ar bob cam o’r paratoadau.

17 Tachwedd 1967Y Deml Heddwch yng Nghaerdydd, ar y bore yr oedd pwyllgor yr Arwisgo i gwrdd yno
Mawrth 1968Swyddfa’r dreth yn Llanisien, Caerdydd
25 Mai 1968Y Swyddfa Gymreig ym Mharc Cathays, Caerdydd
10 Ebrill 1969Swyddfa’r dreth yng Nghaer, adeg ymweliad cynllunio gan Ddug Norfolk
1 Gorffennaf 1969Bomiau yng Nghaernarfon ac ar bier Llandudno, ar ddydd yr Arwisgo

Y Deml Heddwch oedd cofeb Cymru i feirw’r Rhyfel Byd Cyntaf a chartref ei gwaith dros heddwch, a digiodd y bom yno lawer a rannai ddicter MAC ynghylch Tryweryn. Yng ngwanwyn 1968 cynhaliodd Jenkins, Alders ac un arall, mewn balaclafas, gynhadledd i’r wasg yn y dirgel ger Caer a rhybuddio yr ymosodid ar yr Arwisgo. Atebodd y wladwriaeth gyda’r ymgyrch ddiogelwch fwyaf a welsai Cymru erioed, a sefydlwyd uned heddlu arbennig yn Amwythig i hela’r bomwyr.

Abergele, 30 Mehefin 1969#

Ar y noson cyn yr Arwisgo roedd dau o ddynion MAC yn Abergele gyda bom. Labrwr 22 oed oedd Alwyn Jones, a phaentiwr 37 oed oedd George Taylor, ac roedd y ddau’n gweithio i’r cyngor lleol. Roeddynt yn cario’r bom tuag at swyddfeydd y llywodraeth yn y dref pan ffrwydrodd cyn pryd, a lladdwyd y ddau.

Dywedwyd ar y pryd mai chwythu’r rheilffordd dan y trên brenhinol oedd eu bwriad. Gwadodd Jenkins, a wnaethai’r bom, hynny erioed: dywedodd iddo ddweud wrthynt am daro adeilad y llywodraeth, nid y rheilffordd, a bod y newyddion wedi ei ‘lorio’n llwyr’. Yn y cwest cofnododd y crwner mai damwain a’u lladdodd. Mae teulu George Taylor wedi amau erioed pa ran a chwaraeodd ef. I lawer yn y mudiad cenedlaethol mae’r ddau wedi eu cofio byth oddi ar hynny fel Merthyron Abergele.

Dydd yr Arwisgo#

Fore trannoeth arwisgwyd y Tywysog Charles yng Nghaernarfon, a gwyliodd tua 19 miliwn o bobl ym Mhrydain, a miliynau lawer drwy’r byd, ar y teledu. Yn ystod saliwt y 21 gwn ffrwydrodd bom gan MAC mewn gardd yn y dref. Methodd un arall, a adawyd ger y castell, â ffrwydro, a methodd trydydd hefyd, ar bier Llandudno, a fwriadwyd i rwystro’r llong frenhinol Britannia rhag dod i mewn. Yr un diwrnod, yn Abertawe, daeth achos Byddin Rhyddid Cymru i ben.

Ddyddiau’n ddiweddarach daeth bachgen deg oed ar wyliau o Loegr, Ian Cox, o hyd i’r bom ger y castell a’i gicio, gan feddwl mai pêl oedd hi. Ffrwydrodd. Llosgwyd ef yn ddrwg a chollodd ran o’i goes dde. Galwodd Jenkins hynny yn ddiweddarach yn un o’i ofidiau mwyaf. Dywedodd Ian Cox ei hun wrth Wyn Thomas nad oedd ganddo amser i’r rhai a’i gwnaeth, nac i’w hachos. Mae pob hanes gonest am MAC yn ei gofio ef.

Arestio a’r achos#

Aeth yr ymgyrch yn ei blaen drwy’r haf. Ar 2 Tachwedd 1969 arestiwyd John Jenkins ac Ernie Alders yn eu cartrefi ger Wrecsam, a dyddiau wedyn chwythwyd y gweddill o ffrwydron MAC yn ddiniwed ar Ynys Môn. Agorodd yr achos ym Mrawdlys Sir y Fflint yn yr Wyddgrug ar 9 Ebrill 1970. Plediodd Alders yn euog a rhoi tystiolaeth yn erbyn Jenkins. Wynebai Jenkins bedwar cyhuddiad ar bymtheg, a hanner ffordd drwodd newidiodd ei ble i euog. Dywedodd ei fargyfreithiwr wrth y llys mai’r hyn a wnaeth Aberfan iddo a’i gyrrodd, nid unrhyw elw. Fe’i dedfrydwyd i ddeng mlynedd o garchar, ac Alders i chwech. Nid enwodd Jenkins aelodau eraill MAC erioed, ac ni ddaliwyd y rhan fwyaf ohonynt.

Daeth o’r carchar ym mis Mehefin 1976, gyda gradd gan y Brifysgol Agored a enillodd yn ei gell. Treuliodd lawer o weddill ei oes yn weithiwr cymdeithasol ac yn gwnselydd, ac yn ei henaint siaradodd yn agored â haneswyr am yr hyn a wnaeth a pham. Bu farw yn Wrecsam ar 17 Rhagfyr 2020, yn 87 oed.

Cofio MAC#

Am flynyddoedd prin y soniwyd am yr ymgyrch. Yna daeth y llyfrau: To Dream of Freedom gan Roy Clews yn 1980, Freedom Fighters: Wales’s Forgotten ‘War’ gan John Humphries yn 2008, cofiant Wyn Thomas i John Jenkins yn 2019 a’i Hands Off Wales yn 2022, a Charles and the Welsh Revolt gan Arwel Vittle yn 2023. Yn 2021 enillodd The Welshman, ffilm fer a seiliwyd ar stori Owain Williams, wobr BAFTA Cymru.

Yn Abergele, deuai pobl ynghyd ar y dyddiad bob blwyddyn o 1970 hyd 1999 i gofio Alwyn Jones a George Taylor, a chynhaliwyd gorymdaith eto ar y deugeinfed pen-blwydd yn 2009. Yn 2019 gwrthododd cyngor y dref alwad am blac.

Mae’r ddadl yn parhau yng Nghymru. Mae rhai’n cofio dynion MAC fel gwladgarwyr a weithredodd pan gaewyd pob ffordd heddychlon iddynt. Mae eraill, llawer ohonynt yn rhannu eu cariad at Gymru, yn dal bod y bomiau’n anghywir, ac yn nodi mai trwy ddulliau heddychlon yr enillwyd y buddugoliaethau mawr wedyn, o ysgolion Cymraeg i S4C a’r Senedd. Mae’r ddwy ochr yn cytuno ar un peth: teimlwyd boddi un cwm mor ddwfn nes bod dynion cyffredin yn barod i aberthu eu rhyddid, a dau ohonynt eu bywydau, dros y wlad a garent.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf