Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1933–2020

John Jenkins

Rhingyll yn y fyddin o Gwm Rhymni a arweiniodd Fudiad Amddiffyn Cymru yn ei ymgyrch yn erbyn pibellau dŵr Cymru ac Arwisgo 1969. Tryweryn ac Aberfan, meddai, a’i gyrrodd.

Llun: ‘Liverpool steals Welsh water’: arwydd ar ochr y ffordd ar y diwrnod yr agorwyd Llyn Celyn, Hydref 1965 · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1933–2020 (wedi’i gofnodi) Arweinydd MAC Cymru’r Ugeinfed Ganrif Gwleidyddiaeth ac ymgyrchu
John Jenkins, llun gan Alfred Cannan
John Jenkins, llun gan Alfred Cannan · Llun: Wikimedia Commons · Alfred Cannan, CC BY 4.0

Bore oes

Ganed John Barnard Jenkins yng Nghaerdydd ar 11 Mawrth 1933 a’i fagu ym Mhen-y-bryn, ger Gelli-gaer, lle symudodd y teulu yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Pasiodd yr arholiad un-ar-ddeg i Ysgol Ramadeg Bargod, ond gadawodd yn dair ar ddeg i fynd yn brentis i of, a bu’n gweithio wedyn yng ngwaith dur Lysaght yng Nghasnewydd. Yn 1950 ymunodd â’r fyddin. Gwasanaethodd ym Merlin, yr Almaen a Chyprus, a chodi’n rhingyll yng Nghorfflu Deintyddol y Fyddin.

Pam y gweithredodd

Dywedodd Jenkins iddo gael ei gymell gan Dryweryn, gan Ddeddf Clywedog 1963 a ddygodd hawl deiliaid prydles yno i wrthwynebu cronfa ddŵr arall, ac yn anad dim gan Aberfan, lle lladdwyd 144 o bobl, 116 ohonynt yn blant, ym mis Hydref 1966. Credai fod Cymru’n cael ei hamddifadu o lais yn ei materion ei hun, a bod ei hanes wedi ei gadw allan o’i hysgolion.

Rwy’n credu mai Aberfan oedd y trobwynt.

John Jenkins (Wyn Thomas, John Jenkins, 2019)

Arweinydd MAC

Fe’i tynnwyd i mewn i Fudiad Amddiffyn Cymru ym mis Hydref 1964, daeth yn arweinydd arno, a’i drefnu yn gelloedd cudd na allai neb ond ef eu cysylltu. Rhwng 1967 ac 1969 trawodd MAC at y pibellau a gludai ddŵr Cymru i Lerpwl a Birmingham, ac at y Deml Heddwch, swyddfeydd treth a’r Swyddfa Gymreig wrth i Arwisgo’r Tywysog Charles nesáu. Mynnodd erioed fod y bomiau wedi eu gosod i osgoi niweidio neb. Lladdwyd dau o ddynion MAC, Alwyn Jones a George Taylor, gan eu bom eu hunain yn Abergele ar noswyl yr Arwisgo, ac anafwyd bachgen deg oed, Ian Cox, yn ddrwg gan ddyfais yng Nghaernarfon ddyddiau wedyn. Dywedodd Jenkins fod y newyddion o Abergele wedi ei lorio, a galwodd anaf Ian Cox yn un o’i ofidiau mwyaf. Mae’r stori lawn yn yr erthygl ar MAC.

Yr achos a’r blynyddoedd wedyn

Arestiwyd ef ar 2 Tachwedd 1969 ac ym mis Ebrill 1970, yn yr Wyddgrug, plediodd yn euog a’i ddedfrydu i ddeng mlynedd. Nid enwodd aelodau eraill MAC erioed. Yn y carchar enillodd radd gyda’r Brifysgol Agored, a rhyddhawyd ef ym mis Mehefin 1976. Bu’n gweithio am flynyddoedd lawer yn weithiwr cymdeithasol ac yn gwnselydd, ac yn ei flynyddoedd olaf siaradodd yn agored â haneswyr, yn enwedig Wyn Thomas, am yr hyn a wnaeth a pham. Bu farw yn Ysbyty Maelor Wrecsam ar 17 Rhagfyr 2020, yn 87 oed.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Ar y llinell amser

  1. Bom yn y Deml Heddwch

    Mae MAC yn bomio’r Deml Heddwch yng Nghaerdydd ar y bore yr oedd pwyllgor i gwrdd yno i gynllunio Arwisgo’r Tywysog Charles. Dyma ddechrau ymgyrch John Jenkins yn erbyn yr Arwisgo.

    Bom yn y Deml Heddwch
  2. Dedfrydu John Jenkins

    Yn yr Wyddgrug mae John Jenkins, y rhingyll yn y fyddin a arweiniodd MAC, yn pledio’n euog ac yn cael ei ddedfrydu i ddeng mlynedd o garchar. Nid yw byth yn enwi aelodau eraill y mudiad.

    Dedfrydu John Jenkins

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf