Hanes Cymru

Llyfrau ac awduron

Llyfrau ac awduron hanes Cymru

Yr hen ffynonellau a llyfrau’r haneswyr y tu ôl i’r wefan hon, i’w darllen nesaf.

Llun: Llyfrgell Genedlaethol Cymru ar y llethr uwchben Aberystwyth · Chris Andrews, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

86 o awduron a adroddodd stori Cymru a 657 o lyfrau a hen destunau, o’r Brythoniaid hyd heddiw, wedi’u trefnu fesul cyfnod. Ym mhob cyfnod fe gwrddwch â’r awduron yn gyntaf, ac yna eu llyfrau. O dan lyfr fe welwch dudalennau’r wefan hon sy’n ei ddefnyddio. Gall unrhyw lyfrgell yng Nghymru eu cael i chi.

Awduron cyntaf Cymru

Cyn yr haneswyr daeth yr awduron y mae pob un ohonynt yn dibynnu arnynt: Gildas, Nennius, Asser, Rhygyfarch, Sieffre o Fynwy, Gwallter Map, Gerallt Gymro a’r mynachod a gadwodd gronicl y tywysogion. Mae gan bob un ei dudalen ei hun.

Dechrau yma: yr hanes cyfan

Yr awduron

Gwynfor Evans

1912–2005

Llywydd Plaid Cymru, ei AS cyntaf, a’r gŵr a enillodd S4C drwy fygwth ymprydio. Yn Aros Mae ac yn Land of My Fathers adroddodd ddwy fil o flynyddoedd o hanes Cymru gyda balchder, ac yn The Fight for Welsh Freedom hanes y frwydr hir i aros yn genedl rydd.

Eu llyfrau yma

Wynford Vaughan-Thomas

1908–1987

Darlledwr o Abertawe, gohebydd rhyfel i’r BBC a chyfaill i Dylan Thomas, a adroddodd hanes ei wlad gyda chynhesrwydd a ffraethineb.

Eu llyfrau yma

Hen ffynonellau a chofnodion

Llyfrau gan haneswyr

Y Lolfa: llyfrau o Dal-y-bont

Sefydlwyd Y Lolfa yn 1967 gan Robat Gruffudd yn Nhal-y-bont, Ceredigion, ac ers dros hanner canrif mae’r wasg Gymreig hon wedi cyhoeddi hanes Cymru, yn Gymraeg ac yn Saesneg: y tywysogion, Glyndŵr, Tryweryn, yr iaith a’r frwydr dros ryddid. Mae pob llyfr isod yn mynd â chi i’w dudalen ar ylolfa.com, lle gallwch ei brynu gan y cyhoeddwr. Mae pob un hefyd yn ei gyfnod yn is i lawr y dudalen hon, gyda’r tudalennau o’r wefan hon sy’n ei ddefnyddio.

ylolfa.com ↗

26 o lyfrau’r Lolfa ar y dudalen hon

Y Brythoniaid a Rhufain

Yr awduron

John Collis

Archaeolegydd ac athro yn Sheffield. Yn The Celts: Origins, Myths and Inventions dilynodd sut y crëwyd ac y lledodd yr enw, a daeth i’r un farn â Simon James: ni alwodd unrhyw awdur hynafol bobl Prydain yn Geltiaid.

Eu llyfrau yma

Barry Cunliffe

born 1940

Archaeolegydd yn Rhydychen a’r prif awdur ar Brydain Oes yr Haearn, ei bryngaerau a’i ffermydd.

Eu llyfrau yma

Hen ffynonellau a chofnodion

Llyfrau gan haneswyr

Brenhinoedd, teyrnasoedd a’r Hen Ogledd

Yr awduron

Alan Wilson and Baram Blackett

Alan Wilson 1932–2023; Baram Blackett died 2023

Dau gyfaill o Gaerdydd a roddodd ddeugain mlynedd i hanes y Brythoniaid o gofnodion y Brythoniaid eu hunain, gan ddadlau mai Athrwys ap Meurig oedd y Brenin Arthur. Darllenwch eu hanes yn yr erthygl.

Eu llyfrau yma

K. Ross Broadstock

Mae Ross Broadstock yn parhau gwaith Alan Wilson a Baram Blackett ac yn cadw eu llyfrau mewn print drwy Cymroglyphics. Ef a gasglodd eu Where Jesus is Buried, golygodd ail argraffiad The Trojan War of 650 BC, ac yn Cymroglyphics ysgrifennodd ganllaw a geiriadur i ddarllen hieroglyffau’r Aifft drwy’r Gymraeg.

Eu llyfrau yma

Kenneth Jackson

1909–1991

Athro yng Nghaeredin y daeth ei gyfieithiad â Gododdin Aneirin, cerdd Brythoniaid Din Eidyn, i ddarllenwyr Saesneg.

Eu llyfrau yma

Hen ffynonellau a chofnodion

Llyfrau gan haneswyr

Cymroglyphics: llyfrau Wilson a Blackett

Mae Cymroglyphics yn cadw gwaith Alan Wilson a Baram Blackett mewn print: eu llyfrau ar Arthur, brenhinoedd y Brythoniaid, Cristnogion cyntaf Prydain a hen iaith y Brythoniaid, gydag ysgrifau a llyfrau’r rhai sy’n parhau eu gwaith, Ross Broadstock yn eu plith. Ei siop yw siop ar-lein Britain’s Hidden History. Mae pob llyfr isod yn cysylltu â’i dudalen yn y siop, lle gallwch ei brynu, ac mae pob un hefyd yn ei gyfnod yn is i lawr y dudalen hon, gyda thudalennau’r wefan hon sy’n ei ddefnyddio.

cymroglyphics.com ↗

15 o lyfrau Cymroglyphics ar y dudalen hon

Seintiau, dysg a ffydd

Yr awduron

Hen ffynonellau a chofnodion

Llyfrau gan haneswyr

Cyfreithiau Hywel Dda

Yr awduron

Hen ffynonellau a chofnodion

Llyfrau gan haneswyr

Tywysogion, cestyll ac Owain Glyndŵr

Yr awduron

David Walker

Hanesydd Cymru o ddyfodiad y Normaniaid hyd y Tuduriaid.

Eu llyfrau yma

Hen ffynonellau a chofnodion

Llyfrau gan haneswyr

O’r Tuduriaid i’r Methodistiaid

Yr awduron

Geraint H. Jenkins

Hanesydd Cymru’r cyfnod modern cynnar a’r iaith Gymraeg, a arweiniodd yr astudiaethau mawr o hanes cymdeithasol yr iaith ac o Iolo Morganwg yn Aberystwyth.

Eu llyfrau yma

Hen ffynonellau a chofnodion

Llyfrau gan haneswyr

Haearn, glo, llechi a’r môr

Yr awduron

Gwyn A. Williams

1925–1995

Gŵr o Ddowlais ac athro yng Nghaerdydd a ddaeth â hanes Cymru i’r genedl ar y teledu yn The Dragon Has Two Tongues. Mae When Was Wales? a The Merthyr Rising yn llawn tân, ac yn Madoc adroddodd hanes cyfan y Tywysog Madog a’r Indiaid Cymreig.

Eu llyfrau yma

Ivor Wilks

1928–2014

Hanesydd mawr teyrnas Asante yng Ngorllewin Affrica, a ysgrifennodd hefyd yr astudiaeth glasurol o wrthryfel y Siartwyr yng Nghasnewydd yn 1839.

Eu llyfrau yma

Hen ffynonellau a chofnodion

Llyfrau gan haneswyr

Cymru fodern a’r Cymry ar wasgar

Yr awduron

Hen ffynonellau a chofnodion

Llyfrau gan haneswyr

Beirdd, hen lyfrau a chwedlau

Yr awduron

Rachel Bromwich

1915–2010

Ysgolhaig yng Nghaergrawnt y mae ei golygiad o Drioedd Ynys Prydein yn un o weithiau mawr ysgolheictod Cymru.

Eu llyfrau yma

Sir Ifor Williams

1881–1965

Athro’r Gymraeg ym Mangor a olygodd gerddi Aneirin a Thaliesin a Phedair Cainc y Mabinogi, a dangos bod yr hen farddoniaeth Gymraeg yn mynd yn ôl i’r chweched ganrif.

Eu llyfrau yma

Gwyn Jones and Thomas Jones

Gwyn Jones 1907–1999; Thomas Jones 1910–1972

Nofelydd ac athro’r Saesneg ac athro’r Gymraeg yn Aberystwyth, y bu eu Mabinogion yn fersiwn Saesneg i’r rhan fwyaf o ddarllenwyr am hanner canrif.

Eu llyfrau yma

Daniel Owen

1836–1895

Y teiliwr o’r Wyddgrug a ddaeth yn nofelydd mawr cyntaf y Gymraeg. Rhys Lewis a wnaeth ei enw.

Eu llyfrau yma

Hedd Wyn

1887–1917

Bardd-fugail Trawsfynydd, a laddwyd yn Passchendaele wythnosau cyn iddo ennill y Gadair yn Eisteddfod 1917. Casglwyd ei gerddi yn Cerddi’r Bugail.

Eu llyfrau yma

Kate Roberts

1891–1985

Brenhines ein llên, o Rosgadfan. Mae Traed mewn Cyffion yn adrodd hanes teulu chwarelwr ar y llethrau uwchben Caernarfon.

Eu llyfrau yma

Waldo Williams

1904–1971

Bardd Sir Benfro a gŵr heddwch, y mae ei Ddail Pren yn cynnwys rhai o’r cerddi gorau yn yr iaith Gymraeg.

Eu llyfrau yma

Hen ffynonellau a chofnodion

Llyfrau gan haneswyr

  • Sioned Davies, Crefft y Cyfarwydd (Gwasg Prifysgol Cymru, 1995)Crefft y storïwr Cymraeg yn yr Oesoedd Canol, fel y’i gwelir yn y chwedlau eu hunain.Prynu: Amazon · AbeBooksAr y wefan hon: Y Mabinogi: y llyfrau a gadwodd chwedlau Cymru
  • T. M. Charles-Edwards, The Date of the Four Branches of the Mabinogi (Transactions of the Honourable Society of Cymmrodorion, 1970)Yr erthygl a bwysodd bob dadl dros ddyddiad y Pedair Cainc.Prynu: Amazon · AbeBooksAr y wefan hon: Y Mabinogi: y llyfrau a gadwodd chwedlau Cymru
  • Andrew Breeze, The Origins of the Four Branches of the Mabinogi (Gracewing, 2009)Yr achos mai Gwenllian ferch Gruffudd ap Cynan a ysgrifennodd y Pedair Cainc.Prynu: Amazon · AbeBooksAr y wefan hon: Y Mabinogi: y llyfrau a gadwodd chwedlau Cymru
  • Revel Guest and Angela V. John, Lady Charlotte: A Biography of the Nineteenth Century (Weidenfeld and Nicolson, 1989)Bywyd yr Arglwyddes Charlotte Guest, o’i dyddiaduron ei hun.Prynu: Amazon · AbeBooksAr y wefan hon: Y Mabinogi: y llyfrau a gadwodd chwedlau Cymru, Y Mabinogion yn Saesneg
  • Hywel Wyn Owen and Richard Morgan, Dictionary of the Place-Names of Wales (Gomer, 2007)Ystyr yr enwau lleoedd a eglurir yn y chwedlau, o Nantlle i Fochdre.Prynu: Amazon · AbeBooksAr y wefan hon: Trefi a phentrefi, Mapiau drwy’r oesoedd, Enwau Cymraeg
  • Rachel Bromwich and D. Simon Evans, Culhwch and Olwen: An Edition and Study of the Oldest Arthurian Tale (University of Wales Press, 1992)Yr argraffiad safonol, gyda’r anoethau, rhestr gwŷr Arthur a llwybr y twrch.Prynu: Amazon · AbeBooks
  • Rachel Bromwich and D. Simon Evans, Culhwch ac Olwen: Testun Syr Idris Foster (Gwasg Prifysgol Cymru, 1988)Y testun Cymraeg a ddechreuwyd gan Idris Foster ac a orffennwyd gan Rachel Bromwich a D. Simon Evans, gyda nodiadau.Prynu: Amazon · AbeBooks
  • Ifor Williams, Breuddwyd Maxen (Jarvis a Foster, Bangor, 1908)Testun Cymraeg y Breuddwyd, wedi’i olygu gan Ifor Williams.Prynu: Amazon · AbeBooks
  • Brynley F. Roberts, Breuddwyd Maxen Wledig (Dublin Institute for Advanced Studies, 2005)Argraffiad diweddar gydag astudiaeth o’r chwedl a’i hanes.Prynu: Amazon · AbeBooks
  • Brynley F. Roberts, Cyfranc Lludd a Llefelys (Dublin Institute for Advanced Studies, 1975)Argraffiad safonol y chwedl, a’i lle yn y Brut Cymraeg.Prynu: Amazon · AbeBooks
  • Melville Richards, Breudwyt Ronabwy (Gwasg Prifysgol Cymru, 1948)Testun Cymraeg y Breuddwyd o Lyfr Coch Hergest, gyda nodiadau ar ei leoedd ym Mhowys.Prynu: Amazon · AbeBooks
  • R. L. Thomson, Owein, or Chwedyl Iarlles y Ffynnawn (Dublin Institute for Advanced Studies, 1968)Argraffiad safonol y rhamant.Prynu: Amazon · AbeBooks
  • Glenys Witchard Goetinck, Historia Peredur vab Efrawc (Gwasg Prifysgol Cymru, 1976)Testun Cymraeg Peredur.Prynu: Amazon · AbeBooks
  • R. L. Thomson, Ystorya Gereint uab Erbin (Dublin Institute for Advanced Studies, 1997)Argraffiad safonol y rhamant.Prynu: Amazon · AbeBooks
  • Patrick K. Ford, Ystoria Taliesin (University of Wales Press, 1992)Y chwedl fel yr ysgrifennodd Elis Gruffydd hi, wedi’i golygu gydag astudiaeth o’i cherddi.Prynu: Amazon · AbeBooks
  • Elissa R. Henken, National Redeemer: Owain Glyndŵr in Welsh Tradition (University of Wales Press, 1996)Sut y cofiodd Cymru Owain, y tywysog na fu farw.Prynu: Amazon · AbeBooksAr y wefan hon: Owain Glyndŵr, na fu farw
  • Carl Lofmark, A History of the Red Dragon (Gwasg Carreg Gwalch, 1995)Y ddraig goch o’r Brythoniaid i faner Cymru.Prynu: Amazon · AbeBooksAr y wefan hon: Y ddraig goch a’r ddraig wen, Cyfranc Lludd a Llefelys, Symbolau a thraddodiadau, Buddugoliaeth Bosworth a 1 arall
  • F. J. North, Sunken Cities: Some Legends of the Coast and Lakes of Wales (University of Wales Press, 1957)Tiroedd boddedig Cymru, y chwedl a’r tirwedd ynghyd.Prynu: Amazon · AbeBooksAr y wefan hon: Cantre’r Gwaelod
  • Iorwerth C. Peate, Tradition and Folk Life: A Welsh View (Faber and Faber, 1972)Sylfaenydd Sain Ffagan ar fywyd ac arferion Cymru.Prynu: Amazon · AbeBooksAr y wefan hon: Cefn gwlad a ffermio, Symbolau a thraddodiadau
  • G. J. Williams, Iolo Morganwg: y gyfrol gyntaf (Gwasg Prifysgol Cymru, 1956)Y cofiant Cymraeg clasurol i Iolo.Prynu: Amazon · AbeBooksAr y wefan hon: Iolo Morganwg, Bardd Rhyddid
  • Geraint H. Jenkins (ed.), A Rattleskull Genius: The Many Faces of Iolo Morganwg (University of Wales Press, 2005)Iolo fel bardd, hynafiaethydd, radical, emynydd a saer maen.Prynu: Amazon · AbeBooksAr y wefan hon: Iolo Morganwg, Bardd Rhyddid, Oes yr Adfywiad, Yr Orsedd gyntaf, Yr Orsedd yn ymuno â’r Eisteddfod
  • Geraint H. Jenkins, Bard of Liberty: The Political Radicalism of Iolo Morganwg (University of Wales Press, 2012)Iolo’r radical: rhyddid, hawliau dyn a’i safiad yn erbyn caethwasiaeth.Prynu: Amazon · AbeBooksAr y wefan hon: Iolo Morganwg, Bardd Rhyddid
  • Cathryn A. Charnell-White, Bardic Circles: National, Regional and Personal Identity in the Bardic Vision of Iolo Morganwg (University of Wales Press, 2007)Gorsedd Iolo a thraddodiad barddol Morgannwg.Prynu: Amazon · AbeBooksAr y wefan hon: Iolo Morganwg, Bardd Rhyddid
  • Sally Harper, Music in Welsh Culture before 1650: A Study of the Principal Sources (Ashgate, 2007)Y delyn, y crwth a cherddoriaeth yr hen lysoedd.Prynu: Amazon · AbeBooksAr y wefan hon: Cerdd a barddoniaeth, Capel a chân
  • Gareth Williams, Valleys of Song: Music and Society in Wales, 1840–1914 (University of Wales Press, 1998)Corau, capeli ac eisteddfodau’r Gymru ddiwydiannol.Prynu: Amazon · AbeBooksAr y wefan hon: Cerdd a barddoniaeth, Capel a chân
  • Hywel Teifi Edwards, The Eisteddfod (University of Wales Press, 1990)Hanes byr yr eisteddfod.Prynu: Amazon · AbeBooksAr y wefan hon: Cerdd a barddoniaeth, Capel a chân, Eisteddfod Corwen, Yr Orsedd gyntaf a 3 arall
  • Robert Bartlett, Gerald of Wales: A Voice of the Middle Ages (Tempus, 2006; first published by Oxford University Press, 1982)Y cofiant modern gorau i Gerallt a’i fyd.Prynu: Amazon · AbeBooksAr y wefan hon: Yr awduron a gofnododd Gymru gynnar
  • Dafydd Jenkins (trans.), The Law of Hywel Dda: Law Texts from Medieval Wales (Gomer, 1986)Llyfr Iorwerth yn Saesneg, gyda nodiadau.Prynu: Amazon · AbeBooks
  • Daniel Huws, Peniarth 28: Darluniau o Lyfr Cyfraith Hywel Dda / Illustrations from a Welsh Lawbook (National Library of Wales, 1988)Pob llun yn y llyfr, mewn lliw, gyda nodiadau yn Gymraeg a Saesneg.Prynu: Amazon · AbeBooks
  • Saunders Lewis, Braslun o Hanes Llenyddiaeth Gymraeg (Gwasg Prifysgol Cymru, 1932)Braslun o lenyddiaeth Gymraeg hyd 1535, gan feirniad mawr Cymru.Prynu: Amazon · AbeBooks
  • Dafydd Johnston, Llên yr Uchelwyr: Hanes Beirniadol Llenyddiaeth Gymraeg 1300–1525 (Gwasg Prifysgol Cymru, 2005)Beirdd yr uchelwyr, o Ddafydd ap Gwilym i Guto’r Glyn.Prynu: Amazon · AbeBooks
  • R. Geraint Gruffydd (ed.), A Guide to Welsh Literature, c.1530–1700 (University of Wales Press, 1997)Awduron oes y Beibl Cymraeg.Prynu: Amazon · AbeBooks
  • Hywel Teifi Edwards, Gŵyl Gwalia: Yr Eisteddfod Genedlaethol yn Oes Aur Victoria, 1858–1868 (Gomer, 1980)Yr Eisteddfod Genedlaethol yn ei blynyddoedd mawr cyntaf.Prynu: Amazon · AbeBooks
  • Glyn Jones, The Dragon Has Two Tongues: Essays on Anglo-Welsh Writers and Writing (J. M. Dent, 1968)Bardd ar yr awduron o Gymry a ysgrifennai yn Saesneg.Prynu: Amazon · AbeBooks
  • M. Wynn Thomas, Corresponding Cultures: The Two Literatures of Wales (University of Wales Press, 1999)Sut y mae llên Gymraeg a llên Saesneg Cymru’n siarad â’i gilydd.Prynu: Amazon · AbeBooks
  • Peter Lord, The Visual Culture of Wales: Imaging the Nation (University of Wales Press, 2000)Sut y mae Cymru wedi’i darlunio ei hun, mewn paentiadau, printiau a cherfiadau.Prynu: Amazon · AbeBooks
  • Charles Wilkins, The History of the Literature of Wales from the Year 1300 to the Year 1650 ↗ (Daniel Owen and Co., Cardiff, 1884)Tair canrif a hanner o feirdd a llenorion Cymru.Prynu: Amazon · AbeBooks
  • Ceri W. Lewis, Iolo Morganwg (Gwasg Pantycelyn)Bywyd a gwaith bardd Morgannwg.Prynu: Amazon · AbeBooks
  • Alan Wilson and Baram Blackett, Bronwen and the Flood ↗ (Cymroglyphics, PDF)Eu darlleniad o Ail Gainc y Mabinogi, chwedl Branwen, fel hen stori am ddechrau pethau a’r dilyw.Prynu: Amazon · AbeBooks

Yr iaith Gymraeg, enwau a lleoedd

Yr awduron

Hen ffynonellau a chofnodion

Llyfrau gan haneswyr

Menywod a bywyd bob dydd

Yr awduron

Llyfrau gan haneswyr

  • Angela V. John (ed.), Our Mothers’ Land: Chapters in Welsh Women’s History, 1830–1939 (University of Wales Press, 1991)Menywod Cymru yn y gwaith, yn y cartref ac mewn gwleidyddiaeth.Prynu: Amazon · AbeBooksAr y wefan hon: Menywod Cymru, Menywod Cymru
  • Deirdre Beddoe, Out of the Shadows: A History of Women in Twentieth-Century Wales (University of Wales Press, 2000)Canrif o fywydau menywod Cymru.Prynu: Amazon · AbeBooksAr y wefan hon: Menywod Cymru, Menywod Cymru
  • David Jenkins, The Agricultural Community in South-West Wales at the Turn of the Twentieth Century (University of Wales Press, 1971)Bywyd fferm yng Ngheredigion, o oes o wrando ar y bobl.Prynu: Amazon · AbeBooksAr y wefan hon: Cefn gwlad a ffermio
  • Angela V. John, By the Sweat of Their Brow: Women Workers at Victorian Coal Mines (Croom Helm, 1980)Y menywod a weithiai yn y pyllau, yng Nghymru a thu hwnt.Prynu: Amazon · AbeBooks
  • Farm Business Survey, Farming in Wales 1936–2011: 75 Years of the Farm Business Survey ↗ (Aberystwyth, 2011)Saith deg pump o flynyddoedd o’r fferm Gymreig, yn ei chofnodion ei hun.Prynu: Amazon · AbeBooks

Ar-lein

Ar-lein

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf