Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Rufeinig

1 Awst 314 OC

Esgobion Prydain yn Arles

Mae tri esgob o Brydain, o Gaerefrog, Llundain a thrydedd ddinas y mae rhai’n ei darllen fel Caerllion, yn eistedd yng Nghyngor Arles yng Ngâl, flwyddyn wedi i Gystennin wneud y ffydd yn rhydd.

Llun: Cerflun Cystennin Fawr y tu allan i Eglwys Gadeiriol Efrog: fe’i cyhoeddwyd yn ymerawdwr yn Efrog yn 306 a galwodd Gyngor Arles yn 314. · Chabe01, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ar 1 Awst 314 cyfarfu esgobion Eglwys y gorllewin yn Arles, yn ne Gâl, ar alwad yr ymerawdwr Cystennin. Yn eu plith eisteddai tri esgob o Brydain. Dyma’r tro cyntaf i Eglwys y Brythoniaid ymddangos yn y cofnodion fel Eglwys drefnus, â’i hesgobion a’i chlerigwyr ei hun, yn rhan o’r byd Cristnogol.

Pryd1 Awst 314
BleArles, yn ne Gâl
PwyEborius o Efrog, Restitutus o Lundain ac Adelfius, gydag offeiriad a diacon
Fe’i galwyd ganYr ymerawdwr Cystennin

Cyngor cyntaf Cystennin#

Y flwyddyn cynt, roedd yr ymerawdwyr wedi rhoi rhyddid i Gristnogion addoli. Yn awr galwodd Cystennin yr esgobion ynghyd yn Arles: hwn oedd y cyngor cyntaf a alwodd erioed.

Y gwŷr o Brydain#

Mae’r rhestr o’r rhai a lofnododd weithredoedd y cyngor yn enwi tri esgob o Brydain: Eborius ‘de civitate Eboracensi’, o Efrog; Restitutus ‘de civitate Londenensi’, o Lundain; ac Adelfius ‘de civitate Colonia Londenensium’. Gyda hwy daeth offeiriad a diacon.

Esgob o Gaerllion?#

Ni ŵyr neb i sicrwydd o ba ddinas y daeth Adelfius, gan fod yr enw yn y rhestrau wedi’i lygru. Mae’r rhan fwyaf o ysgolheigion yn ei ddarllen fel Lincoln, a rhai fel Colchester. Ond darllenodd golygyddion mawr Fictoraidd y cynghorau, Haddan a Stubbs, ef fel Legionensium, Dinas y Llengoedd, Caerllion ar Wysg, dinas y merthyron Iŵl ac Aaron.

Pa ddinas bynnag oedd ei eiddo, roedd Brythoniaid Cymru yn perthyn i’r Eglwys honno. O fewn dwy ganrif, byddai seintiau Cymru yn hwylio o’i glannau i gludo’r ffydd i Lydaw ac Iwerddon.

Y cyngor#

Cyfarfu’r cyngor flwyddyn wedi i Edict Milan wneud y ffydd yn gyfreithlon. Fe’i hagorwyd gan yr Esgob Marinus o Arles ar 1 Awst 314, tra oedd gan yr Esgob Chrestus o Syracuse awdurdod yr ymerawdwr i osod ei fusnes. Rhagflaenydd Cyngor mawr Nicaea ydoedd, a galwodd Awstin Sant o Hippo ef yn gyngor yr Eglwys gyfan.

Lluniodd ei benderfyniadau’r Eglwys a gludodd yr esgobion Prydeinig adref. Roedd y Pasg i’w gadw ar yr un diwrnod drwy’r byd, yn hytrach na bod pob eglwys yn gosod ei dyddiad ei hun. Roedd o leiaf dri esgob i gymryd rhan wrth wneud esgob newydd. A chondemniwyd dysgeidiaeth y Donatiaid, a oedd wedi hollti’r Eglwys yn Affrica. Dywedai canonau eraill wrth y clerigwyr am fyw yn y lleoedd a wasanaethent, gwaharddent ail-fedyddio’r rhai a fedyddiwyd y tu allan i’r Eglwys, a diswyddent unrhyw glerigwr y profwyd iddo drosglwyddo’r llyfrau sanctaidd yn amser yr erlid. Roedd Cristnogion hefyd i gadw draw o’r rasys ac o ymladdfeydd y gladiatoriaid. I’r tri Brython golygai daith hir dros y môr ac i lawr trwy Âl i eistedd ymhlith esgobion y Gorllewin.

Yr esgob hynaf#

Mae’r rhestr wedi goroesi mewn copïau diweddarach yn unig, a’r hynaf a’r gorau ohonynt yw Codecs Corbie o’r chweched neu’r seithfed ganrif; mae un arall, codecs Toulouse, yn enwi ei ddinas yn syml fel ‘Colonia’. Nododd yr hanesydd W. H. C. Frend fod yr offeiriad a’r diacon wedi dod gydag Adelfius, sy’n awgrymu mai ei esgobaeth ef oedd yr uchaf o’r tair. Mae enw Adelfius hefyd ymhlith y rhai a lofnododd lythyr y cyngor at y Pab Sylfester.

Yn ein hoes ni mae Adelfius wedi dod yn fyw eto ar y llwyfan, yn gymeriad yn nrama Oliver Myers, Aaron and Julia, a leolir yng Nghaerllion Rufeinig.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Cyn ac wedyn

  1. Caer yng Nghaerdydd (archaeoleg)

    Mae Rhufain yn codi caer gerrig ger afon Taf i warchod rhag ysbeilwyr o’r môr. Mae Castell Caerdydd yn sefyll arni heddiw.

    Caer yng Nghaerdydd
  2. Iŵl ac Aaron (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif)

    Dywedir i ddau Gristion gael eu merthyru yng Nghaerllion, ymhlith y Cristnogion cynharaf y gwyddys eu henwau ym Mhrydain.

    Iŵl ac Aaron
  3. Caer Gybi (archaeoleg)

    Codir caer fechan â muriau yng Nghaergybi i wylio Môr Iwerddon. Ddwy ganrif yn ddiweddarach mae Sant Cybi yn codi ei eglwys o fewn ei muriau.

    Caer Gybi
  4. Y Déisi yn Nyfed (cronicl cynnar:Diarddel y Déisi, yr 8fed ganrif)

    Mae ymfudwyr o Iwerddon yn ymgartrefu yn Nyfed. Daw eu brenhinoedd a’r llythrennau ogam Gwyddelig ar eu meini yn rhan o stori gorllewin Cymru.

    Y Déisi yn Nyfed

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf