Iŵl ac Aaron
Merthyron Caerllion (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif)Dau Gristion o ddinas Rufeinig Caerllion a fu farw dros eu ffydd tua 304. Hwy yw’r merthyron Cristnogol cyntaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru.
Iŵl ac Aaron
Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Rufeinig
c. 304 OC
Dywedir i ddau Gristion gael eu merthyru yng Nghaerllion, ymhlith y Cristnogion cynharaf y gwyddys eu henwau ym Mhrydain.
Llun: Eglwys Gatholig Sant Iŵl, Sant Aaron a Dewi Sant ar y Stryd Fawr yng Nghaerllion. · Jo and Steve Turner, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Rhoddodd dau Gristion o Gaerllion, Iŵl ac Aaron, eu bywydau dros eu ffydd yn y dyddiau pan oedd Rhufain yn dal i erlid dilynwyr Crist. Hwy yw merthyron cyntaf Cymru y gwyddom eu henwau, a chydag Alban o Verulamium merthyron cyntaf Prydain gyfan a enwir.FfynonellauJulius and Aaron ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r hanes cynharaf yn Gildas, sy’n enwi Aaron ac Iŵl, dinasyddion dinas y llengoedd; mae Beda yn ei ailadrodd; fel rheol mae haneswyr wedi credu mai Caerllion yw Dinas y Llengoedd; fe’i dyddir yn aml i erledigaeth Diocletian tua 304, er bod yr erthygl yn ffafrio erledigaeth Decius, 249–251; mae siarter o ddiwedd y nawfed ganrif yn Llyfr Llandaf yn enwi tiriogaeth y merthyron sanctaidd Iŵl ac Aaron; rhoddodd Sieffre o Fynwy ddwy eglwys fawr i Gaerllion Arthur, un i Iŵl; gŵyl 1 Gorffennaf, a gedwir bellach gydag Alban ar 20 Mehefin; eglwys Sant Iŵl a Sant Aaron yn St Julians, Casnewydd, a godwyd yn 1924.On the Ruin of Britain, chapters 10 and 13 ↗Gildas, cyfieithiad J. A. Giles (Saesneg)Pennod 10: yn yr erledigaeth goleuodd Duw i ni lampau disglair merthyron sanctaidd … megis Sant Alban o Verulam, Aaron ac Iŵl, dinasyddion Dinas y Llengoedd (troednodyn Giles: “Neu Gaerllion”). Pennod 13: collodd Macsen, a godwyd yn ymerawdwr ym Mhrydain, ei ben gerbron muriau Aquileia.
| Pryd | Mewn erledigaeth Rufeinig yn y drydedd ganrif neu tua 304 |
|---|---|
| Ble | Dinas y Llengoedd, a gymerwyd fel rheol gan haneswyr i fod yn Gaerllion |
| Pwy | Iŵl ac Aaron, dinasyddion Dinas y Llengoedd |
| Ei adrodd gan | Gildas, Dinistr Prydain, pennod 10; Beda |
Mae’r hanes hynaf yn Gildas, y mynach o Frython a ysgrifennodd yn y chweched ganrif. Yn amser yr erledigaeth, meddai, goleuodd Duw ‘i ni lampau disglair merthyron sanctaidd’, ac mae’n eu henwi: Alban o Verulam, ‘Aaron ac Iŵl, dinasyddion dinas y llengoedd’, a llawer eraill o’r ddau ryw. Adroddodd Beda, ddwy ganrif yn ddiweddarach, yr un stori.FfynonellauOn the Ruin of Britain, chapters 10 and 13 ↗Gildas, cyfieithiad J. A. Giles (Saesneg)Pennod 10: yn yr erledigaeth goleuodd Duw i ni lampau disglair merthyron sanctaidd … megis Sant Alban o Verulam, Aaron ac Iŵl, dinasyddion Dinas y Llengoedd (troednodyn Giles: “Neu Gaerllion”). Pennod 13: collodd Macsen, a godwyd yn ymerawdwr ym Mhrydain, ei ben gerbron muriau Aquileia.Ecclesiastical History, book I, chapters 4 and 7 ↗Beda, cyfieithiad A. M. Sellar, 1907 (Saesneg)Pennod 4: yn y flwyddyn 156 anfonodd Lucius, brenin y Brythoniaid, at y Pab Eleutherus yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion; cafodd ei gais duwiol yn fuan, a chadwodd y Brythoniaid y ffydd a dderbyniasant yn ddilwgr a chyfan, mewn heddwch a llonyddwch, hyd amser yr Ymerawdwr Diocletian. Pennod 7: “Yr adeg honno dioddefodd Aaron ac Iŵl, dinasyddion Dinas y Llengoedd”.Julius and Aaron ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r hanes cynharaf yn Gildas, sy’n enwi Aaron ac Iŵl, dinasyddion dinas y llengoedd; mae Beda yn ei ailadrodd; fel rheol mae haneswyr wedi credu mai Caerllion yw Dinas y Llengoedd; fe’i dyddir yn aml i erledigaeth Diocletian tua 304, er bod yr erthygl yn ffafrio erledigaeth Decius, 249–251; mae siarter o ddiwedd y nawfed ganrif yn Llyfr Llandaf yn enwi tiriogaeth y merthyron sanctaidd Iŵl ac Aaron; rhoddodd Sieffre o Fynwy ddwy eglwys fawr i Gaerllion Arthur, un i Iŵl; gŵyl 1 Gorffennaf, a gedwir bellach gydag Alban ar 20 Mehefin; eglwys Sant Iŵl a Sant Aaron yn St Julians, Casnewydd, a godwyd yn 1924.
Megis Sant Alban o Verulam, Aaron ac Iŵl, dinasyddion Dinas y Llengoedd.
Gildas, Dinistr Prydain, pennod 10
Ni wyddom y flwyddyn. Rhoddai’r hen draddodiad eu marwolaeth yn erledigaeth fawr yr ymerawdwr Diocletian, tua 304. Mae rhai haneswyr yn awr yn credu ei bod yn fwy tebygol iddynt farw ynghynt, yn erledigaeth yr ymerawdwr Decius rhwng 249 a 251. Y naill ffordd neu’r llall, buont farw dros Grist tra oedd y lleng yn dal ei chaer yng Nghaerllion.FfynhonnellJulius and Aaron ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r hanes cynharaf yn Gildas, sy’n enwi Aaron ac Iŵl, dinasyddion dinas y llengoedd; mae Beda yn ei ailadrodd; fel rheol mae haneswyr wedi credu mai Caerllion yw Dinas y Llengoedd; fe’i dyddir yn aml i erledigaeth Diocletian tua 304, er bod yr erthygl yn ffafrio erledigaeth Decius, 249–251; mae siarter o ddiwedd y nawfed ganrif yn Llyfr Llandaf yn enwi tiriogaeth y merthyron sanctaidd Iŵl ac Aaron; rhoddodd Sieffre o Fynwy ddwy eglwys fawr i Gaerllion Arthur, un i Iŵl; gŵyl 1 Gorffennaf, a gedwir bellach gydag Alban ar 20 Mehefin; eglwys Sant Iŵl a Sant Aaron yn St Julians, Casnewydd, a godwyd yn 1924.
Ni adawodd eu coffa Gaerllion erioed. Mae siarter yn Llyfr Llandaf, o ddiwedd y nawfed ganrif, yn enwi ‘Territorium Sanctorum Martirum Julii et Aaron’, tir y merthyron sanctaidd Iŵl ac Aaron, lle safai eglwys iddynt. Rhoddodd Sieffre o Fynwy ddwy eglwys fawr i Gaerllion Arthur, ac un ohonynt wedi’i chysegru i Iŵl.FfynhonnellJulius and Aaron ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r hanes cynharaf yn Gildas, sy’n enwi Aaron ac Iŵl, dinasyddion dinas y llengoedd; mae Beda yn ei ailadrodd; fel rheol mae haneswyr wedi credu mai Caerllion yw Dinas y Llengoedd; fe’i dyddir yn aml i erledigaeth Diocletian tua 304, er bod yr erthygl yn ffafrio erledigaeth Decius, 249–251; mae siarter o ddiwedd y nawfed ganrif yn Llyfr Llandaf yn enwi tiriogaeth y merthyron sanctaidd Iŵl ac Aaron; rhoddodd Sieffre o Fynwy ddwy eglwys fawr i Gaerllion Arthur, un i Iŵl; gŵyl 1 Gorffennaf, a gedwir bellach gydag Alban ar 20 Mehefin; eglwys Sant Iŵl a Sant Aaron yn St Julians, Casnewydd, a godwyd yn 1924.

Cedwid eu dydd gŵyl ar 1 Gorffennaf; heddiw fe’u cofir gydag Alban ar 20 Mehefin. Yn St Julians yng Nghasnewydd codwyd eglwys i Sant Iŵl a Sant Aaron yn 1924. Yng Nghaerllion ei hun, mae’r eglwys Gatholig yn dwyn eu henwau gydag enw Dewi Sant.FfynhonnellJulius and Aaron ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r hanes cynharaf yn Gildas, sy’n enwi Aaron ac Iŵl, dinasyddion dinas y llengoedd; mae Beda yn ei ailadrodd; fel rheol mae haneswyr wedi credu mai Caerllion yw Dinas y Llengoedd; fe’i dyddir yn aml i erledigaeth Diocletian tua 304, er bod yr erthygl yn ffafrio erledigaeth Decius, 249–251; mae siarter o ddiwedd y nawfed ganrif yn Llyfr Llandaf yn enwi tiriogaeth y merthyron sanctaidd Iŵl ac Aaron; rhoddodd Sieffre o Fynwy ddwy eglwys fawr i Gaerllion Arthur, un i Iŵl; gŵyl 1 Gorffennaf, a gedwir bellach gydag Alban ar 20 Mehefin; eglwys Sant Iŵl a Sant Aaron yn St Julians, Casnewydd, a godwyd yn 1924.
Ni wyddys dim am y ddau ŵr ond eu marw dros y ffydd, ac eto mae eu henwau’n dweud rhywbeth. Enw Hebraeg yw Aaron, prin iawn yr adeg honno ymhlith Iddewon a Christnogion fel ei gilydd, a gall gyfeirio at deulu o dras Iddewig. Julius oedd un o’r enwau mwyaf cyffredin ymhlith y milwyr yng Nghaerllion.FfynhonnellJulius and Aaron ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r hanes cynharaf yn Gildas, sy’n enwi Aaron ac Iŵl, dinasyddion dinas y llengoedd; mae Beda yn ei ailadrodd; fel rheol mae haneswyr wedi credu mai Caerllion yw Dinas y Llengoedd; fe’i dyddir yn aml i erledigaeth Diocletian tua 304, er bod yr erthygl yn ffafrio erledigaeth Decius, 249–251; mae siarter o ddiwedd y nawfed ganrif yn Llyfr Llandaf yn enwi tiriogaeth y merthyron sanctaidd Iŵl ac Aaron; rhoddodd Sieffre o Fynwy ddwy eglwys fawr i Gaerllion Arthur, un i Iŵl; gŵyl 1 Gorffennaf, a gedwir bellach gydag Alban ar 20 Mehefin; eglwys Sant Iŵl a Sant Aaron yn St Julians, Casnewydd, a godwyd yn 1924. Roedd y gaer ei hun yn brysur yn eu canrif hwy, er iddi fynd yn segur rhwng tua 287 a 296, pan symudwyd craidd y lleng i Richborough yng Nghaint.FfynhonnellJulius and Aaron ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r hanes cynharaf yn Gildas, sy’n enwi Aaron ac Iŵl, dinasyddion dinas y llengoedd; mae Beda yn ei ailadrodd; fel rheol mae haneswyr wedi credu mai Caerllion yw Dinas y Llengoedd; fe’i dyddir yn aml i erledigaeth Diocletian tua 304, er bod yr erthygl yn ffafrio erledigaeth Decius, 249–251; mae siarter o ddiwedd y nawfed ganrif yn Llyfr Llandaf yn enwi tiriogaeth y merthyron sanctaidd Iŵl ac Aaron; rhoddodd Sieffre o Fynwy ddwy eglwys fawr i Gaerllion Arthur, un i Iŵl; gŵyl 1 Gorffennaf, a gedwir bellach gydag Alban ar 20 Mehefin; eglwys Sant Iŵl a Sant Aaron yn St Julians, Casnewydd, a godwyd yn 1924. Ysgrifennodd Beda fod ‘llawer eraill o’r ddau ryw drwy’r wlad’ wedi dioddef gyda hwy.FfynhonnellJulius and Aaron ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r hanes cynharaf yn Gildas, sy’n enwi Aaron ac Iŵl, dinasyddion dinas y llengoedd; mae Beda yn ei ailadrodd; fel rheol mae haneswyr wedi credu mai Caerllion yw Dinas y Llengoedd; fe’i dyddir yn aml i erledigaeth Diocletian tua 304, er bod yr erthygl yn ffafrio erledigaeth Decius, 249–251; mae siarter o ddiwedd y nawfed ganrif yn Llyfr Llandaf yn enwi tiriogaeth y merthyron sanctaidd Iŵl ac Aaron; rhoddodd Sieffre o Fynwy ddwy eglwys fawr i Gaerllion Arthur, un i Iŵl; gŵyl 1 Gorffennaf, a gedwir bellach gydag Alban ar 20 Mehefin; eglwys Sant Iŵl a Sant Aaron yn St Julians, Casnewydd, a godwyd yn 1924.
Ymddengys fod Gildas yn dangos bod y merthyron eisoes yn cael eu hanrhydeddu yn ei oes ef, ac erbyn y nawfed ganrif yn sicr safai capel iddynt ger Caerllion.FfynhonnellJulius and Aaron ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r hanes cynharaf yn Gildas, sy’n enwi Aaron ac Iŵl, dinasyddion dinas y llengoedd; mae Beda yn ei ailadrodd; fel rheol mae haneswyr wedi credu mai Caerllion yw Dinas y Llengoedd; fe’i dyddir yn aml i erledigaeth Diocletian tua 304, er bod yr erthygl yn ffafrio erledigaeth Decius, 249–251; mae siarter o ddiwedd y nawfed ganrif yn Llyfr Llandaf yn enwi tiriogaeth y merthyron sanctaidd Iŵl ac Aaron; rhoddodd Sieffre o Fynwy ddwy eglwys fawr i Gaerllion Arthur, un i Iŵl; gŵyl 1 Gorffennaf, a gedwir bellach gydag Alban ar 20 Mehefin; eglwys Sant Iŵl a Sant Aaron yn St Julians, Casnewydd, a godwyd yn 1924. Yn gynnar yn y ddeuddegfed ganrif aeth i’r priordy newydd yn Goldcliff, ac erbyn 1142 roedd wedi’i gysegru i Alban yn ogystal ag i Julius ac Aaron. Ysgrifennodd Sieffre o Fynwy a Gerallt Gymro ill dau am y ddau ferthyr hefyd.FfynhonnellJulius and Aaron ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r hanes cynharaf yn Gildas, sy’n enwi Aaron ac Iŵl, dinasyddion dinas y llengoedd; mae Beda yn ei ailadrodd; fel rheol mae haneswyr wedi credu mai Caerllion yw Dinas y Llengoedd; fe’i dyddir yn aml i erledigaeth Diocletian tua 304, er bod yr erthygl yn ffafrio erledigaeth Decius, 249–251; mae siarter o ddiwedd y nawfed ganrif yn Llyfr Llandaf yn enwi tiriogaeth y merthyron sanctaidd Iŵl ac Aaron; rhoddodd Sieffre o Fynwy ddwy eglwys fawr i Gaerllion Arthur, un i Iŵl; gŵyl 1 Gorffennaf, a gedwir bellach gydag Alban ar 20 Mehefin; eglwys Sant Iŵl a Sant Aaron yn St Julians, Casnewydd, a godwyd yn 1924.
Barnai’r hanesydd Jeremy K. Knight y dylid cymryd yr hyn a ddywed Gildas am Julius ac Aaron o ddifrif, fel cofnod gonest o’r hyn a gafodd.FfynhonnellJulius and Aaron ↗Wikipedia (Saesneg)Mae’r hanes cynharaf yn Gildas, sy’n enwi Aaron ac Iŵl, dinasyddion dinas y llengoedd; mae Beda yn ei ailadrodd; fel rheol mae haneswyr wedi credu mai Caerllion yw Dinas y Llengoedd; fe’i dyddir yn aml i erledigaeth Diocletian tua 304, er bod yr erthygl yn ffafrio erledigaeth Decius, 249–251; mae siarter o ddiwedd y nawfed ganrif yn Llyfr Llandaf yn enwi tiriogaeth y merthyron sanctaidd Iŵl ac Aaron; rhoddodd Sieffre o Fynwy ddwy eglwys fawr i Gaerllion Arthur, un i Iŵl; gŵyl 1 Gorffennaf, a gedwir bellach gydag Alban ar 20 Mehefin; eglwys Sant Iŵl a Sant Aaron yn St Julians, Casnewydd, a godwyd yn 1924. Trwy Gildas, daeth dau ddinesydd o Gaerllion yn ferthyron enwog cyntaf Cymru.
Ffynonellau a darllen pellach
Dau Gristion o ddinas Rufeinig Caerllion a fu farw dros eu ffydd tua 304. Hwy yw’r merthyron Cristnogol cyntaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru.
Iŵl ac AaronMae carreg yng Nghaer-went yn anrhydeddu cadlywydd Rhufeinig ‘trwy ddyfarniad cyngor gwladwriaeth y Silwriaid’: prawf eu bod yn llywodraethu eu tref eu hunain.
Cyngor y SilwriaidMae Rhufain yn codi caer gerrig ger afon Taf i warchod rhag ysbeilwyr o’r môr. Mae Castell Caerdydd yn sefyll arni heddiw.
Caer yng NghaerdyddMae tri esgob o Brydain, o Gaerefrog, Llundain a thrydedd ddinas y mae rhai’n ei darllen fel Caerllion, yn eistedd yng Nghyngor Arles yng Ngâl, flwyddyn wedi i Gystennin wneud y ffydd yn rhydd.
Esgobion Prydain yn ArlesCodir caer fechan â muriau yng Nghaergybi i wylio Môr Iwerddon. Ddwy ganrif yn ddiweddarach mae Sant Cybi yn codi ei eglwys o fewn ei muriau.
Caer GybiYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf