Hanes Cymru / Cymru Rufeinig

d. c. 304

Iŵl ac Aaron

Dau Gristion o ddinas Rufeinig Caerllion a fu farw dros eu ffydd tua 304. Hwy yw’r merthyron Cristnogol cyntaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru.

Llun: Yr amffitheatr Rufeinig yng Nghaerllion (Isca), o un o’i mynedfeydd · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
d. c. 304 (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif) Merthyron Caerllion Cymru Rufeinig Saint a ffydd
★ Y Cymro cyntaf Y merthyron Cristnogol cyntaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru
Eglwys Sant Julius ac Aaron yng Nghasnewydd, ger Caerllion lle buont farw
Eglwys Sant Julius ac Aaron yng Nghasnewydd, ger Caerllion lle buont farw · Llun: Wikimedia Commons · John Grayson, CC BY-SA 2.0

Dau Gristion o Gaerllion, caer fawr y llengoedd ar lan Wysg, oedd Julius ac Aaron, a roddodd eu bywydau dros eu ffydd ym mlynyddoedd rheolaeth Rhufain. Gydag Alban o Verulamium, hwy yw’r unig ferthyron o Brydain Rufeinig y daeth eu henwau i lawr atom, a hwy yw merthyron cyntaf Cymru y gwyddom amdanynt.

BleIsca, Caerllion, cartref yr Ail Leng Awgwstaidd
PrydY drydedd ganrif; rhydd traddodiad Cymru’r flwyddyn 304
Adroddwyd gyntaf ganGildas, yn y chweched ganrif, ac yna Beda
Dydd gŵyl1 Gorffennaf gynt; heddiw fe’i cedwir gydag Alban ar 20 Mehefin

Dinas y llengoedd#

Isca, a enwyd ar ôl afon Wysg, oedd pencadlys yr Ail Leng Awgwstaidd o tua OC 75, gyda barics, baddonau ac amffitheatr y gellir eu gweld hyd heddiw. Credir mai ystyr ei henw Cymraeg, Caerllion, yw caer y lleng. Roedd llawer o’i milwyr yn dwyn yr enw Julius, ond roedd Aaron, enw Hebraeg, yn brin bryd hynny, a gall awgrymu teulu o dras Iddewig.

Lampau’r merthyron#

Gildas, mynach dysgedig y chweched ganrif, a ysgrifennodd eu hanes gyntaf. Dywed i Dduw, yn amser yr erlid, ‘oleuo i ni lampau disglair merthyron sanctaidd’, ac mae’n eu henwi: Alban o Verulam, ac Aaron a Julius, dinasyddion Dinas y Llengoedd, gyda llawer eraill, gwŷr a gwragedd, a safodd yn gadarn mewn gwahanol fannau. Ailadroddodd Beda’r hanes yn ei Hanes ef ddwy ganrif yn ddiweddarach.

Felly Sant Alban o Verulam, Aaron a Julius, dinasyddion Dinas y Llengoedd, a’r gweddill, o’r ddau ryw, a safodd yn gadarn mewn gwahanol fannau ym mrwydr Crist.

Gildas, Am Ddinistr Prydain, pennod 10

Pryd y buont farw#

Mae Gildas a Beda yn rhoi eu marwolaeth yn yr erlid mawr dan Diocletian, a rhydd traddodiad Cymru’r flwyddyn 304. Mae llawer o haneswyr heddiw yn credu iddi ddod yn gynt, yn erledigaethau’r ymerawdwyr Decius, yn 249–251, neu Valerian, yn 257–259, gan fod y gaer yng Nghaerllion wedi dirywio erbyn diwedd y drydedd ganrif.

Merthyr Julius ac Aaron#

Safai lle i’w hanrhydeddu yng Nghaerllion am ganrifoedd lawer. Mae siarter o ddiwedd y nawfed ganrif, a gadwyd yn Llyfr Llandaf, yn sôn am y ‘Territorium Sanctorum Martirum Julii et Aaron’, tir y merthyron sanctaidd Julius ac Aaron, a chafwyd croeslech gerfiedig o’r un oes gerllaw ym Mulmore. Tua 1113 rhoddwyd eglwys Julius ac Aaron i abaty Bec yn Normandi ar gyfer ei briordy newydd yn Goldcliff, ac erbyn 1142 roedd enw Alban wedi’i ychwanegu at eu henwau hwy. Pan ymwelodd yr hanesydd William Coxe yn 1798 roedd ywen yn nodi’r fan, a chafwyd eirch carreg yno rai blynyddoedd ynghynt.

Eu cofio heddiw#

Ysgrifennodd Gerallt Gymro fod dwy eglwys yng Nghaerllion wedi’u cysegru iddynt yn ei ddydd ef. Mae eu henwau’n fyw yn y tir: efallai i Lanharan gael ei henw o Aaron, ac i Sain Silian yng Nghasnewydd gael ei henw o Julius, lle codwyd eglwys Sant Julius a Sant Aaron yn 1924. Mae’r eglwys Gatholig yng Nghaerllion yn dwyn eu henwau heddiw.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Ar y llinell amser

  1. Iŵl ac Aaron (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif)

    Dywedir i ddau Gristion gael eu merthyru yng Nghaerllion, ymhlith y Cristnogion cynharaf y gwyddys eu henwau ym Mhrydain.

    Iŵl ac Aaron

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1st century

Caradog

Y brenin Brythonig a ymladdodd Rufain (wedi’i gofnodi)

Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.

Caradog
d. AD 61

Buddug

Brenhines a gododd yn erbyn Rhufain (wedi’i gofnodi)

Brenhines yr Iceni a arweiniodd wrthryfel mawr y Brythoniaid yn erbyn Rhufain yn 60–61 OC, tra oedd y fyddin Rufeinig yn ymosod ar dderwyddon Môn. Saif ei cherflun ymhlith Arwyr Cymru yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd.

Buddug
fl. 2nd century

Lleurwg (Lles ap Coel)

Brenin Cristnogol cyntaf y Brythoniaid (cronicl cynnar:Liber Pontificalis, y 6ed ganrif)

Brenin y Brythoniaid, Lucius yn Lladin, a ysgrifennodd at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Cymru’n ei gofio fel Lleurwg, Lles ap Coel a Lleufer Mawr.

Lleurwg (Lles ap Coel)
d. 388

Macsen Wledig

Ymerawdwr o Brydain (wedi’i gofnodi)

Cadlywydd y fyddin ym Mhrydain a godwyd yn ymerawdwr yn 383 ac a reolodd y Gorllewin. Mae Cymru’n ei gofio fel Macsen Wledig, cyndad ei brenhinoedd.

Macsen Wledig

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf