Caradog
Y brenin Brythonig a ymladdodd Rufain (wedi’i gofnodi)Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.
Caradog
d. AD 61
Brenhines yr Iceni a arweiniodd wrthryfel mawr y Brythoniaid yn erbyn Rhufain yn 60–61 OC, tra oedd y fyddin Rufeinig yn ymosod ar dderwyddon Môn. Saif ei cherflun ymhlith Arwyr Cymru yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd.
Llun: Yr amffitheatr Rufeinig yng Nghaerllion (Isca), o un o’i mynedfeydd · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Buddug: buddugoliaeth, ffurf Gymraeg Boudica
Arweiniodd Buddug, Boudica, brenhines yr Iceni, y gwrthryfel mwyaf a wnaeth y Brythoniaid erioed yn erbyn Rhufain. Ystyr ei henw yw ‘gwraig fuddugol’. Yn OC 60 neu 61, tra oedd y fyddin Rufeinig ymhell yn y gorllewin yn ymosod ar ynys sanctaidd Môn, cododd bobloedd y dwyrain a dod yn agos at yrru Rhufain allan o Brydain.FfynhonnellBoudica ↗Wikipedia (Saesneg)Brenhines yr Iceni, gwraig y Brenin Prasutagus, yr anwybyddodd Rhufain ei ewyllys wedi ei farw; arweiniodd wrthryfel OC 60 neu 61 tra oedd y llywodraethwr Suetonius Paulinus yn ymgyrchu yn erbyn Môn; dinistriodd y gwrthryfelwyr Camulodunum (Colchester) a llosgi Londinium a Verulamium; drylliwyd ei byddin yn y frwydr olaf; dywed Tacitus iddi gymryd gwenwyn, Dio iddi glafychu; Buddug yw hi yn Gymraeg; mae ei cherflun gyda’i merched yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd (1916), a cherbyd Thornycroft wrth Bont Westminster (1902).
| Pryd | Gwrthryfel OC 60 neu 61 |
|---|---|
| Pobl | Yr Iceni, yn yr hyn sydd heddiw’n Norfolk a Suffolk |
| Gŵr | Y brenin Prasutagus |
| Plant | Dwy ferch |
| Ei henw | O’r Frythoneg boudi, ‘buddugoliaeth’: yn Gymraeg, Buddug |
Roedd ei gŵr Prasutagus, brenin yr Iceni, wedi teyrnasu fel cynghreiriad i Rufain, a phan fu farw gadawodd ei deyrnas ar y cyd i’w ddwy ferch ac i’r ymerawdwr Nero, gan obeithio ei chadw’n ddiogel. Anwybyddodd Rhufain yr ewyllys a chipio’r deyrnas. Dywed Tacitus i Fuddug ei hun gael ei fflangellu a’i merched eu cam-drin yn gywilyddus, ac i brif wŷr yr Iceni golli eu tiroedd.FfynhonnellBoudica ↗Wikipedia (Saesneg)Brenhines yr Iceni, gwraig y Brenin Prasutagus, yr anwybyddodd Rhufain ei ewyllys wedi ei farw; arweiniodd wrthryfel OC 60 neu 61 tra oedd y llywodraethwr Suetonius Paulinus yn ymgyrchu yn erbyn Môn; dinistriodd y gwrthryfelwyr Camulodunum (Colchester) a llosgi Londinium a Verulamium; drylliwyd ei byddin yn y frwydr olaf; dywed Tacitus iddi gymryd gwenwyn, Dio iddi glafychu; Buddug yw hi yn Gymraeg; mae ei cherflun gyda’i merched yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd (1916), a cherbyd Thornycroft wrth Bont Westminster (1902).
Roedd y llywodraethwr Suetonius Paulinus wedi gorymdeithio’r fyddin at Afon Menai i ddinistrio’r Derwyddon ym Môn, yr ynys a alwodd Tacitus yn noddfa i’r rhai a ffoai rhag Rhufain. A’r llengoedd yn y gorllewin pell, cododd Buddug, a chododd y Trinovantes a phobloedd eraill gyda hi.FfynonellauBoudica ↗Wikipedia (Saesneg)Brenhines yr Iceni, gwraig y Brenin Prasutagus, yr anwybyddodd Rhufain ei ewyllys wedi ei farw; arweiniodd wrthryfel OC 60 neu 61 tra oedd y llywodraethwr Suetonius Paulinus yn ymgyrchu yn erbyn Môn; dinistriodd y gwrthryfelwyr Camulodunum (Colchester) a llosgi Londinium a Verulamium; drylliwyd ei byddin yn y frwydr olaf; dywed Tacitus iddi gymryd gwenwyn, Dio iddi glafychu; Buddug yw hi yn Gymraeg; mae ei cherflun gyda’i merched yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd (1916), a cherbyd Thornycroft wrth Bont Westminster (1902).The Annals, book XIV, chapters 29 and 30 ↗Tacitus, tua 116 OC; Loeb Classical Library, cyfieithiad Saesneg J. Jackson, 1937; LacusCurtius (Saesneg)Ymosoda Paulinus ar Fôn, ynys â phoblogaeth sylweddol ac yn hafan i ffoaduriaid: cychod gwaelod gwastad i’r gwŷr traed, y marchogion yn rhydio neu’n nofio wrth ochr eu meirch; ar y lan y rhyfelwyr, y gwragedd mewn du â ffaglau, a chylch o Dderwyddon yn codi eu dwylo i’r nef; safai’r milwyr fel petai eu haelodau wedi’u parlysu. Yna galwodd y gwrthryfel yn y dwyrain Paulinus ymaith.
Cipiodd ei byddin Camulodunum, Colchester, trefedigaeth hen filwyr Rhufain, a’i dinistrio. Torrwyd yn ddarnau fintai o’r Nawfed Lleng a ddaeth i’w hachub. Brysiodd Paulinus yn ôl o Fôn, gweld na allai ddal Londinium, a’i gadael i’w thynged; llosgwyd Londinium, ac yna Verulamium. Daeth Rhufain yn nes at golli Prydain nag erioed cynt nac wedyn, a dywedir i’r ymerawdwr Nero ystyried tynnu’n ôl o’r ynys yn llwyr.FfynhonnellBoudica ↗Wikipedia (Saesneg)Brenhines yr Iceni, gwraig y Brenin Prasutagus, yr anwybyddodd Rhufain ei ewyllys wedi ei farw; arweiniodd wrthryfel OC 60 neu 61 tra oedd y llywodraethwr Suetonius Paulinus yn ymgyrchu yn erbyn Môn; dinistriodd y gwrthryfelwyr Camulodunum (Colchester) a llosgi Londinium a Verulamium; drylliwyd ei byddin yn y frwydr olaf; dywed Tacitus iddi gymryd gwenwyn, Dio iddi glafychu; Buddug yw hi yn Gymraeg; mae ei cherflun gyda’i merched yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd (1916), a cherbyd Thornycroft wrth Bont Westminster (1902).
Casglodd Paulinus ei wŷr mewn man o’i ddewis ei hun, rywle yng nghanolbarth Lloegr yn ôl pob tebyg, gyda choedwig y tu ôl iddo a thir agored o’i flaen. Mae Tacitus yn rhoi araith i Fuddug o’i cherbyd, a’i merched wrth ei hochr, yn dweud wrth y Brythoniaid nad ymladdai fel brenhines dros ei theyrnas ond fel un o’r bobl, dros ei rhyddid coll, ei chorff a fflangellwyd ac anrhydedd ei merched. Enillodd y llengoedd disgybledig y dydd, a bu farw Buddug yn fuan wedyn.FfynhonnellBoudica ↗Wikipedia (Saesneg)Brenhines yr Iceni, gwraig y Brenin Prasutagus, yr anwybyddodd Rhufain ei ewyllys wedi ei farw; arweiniodd wrthryfel OC 60 neu 61 tra oedd y llywodraethwr Suetonius Paulinus yn ymgyrchu yn erbyn Môn; dinistriodd y gwrthryfelwyr Camulodunum (Colchester) a llosgi Londinium a Verulamium; drylliwyd ei byddin yn y frwydr olaf; dywed Tacitus iddi gymryd gwenwyn, Dio iddi glafychu; Buddug yw hi yn Gymraeg; mae ei cherflun gyda’i merched yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd (1916), a cherbyd Thornycroft wrth Bont Westminster (1902).
Mae’r Cymry wedi’i chyfrif yn un ohonynt hwy erioed, Brythones a safodd dros ei phobl. Pan gerfiwyd un ar ddeg o Arwyr Cymru mewn marmor ar gyfer Neuadd y Ddinas Caerdydd yn 1916, roedd Buddug yn eu plith, gan y cerflunydd J. Havard Thomas, a’i merched wrth ei hochr. Yn Llundain saif ei cherbyd efydd ger Pont San Steffan.FfynhonnellBoudica ↗Wikipedia (Saesneg)Brenhines yr Iceni, gwraig y Brenin Prasutagus, yr anwybyddodd Rhufain ei ewyllys wedi ei farw; arweiniodd wrthryfel OC 60 neu 61 tra oedd y llywodraethwr Suetonius Paulinus yn ymgyrchu yn erbyn Môn; dinistriodd y gwrthryfelwyr Camulodunum (Colchester) a llosgi Londinium a Verulamium; drylliwyd ei byddin yn y frwydr olaf; dywed Tacitus iddi gymryd gwenwyn, Dio iddi glafychu; Buddug yw hi yn Gymraeg; mae ei cherflun gyda’i merched yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd (1916), a cherbyd Thornycroft wrth Bont Westminster (1902).
Ffynonellau a darllen pellach
Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Encyclopaedia Britannica (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Erthygl · 17 munYsgrifennodd Iŵl Cesar y credid mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon, a bod y rhai a fynnai ei meistroli yn croesi’r môr i’w hastudio yma. Hwy oedd athrawon, barnwyr, athronwyr a cheidwaid cof y Brythoniaid; buont yn hyfforddi am hyd at ugain mlynedd a chadw eu dysg ar gof.
Erthygl · 16 munAm naw mlynedd arweiniodd Caradog, mab y Brenin Cynfelyn, Frythoniaid Cymru yn erbyn llengoedd Rhufain. Wedi ei ddwyn mewn cadwyni i Rufain, siaradodd gerbron yr ymerawdwr mor eofn nes iddo gael ei ryddhau. Yn ôl traddodiad Cymru roedd yn fab i Frân Fendigaid, ac mae ei blant wedi eu henwi yn y Beibl.
Yn union wrth i’r Rhufeiniaid gipio Ynys Môn, daw newyddion fod Buddug wedi codi yn y dwyrain. Mae’r fyddin yn ymdeithio ymaith a gadewir Môn yn rhydd am gyfnod.
Buddug yn achub MônMae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Y rhai a safodd yn erbyn Rhufain, y Normaniaid a choron Lloegr.
Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.
CaradogBrenin y Brythoniaid, Lucius yn Lladin, a ysgrifennodd at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Cymru’n ei gofio fel Lleurwg, Lles ap Coel a Lleufer Mawr.
Lleurwg (Lles ap Coel)Dau Gristion o ddinas Rufeinig Caerllion a fu farw dros eu ffydd tua 304. Hwy yw’r merthyron Cristnogol cyntaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru.
Iŵl ac AaronCadlywydd y fyddin ym Mhrydain a godwyd yn ymerawdwr yn 383 ac a reolodd y Gorllewin. Mae Cymru’n ei gofio fel Macsen Wledig, cyndad ei brenhinoedd.
Macsen WledigYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf