Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Rufeinig

61 OC

Buddug yn achub Môn

Yn union wrth i’r Rhufeiniaid gipio Ynys Môn, daw newyddion fod Buddug wedi codi yn y dwyrain. Mae’r fyddin yn ymdeithio ymaith a gadewir Môn yn rhydd am gyfnod.

Llun: Cerflun Thomas Thornycroft o Fuddug a’i merched yn eu cerbyd rhyfel, ger Pont Westminster yn Llundain (1902). · Paul Walter, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

61 OCCymru RufeinigAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)

Yn OC 60 neu 61, yn union pan safai byddin Rhufain yn fuddugol ar Ynys Môn, cyrhaeddodd negesydd Suetonius Paulinus â newyddion ofnadwy. Yn nwyrain Prydain roedd yr Iceni wedi codi dan eu brenhines, Buddug, Boudica i’r Rhufeiniaid, ac roedd y dalaith gyfan ar dân. Trodd y llengoedd ac ymdeithio ymaith, a gadawyd Môn yn rhydd.

PrydOC 60 neu 61
BleYnys Môn, a dwyrain Prydain
PwyBuddug, brenhines yr Iceni, a Suetonius Paulinus
Ei adrodd ganTacitus, Annales XIV; Cassius Dio

Brenhines a gamweddwyd#

Buddug oedd gwraig Prasutagus, brenin yr Iceni, pobl o ddwyrain Prydain. Bu’n rheoli fel cynghreiriad i Rufain, ond pan fu farw anwybyddodd Rhufain ei ewyllys a thrin ei deyrnas fel ei heiddo ei hun. Cododd Buddug yn eu herbyn.

Buddug yn annog y Brythoniaid: llun John Opie o Fuddug yn galw ei phobl i’r gad (1793).
Buddug yn annog y Brythoniaid: llun John Opie o Fuddug yn galw ei phobl i’r gad (1793). · Llun: John Opie, Public domain, Wikimedia Commons

Y dwyrain ar dân#

Syrthiodd ei byddin yn gyntaf ar Camulodunum, Colchester, y wladfa Rufeinig, a’i dinistrio. Yna cipiasant Londinium, Llundain, a Verulamium, ger St Albans, a’u llosgi ill dwy. Roedd Paulinus ymhell yn y gorllewin, ar lan y Fenai, pan ddaeth y newyddion, a brysiodd yn ôl gyda’i fyddin i achub y dalaith.

Yr ynys yn rhydd#

Felly arbedwyd Môn. Roedd Paulinus wedi gadael milwyr i ddal yr ynys, ond ni ddaeth y fyddin yn ôl i orffen y gwaith. Aeth dwy flynedd ar bymtheg heibio cyn i lywodraethwr arall, Agricola, groesi’r Fenai eto, yn OC 77.

Cofio Buddug#

Yn y diwedd cyfarfu Paulinus â byddin Buddug mewn brwydr a’i threchu. Dywed Tacitus iddi gymryd gwenwyn yn hytrach na chael ei dal; dywed Cassius Dio iddi glafychu a marw. Ond nid anghofiwyd hi erioed. Buddug yw hi yn Gymraeg, ac mae ei cherflun, gyda’i merched, yn sefyll yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd, ymhlith arwyr Cymru.

Y Fuddugol#

Mae ei henw’n dweud beth oedd hi. Dangosodd yr ysgolhaig Kenneth Jackson fod Boudica’n dod o hen air Brythoneg am fuddugoliaeth, a bod yr un enw wedi byw ymlaen yn Gymraeg fel Buddug. Roedd ei phobl, yr Iceni, ymhlith y cyntaf ym Mhrydain i wneud eu darnau arian eu hunain. Dywed Cassius Dio iddi, cyn yr ymladd, alw ar Andraste, duwies buddugoliaeth y Brythoniaid.

Lleng wedi’i threchu#

Nid Paulinus oedd yr unig gadlywydd Rhufeinig a gafodd ei ddal. Gorymdeithiodd Petillius Cerialis, pennaeth y Nawfed Lleng, i achub Camulodunum, gyda rhan o’r Nawfed Lleng, y Legio IX Hispana, a rhoddodd byddin Buddug grasfa lwyr iddi.

Arwres Prydain#

Yn y canrifoedd wedyn daeth yn un o arwresau mawr yr ynys. Deffrodd diddordeb yn ei hanes eto yn oes y Tuduriaid, ac erbyn teyrnasiad Victoria roedd yn enwog drwy Brydain, yn destun lluniau, cerddi a llyfrau plant fel Beric the Briton yn 1893. Ysgrifennodd Henry Purcell gerddoriaeth i ddrama amdani, Bonduca, or the British Heroine, yn 1695. Gweithiodd Thomas Thornycroft o 1856 hyd 1871 ar gerflun mawr o’r frenhines yn ei cherbyd gyda’i merched, ei waith mwyaf uchelgeisiol; fe’i castiwyd yn 1896 a’i godi wrth Bont Westminster yn 1902, a chofir amdani fel symbol o’r frwydr dros gyfiawnder ac annibyniaeth.

Tynnodd ei gwrthryfel y llengoedd oddi wrth y Fenai ar yr union adeg yr oedd yr ynys fel petai ar goll, a chafodd Môn ddwy flynedd ar bymtheg yn rhagor o ryddid o’i herwydd.

Y bobl

d. AD 61

Buddug

Brenhines a gododd yn erbyn Rhufain (wedi’i gofnodi)

Brenhines yr Iceni a arweiniodd wrthryfel mawr y Brythoniaid yn erbyn Rhufain yn 60–61 OC, tra oedd y fyddin Rufeinig yn ymosod ar dderwyddon Môn. Saif ei cherflun ymhlith Arwyr Cymru yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd.

Buddug

Cyn ac wedyn

  1. Brân Fendigaid yn dod â’r ffydd o Rufain (cronicl cynnar:Trioedd Ynys Prydain, Myvyrian Archaiology, 1801)

    Mae traddodiad Cymru, yn y trioedd a argraffwyd yn y Myvyrian Archaiology, yn dal i Frân Fendigaid, tad Caradog, dreulio saith mlynedd yn Rhufain yn wystl dros ei fab a dod adref â ffydd Crist i’r Cymry.

    Brân Fendigaid yn dod â’r ffydd o Rufain
  2. Rhufain yn ymosod ar Ynys Môn (wedi’i gofnodi)

    Mae milwyr Rhufain yn croesi’r Fenai i ddinistrio cadarnle’r derwyddon. Erbyn tua 78 OC mae Cymru dan reolaeth Rhufain.

    Rhufain yn ymosod ar Ynys Môn
  3. Joseff o Arimathea yn dod i Ynys Wydrin (cronicl cynnar:hanes Glastonbury, y 13eg ganrif)

    Mae traddodiad Glastonbury yn dal i Joseff o Arimathea, a osododd Grist yn ei fedd ei hun, ddod at y Brythoniaid gyda deuddeg cydymaith, cael ynys Ynys Wydrin gan frenin o Frython, a chodi yno eglwys gyntaf Prydain.

    Joseff o Arimathea yn dod i Ynys Wydrin
  4. Frontinus a’r Silwriaid (wedi’i gofnodi)

    Ar ôl bron i ddeng mlynedd ar hugain o wrthsefyll, mae’r llywodraethwr Frontinus o’r diwedd yn dod â’r Silwriaid dan reolaeth Rhufain.

    Frontinus a’r Silwriaid

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf