Yn union wrth i’r Rhufeiniaid gipio Ynys Môn, daw newyddion fod Buddug wedi codi yn y dwyrain. Mae’r fyddin yn ymdeithio ymaith a gadewir Môn yn rhydd am gyfnod.
Llun: Cerflun Thomas Thornycroft o Fuddug a’i merched yn eu cerbyd rhyfel, ger Pont Westminster yn Llundain (1902). · Paul Walter, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons
Yn OC 60 neu 61, yn union pan safai byddin Rhufain yn fuddugol ar Ynys Môn, cyrhaeddodd negesydd Suetonius Paulinus â newyddion ofnadwy. Yn nwyrain Prydain roedd yr Iceni wedi codi dan eu brenhines, Buddug, Boudica i’r Rhufeiniaid, ac roedd y dalaith gyfan ar dân. Trodd y llengoedd ac ymdeithio ymaith, a gadawyd Môn yn rhydd.FfynonellauThe Annals, book XIV, chapters 29 and 30 ↗Tacitus, tua 116 OC; Loeb Classical Library, cyfieithiad Saesneg J. Jackson, 1937; LacusCurtius (Saesneg)Ymosoda Paulinus ar Fôn, ynys â phoblogaeth sylweddol ac yn hafan i ffoaduriaid: cychod gwaelod gwastad i’r gwŷr traed, y marchogion yn rhydio neu’n nofio wrth ochr eu meirch; ar y lan y rhyfelwyr, y gwragedd mewn du â ffaglau, a chylch o Dderwyddon yn codi eu dwylo i’r nef; safai’r milwyr fel petai eu haelodau wedi’u parlysu. Yna galwodd y gwrthryfel yn y dwyrain Paulinus ymaith.Boudica ↗Wikipedia (Saesneg)Brenhines yr Iceni, gwraig y Brenin Prasutagus, yr anwybyddodd Rhufain ei ewyllys wedi ei farw; arweiniodd wrthryfel OC 60 neu 61 tra oedd y llywodraethwr Suetonius Paulinus yn ymgyrchu yn erbyn Môn; dinistriodd y gwrthryfelwyr Camulodunum (Colchester) a llosgi Londinium a Verulamium; drylliwyd ei byddin yn y frwydr olaf; dywed Tacitus iddi gymryd gwenwyn, Dio iddi glafychu; Buddug yw hi yn Gymraeg; mae ei cherflun gyda’i merched yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd (1916), a cherbyd Thornycroft wrth Bont Westminster (1902).
Buddug oedd gwraig Prasutagus, brenin yr Iceni, pobl o ddwyrain Prydain. Bu’n rheoli fel cynghreiriad i Rufain, ond pan fu farw anwybyddodd Rhufain ei ewyllys a thrin ei deyrnas fel ei heiddo ei hun. Cododd Buddug yn eu herbyn.FfynhonnellBoudica ↗Wikipedia (Saesneg)Brenhines yr Iceni, gwraig y Brenin Prasutagus, yr anwybyddodd Rhufain ei ewyllys wedi ei farw; arweiniodd wrthryfel OC 60 neu 61 tra oedd y llywodraethwr Suetonius Paulinus yn ymgyrchu yn erbyn Môn; dinistriodd y gwrthryfelwyr Camulodunum (Colchester) a llosgi Londinium a Verulamium; drylliwyd ei byddin yn y frwydr olaf; dywed Tacitus iddi gymryd gwenwyn, Dio iddi glafychu; Buddug yw hi yn Gymraeg; mae ei cherflun gyda’i merched yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd (1916), a cherbyd Thornycroft wrth Bont Westminster (1902).
Buddug yn annog y Brythoniaid: llun John Opie o Fuddug yn galw ei phobl i’r gad (1793). · Llun: John Opie, Public domain, Wikimedia Commons
Syrthiodd ei byddin yn gyntaf ar Camulodunum, Colchester, y wladfa Rufeinig, a’i dinistrio. Yna cipiasant Londinium, Llundain, a Verulamium, ger St Albans, a’u llosgi ill dwy. Roedd Paulinus ymhell yn y gorllewin, ar lan y Fenai, pan ddaeth y newyddion, a brysiodd yn ôl gyda’i fyddin i achub y dalaith.FfynonellauBoudica ↗Wikipedia (Saesneg)Brenhines yr Iceni, gwraig y Brenin Prasutagus, yr anwybyddodd Rhufain ei ewyllys wedi ei farw; arweiniodd wrthryfel OC 60 neu 61 tra oedd y llywodraethwr Suetonius Paulinus yn ymgyrchu yn erbyn Môn; dinistriodd y gwrthryfelwyr Camulodunum (Colchester) a llosgi Londinium a Verulamium; drylliwyd ei byddin yn y frwydr olaf; dywed Tacitus iddi gymryd gwenwyn, Dio iddi glafychu; Buddug yw hi yn Gymraeg; mae ei cherflun gyda’i merched yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd (1916), a cherbyd Thornycroft wrth Bont Westminster (1902).The Annals, book XIV, chapters 29 and 30 ↗Tacitus, tua 116 OC; Loeb Classical Library, cyfieithiad Saesneg J. Jackson, 1937; LacusCurtius (Saesneg)Ymosoda Paulinus ar Fôn, ynys â phoblogaeth sylweddol ac yn hafan i ffoaduriaid: cychod gwaelod gwastad i’r gwŷr traed, y marchogion yn rhydio neu’n nofio wrth ochr eu meirch; ar y lan y rhyfelwyr, y gwragedd mewn du â ffaglau, a chylch o Dderwyddon yn codi eu dwylo i’r nef; safai’r milwyr fel petai eu haelodau wedi’u parlysu. Yna galwodd y gwrthryfel yn y dwyrain Paulinus ymaith.
Felly arbedwyd Môn. Roedd Paulinus wedi gadael milwyr i ddal yr ynys, ond ni ddaeth y fyddin yn ôl i orffen y gwaith. Aeth dwy flynedd ar bymtheg heibio cyn i lywodraethwr arall, Agricola, groesi’r Fenai eto, yn OC 77.FfynonellauThe Life of Cnaeus Julius Agricola, chapters 14, 17 and 18 ↗Tacitus, cyfieithiad A. J. Church a W. J. Brodribb, Internet Ancient History Sourcebook (Saesneg)Pennod 14: ceisiodd Suetonius Paulinus gipio ynys Môn, lle y câi’r gwrthryfelwyr atgyfnerthion. Pennod 17: darostyngodd Julius Frontinus â’i arfau lwyth nerthol a rhyfelgar y Silwriaid. Pennod 18: roedd yr Ordoficiaid wedi dinistrio bron y cyfan o adran o wŷr meirch a oedd yn eu gwlad; er bod y tymor yn hwyr a’r milwyr ar wasgar, casglodd Agricola gyn-filwyr a chynorthwywyr a’u harwain i fyny’r bryniau ei hun; heb lynges, anfonodd gynorthwywyr a adwaenai’r rhydau ac a allai nofio gyda’u ceffylau a’u harfau dros y Fenai i Fôn, lle synnwyd y gelyn, a oedd yn disgwyl llongau, a gofynnwyd am heddwch ac ildiwyd yr ynys.The Annals, book XIV, chapters 29 and 30 ↗Tacitus, tua 116 OC; Loeb Classical Library, cyfieithiad Saesneg J. Jackson, 1937; LacusCurtius (Saesneg)Ymosoda Paulinus ar Fôn, ynys â phoblogaeth sylweddol ac yn hafan i ffoaduriaid: cychod gwaelod gwastad i’r gwŷr traed, y marchogion yn rhydio neu’n nofio wrth ochr eu meirch; ar y lan y rhyfelwyr, y gwragedd mewn du â ffaglau, a chylch o Dderwyddon yn codi eu dwylo i’r nef; safai’r milwyr fel petai eu haelodau wedi’u parlysu. Yna galwodd y gwrthryfel yn y dwyrain Paulinus ymaith.
Yn y diwedd cyfarfu Paulinus â byddin Buddug mewn brwydr a’i threchu. Dywed Tacitus iddi gymryd gwenwyn yn hytrach na chael ei dal; dywed Cassius Dio iddi glafychu a marw. Ond nid anghofiwyd hi erioed. Buddug yw hi yn Gymraeg, ac mae ei cherflun, gyda’i merched, yn sefyll yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd, ymhlith arwyr Cymru.FfynhonnellBoudica ↗Wikipedia (Saesneg)Brenhines yr Iceni, gwraig y Brenin Prasutagus, yr anwybyddodd Rhufain ei ewyllys wedi ei farw; arweiniodd wrthryfel OC 60 neu 61 tra oedd y llywodraethwr Suetonius Paulinus yn ymgyrchu yn erbyn Môn; dinistriodd y gwrthryfelwyr Camulodunum (Colchester) a llosgi Londinium a Verulamium; drylliwyd ei byddin yn y frwydr olaf; dywed Tacitus iddi gymryd gwenwyn, Dio iddi glafychu; Buddug yw hi yn Gymraeg; mae ei cherflun gyda’i merched yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd (1916), a cherbyd Thornycroft wrth Bont Westminster (1902).
Mae ei henw’n dweud beth oedd hi. Dangosodd yr ysgolhaig Kenneth Jackson fod Boudica’n dod o hen air Brythoneg am fuddugoliaeth, a bod yr un enw wedi byw ymlaen yn Gymraeg fel Buddug.FfynhonnellBoudica ↗Wikipedia (Saesneg)Brenhines yr Iceni, gwraig y Brenin Prasutagus, yr anwybyddodd Rhufain ei ewyllys wedi ei farw; arweiniodd wrthryfel OC 60 neu 61 tra oedd y llywodraethwr Suetonius Paulinus yn ymgyrchu yn erbyn Môn; dinistriodd y gwrthryfelwyr Camulodunum (Colchester) a llosgi Londinium a Verulamium; drylliwyd ei byddin yn y frwydr olaf; dywed Tacitus iddi gymryd gwenwyn, Dio iddi glafychu; Buddug yw hi yn Gymraeg; mae ei cherflun gyda’i merched yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd (1916), a cherbyd Thornycroft wrth Bont Westminster (1902). Roedd ei phobl, yr Iceni, ymhlith y cyntaf ym Mhrydain i wneud eu darnau arian eu hunain.FfynhonnellBoudica ↗Wikipedia (Saesneg)Brenhines yr Iceni, gwraig y Brenin Prasutagus, yr anwybyddodd Rhufain ei ewyllys wedi ei farw; arweiniodd wrthryfel OC 60 neu 61 tra oedd y llywodraethwr Suetonius Paulinus yn ymgyrchu yn erbyn Môn; dinistriodd y gwrthryfelwyr Camulodunum (Colchester) a llosgi Londinium a Verulamium; drylliwyd ei byddin yn y frwydr olaf; dywed Tacitus iddi gymryd gwenwyn, Dio iddi glafychu; Buddug yw hi yn Gymraeg; mae ei cherflun gyda’i merched yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd (1916), a cherbyd Thornycroft wrth Bont Westminster (1902). Dywed Cassius Dio iddi, cyn yr ymladd, alw ar Andraste, duwies buddugoliaeth y Brythoniaid.FfynhonnellBoudica ↗Wikipedia (Saesneg)Brenhines yr Iceni, gwraig y Brenin Prasutagus, yr anwybyddodd Rhufain ei ewyllys wedi ei farw; arweiniodd wrthryfel OC 60 neu 61 tra oedd y llywodraethwr Suetonius Paulinus yn ymgyrchu yn erbyn Môn; dinistriodd y gwrthryfelwyr Camulodunum (Colchester) a llosgi Londinium a Verulamium; drylliwyd ei byddin yn y frwydr olaf; dywed Tacitus iddi gymryd gwenwyn, Dio iddi glafychu; Buddug yw hi yn Gymraeg; mae ei cherflun gyda’i merched yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd (1916), a cherbyd Thornycroft wrth Bont Westminster (1902).
Nid Paulinus oedd yr unig gadlywydd Rhufeinig a gafodd ei ddal. Gorymdeithiodd Petillius Cerialis, pennaeth y Nawfed Lleng, i achub Camulodunum, gyda rhan o’r Nawfed Lleng, y Legio IX Hispana, a rhoddodd byddin Buddug grasfa lwyr iddi.FfynhonnellBoudica ↗Wikipedia (Saesneg)Brenhines yr Iceni, gwraig y Brenin Prasutagus, yr anwybyddodd Rhufain ei ewyllys wedi ei farw; arweiniodd wrthryfel OC 60 neu 61 tra oedd y llywodraethwr Suetonius Paulinus yn ymgyrchu yn erbyn Môn; dinistriodd y gwrthryfelwyr Camulodunum (Colchester) a llosgi Londinium a Verulamium; drylliwyd ei byddin yn y frwydr olaf; dywed Tacitus iddi gymryd gwenwyn, Dio iddi glafychu; Buddug yw hi yn Gymraeg; mae ei cherflun gyda’i merched yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd (1916), a cherbyd Thornycroft wrth Bont Westminster (1902).
Yn y canrifoedd wedyn daeth yn un o arwresau mawr yr ynys. Deffrodd diddordeb yn ei hanes eto yn oes y Tuduriaid, ac erbyn teyrnasiad Victoria roedd yn enwog drwy Brydain, yn destun lluniau, cerddi a llyfrau plant fel Beric the Briton yn 1893.FfynhonnellBoudica ↗Wikipedia (Saesneg)Brenhines yr Iceni, gwraig y Brenin Prasutagus, yr anwybyddodd Rhufain ei ewyllys wedi ei farw; arweiniodd wrthryfel OC 60 neu 61 tra oedd y llywodraethwr Suetonius Paulinus yn ymgyrchu yn erbyn Môn; dinistriodd y gwrthryfelwyr Camulodunum (Colchester) a llosgi Londinium a Verulamium; drylliwyd ei byddin yn y frwydr olaf; dywed Tacitus iddi gymryd gwenwyn, Dio iddi glafychu; Buddug yw hi yn Gymraeg; mae ei cherflun gyda’i merched yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd (1916), a cherbyd Thornycroft wrth Bont Westminster (1902). Ysgrifennodd Henry Purcell gerddoriaeth i ddrama amdani, Bonduca, or the British Heroine, yn 1695.FfynhonnellBoudica ↗Wikipedia (Saesneg)Brenhines yr Iceni, gwraig y Brenin Prasutagus, yr anwybyddodd Rhufain ei ewyllys wedi ei farw; arweiniodd wrthryfel OC 60 neu 61 tra oedd y llywodraethwr Suetonius Paulinus yn ymgyrchu yn erbyn Môn; dinistriodd y gwrthryfelwyr Camulodunum (Colchester) a llosgi Londinium a Verulamium; drylliwyd ei byddin yn y frwydr olaf; dywed Tacitus iddi gymryd gwenwyn, Dio iddi glafychu; Buddug yw hi yn Gymraeg; mae ei cherflun gyda’i merched yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd (1916), a cherbyd Thornycroft wrth Bont Westminster (1902). Gweithiodd Thomas Thornycroft o 1856 hyd 1871 ar gerflun mawr o’r frenhines yn ei cherbyd gyda’i merched, ei waith mwyaf uchelgeisiol; fe’i castiwyd yn 1896 a’i godi wrth Bont Westminster yn 1902, a chofir amdani fel symbol o’r frwydr dros gyfiawnder ac annibyniaeth.FfynhonnellBoudica ↗Wikipedia (Saesneg)Brenhines yr Iceni, gwraig y Brenin Prasutagus, yr anwybyddodd Rhufain ei ewyllys wedi ei farw; arweiniodd wrthryfel OC 60 neu 61 tra oedd y llywodraethwr Suetonius Paulinus yn ymgyrchu yn erbyn Môn; dinistriodd y gwrthryfelwyr Camulodunum (Colchester) a llosgi Londinium a Verulamium; drylliwyd ei byddin yn y frwydr olaf; dywed Tacitus iddi gymryd gwenwyn, Dio iddi glafychu; Buddug yw hi yn Gymraeg; mae ei cherflun gyda’i merched yn Neuadd Farmor Neuadd y Ddinas, Caerdydd (1916), a cherbyd Thornycroft wrth Bont Westminster (1902).
Tynnodd ei gwrthryfel y llengoedd oddi wrth y Fenai ar yr union adeg yr oedd yr ynys fel petai ar goll, a chafodd Môn ddwy flynedd ar bymtheg yn rhagor o ryddid o’i herwydd.
Brenhines a gododd yn erbyn Rhufain (wedi’i gofnodi)
Brenhines yr Iceni a arweiniodd wrthryfel mawr y Brythoniaid yn erbyn Rhufain yn 60–61 OC, tra oedd y fyddin Rufeinig yn ymosod ar dderwyddon Môn. Saif ei cherflun ymhlith Arwyr Cymru yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd.
Brân Fendigaid yn dod â’r ffydd o Rufain (cronicl cynnar:· Trioedd Ynys Prydain, Myvyrian Archaiology, 1801)
Mae traddodiad Cymru, yn y trioedd a argraffwyd yn y Myvyrian Archaiology, yn dal i Frân Fendigaid, tad Caradog, dreulio saith mlynedd yn Rhufain yn wystl dros ei fab a dod adref â ffydd Crist i’r Cymry.
Joseff o Arimathea yn dod i Ynys Wydrin (cronicl cynnar:· hanes Glastonbury, y 13eg ganrif)
Mae traddodiad Glastonbury yn dal i Joseff o Arimathea, a osododd Grist yn ei fedd ei hun, ddod at y Brythoniaid gyda deuddeg cydymaith, cael ynys Ynys Wydrin gan frenin o Frython, a chodi yno eglwys gyntaf Prydain.