Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Rufeinig

74 OC

Frontinus a’r Silwriaid

Ar ôl bron i ddeng mlynedd ar hugain o wrthsefyll, mae’r llywodraethwr Frontinus o’r diwedd yn dod â’r Silwriaid dan reolaeth Rhufain.

Llun: Caerllion ar afon Wysg, lle daeth y rhyfel yn erbyn y Silwriaid i ben mewn caer fawr. · Marky-Son, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Am bron i ddeng mlynedd ar hugain daliodd y Silwriaid eu tir yn erbyn Rhufain. Roeddent wedi ymladd wrth ochr Caradog, trechu lleng, a blino llywodraethwr. Yn y 70au OC anfonodd Rhufain un o’i gwŷr galluocaf, Sextus Julius Frontinus, i orffen y rhyfel, ac o’r diwedd daeth â’r Silwriaid dan reolaeth Rhufain.

PrydTua OC 74 i 77
BleGwlad y Silwriaid, de-ddwyrain Cymru
PwyY Silwriaid yn erbyn y llywodraethwr Frontinus
Ei adrodd ganTacitus, Agricola, pennod 17

Pobl anodd eu concro#

Pan ddaeth Tacitus i ysgrifennu buchedd ei dad-yng-nghyfraith Agricola, crynhodd waith Frontinus mewn un llinell: ‘darostyngodd â’i arfau lwyth nerthol a rhyfelgar y Silwriaid’. Nerthol a rhyfelgar: dyna farn y Rhufeiniaid eu hunain ar bobl de-ddwyrain Cymru.

Darostyngodd â’i arfau lwyth nerthol a rhyfelgar y Silwriaid.

Tacitus, Agricola 17, am Julius Frontinus

Y gŵr a anfonodd Rhufain#

Bu Frontinus yn gonswl yn OC 70, un o ddau brif swyddog gwladwriaeth Rhufain, a daeth i Brydain yn llywodraethwr ychydig flynyddoedd wedyn. I ddal gwlad y Silwriaid, cododd Rhufain gaer fawr Isca, yng Nghaerllion ar Wysg, a gwnaeth yr Ail Leng Awgwstaidd hi’n gartref am dros ddau gan mlynedd.

Sextus Julius Frontinus fel y dychmygodd ysgythrwr o 1788 ef.
Sextus Julius Frontinus fel y dychmygodd ysgythrwr o 1788 ef. · Llun: Unknown engraver, Public domain, Wikimedia Commons

Frontinus wedi Cymru#

Yn 77 daeth Agricola i gymryd ei le ym Mhrydain. Aeth Frontinus adref i Rufain, ac yn 97 gwnaeth yr ymerawdwr Nerva ef yn geidwad traphontydd dŵr y ddinas. Ysgrifennodd lyfr amdanynt, De aquaeductu, ac un arall, y Stratagemau, yn llawn ystrywiau rhyfel a ddefnyddiodd cadfridogion. Yn eu plith, efallai, roedd gwersi a ddysgodd ymhlith bryniau’r Silwriaid.

Pobl a arhosodd#

Ni ddiflannodd y Silwriaid. O fewn ychydig flynyddoedd tyfodd eu tref eu hunain yn Venta Silurum, Caer-went, a chant a hanner o flynyddoedd yn ddiweddarach roedd gan y Silwriaid gyngor eu hunain o hyd, a gododd garreg yn eu henw eu hunain.

Milwr ac adeiladwr#

Ganwyd Frontinus tua 40 OC a bu fyw hyd 103 neu 104. Roedd yn ddyn newydd, y cyntaf o’i deulu i eistedd yn y senedd, a chododd i fod yn gonswl dair gwaith. Cyn iddo ddod i Brydain roedd eisoes wedi ymladd yn y gwrthryfel mawr ar y Rhein yn 70 OC, ac ysgrifennodd yn ddiweddarach iddo dderbyn ildiad saith deg mil o wŷr y Lingones.

Ceidwad y dyfroedd#

Darllenir ei lyfr ar draphontydd dŵr Rhufain o hyd. Mae’n rhoi hanes, maint a llif pob un o’r naw traphont a fwydai’r ddinas ar droad y ganrif gyntaf, o’r Aqua Appia a’r Aqua Marcia i’r Aqua Virgo a’r Aqua Claudia. Poenai fwyaf am ollyngiadau yn y sianeli tanddaearol, a oedd yn anodd eu canfod a’u trwsio, problem sy’n wynebu peirianwyr dŵr hyd heddiw. Pan fu farw, dewiswyd yr awdur Pliny yr Ieuengaf i gymryd ei le ymhlith yr awguriaid, offeiriaid Rhufain, fel y dywedodd Pliny ei hun wrth ei gyfeillion mewn llythyr.

Roedd y gŵr a ddewisodd Rhufain i wynebu’r Silwriaid yn un o ddynion mwyaf deallus ei oes. Roedd angen gŵr o’r fath, a nerth lleng gyfan mewn caer newydd, i’w dwyn dan ei rheolaeth.

Lle digwyddodd

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Buddug yn achub Môn (wedi’i gofnodi)

    Yn union wrth i’r Rhufeiniaid gipio Ynys Môn, daw newyddion fod Buddug wedi codi yn y dwyrain. Mae’r fyddin yn ymdeithio ymaith a gadewir Môn yn rhydd am gyfnod.

    Buddug yn achub Môn
  2. Joseff o Arimathea yn dod i Ynys Wydrin (cronicl cynnar:hanes Glastonbury, y 13eg ganrif)

    Mae traddodiad Glastonbury yn dal i Joseff o Arimathea, a osododd Grist yn ei fedd ei hun, ddod at y Brythoniaid gyda deuddeg cydymaith, cael ynys Ynys Wydrin gan frenin o Frython, a chodi yno eglwys gyntaf Prydain.

    Joseff o Arimathea yn dod i Ynys Wydrin
  3. Caer Caerllion (archaeoleg)

    Mae’r Ail Leng Awgwstaidd yn codi Isca, caer i 5,000 o filwyr gyda baddondai ac amffitheatr, i gadw’r Silwriaid dan reolaeth.

    Caer Caerllion
  4. Agricola’n cwblhau’r goncwest (wedi’i gofnodi)

    Mae’r llywodraethwr Agricola yn trechu’r Ordofigiaid ac yn cipio Ynys Môn. Cedwir Cymru gan rwydwaith o gaerau fel Segontium yng Nghaernarfon.

    Agricola’n cwblhau’r goncwest

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf