Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru Rufeinig

77 OC

Agricola’n cwblhau’r goncwest

Mae’r llywodraethwr Agricola yn trechu’r Ordofigiaid ac yn cipio Ynys Môn. Cedwir Cymru gan rwydwaith o gaerau fel Segontium yng Nghaernarfon.

Llun: Byddin Agricola ym Mhrydain, fel y darluniodd Heinrich Leutemann hi tua 1877. · Heinrich Leutemann, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

77 OCCymru RufeinigAr y llinell amser (wedi’i gofnodi)

Yn haf OC 77 daeth Gnaeus Julius Agricola i Brydain yn llywodraethwr a chael Ordoficiaid y gogledd-orllewin dan arfau. Roeddent newydd ddinistrio adran gyfan o wŷr meirch Rhufain. Ymdeithiodd Agricola yn eu herbyn, croesi’r Fenai, a chipio Ynys Môn. Wedi dros ddeng mlynedd ar hugain o ryfel, roedd Cymru yn nwylo Rhufain.

PrydOC 77
BleGwlad yr Ordoficiaid, ac Ynys Môn
PwyYr Ordoficiaid a phobl Môn yn erbyn y llywodraethwr Agricola
Ei adrodd ganTacitus, Agricola, pennod 18

Yr Ordoficiaid yn taro#

Nid oedd yr Ordoficiaid erioed wedi derbyn Rhufain. Ychydig cyn i Agricola gyrraedd, medd Tacitus, roeddent ‘wedi dinistrio bron y cyfan o adran o wŷr meirch cynghreiriol a oedd yn eu gwlad’, a disgwyliai’r dalaith gyfan i weld beth a wnâi’r llywodraethwr newydd.

Ymdaith Agricola#

Roedd y tymor yn hwyr a’i filwyr ar wasgar, a chynghorodd llawer ef i aros. Ond casglodd Agricola ei gyn-filwyr a’i gynorthwywyr a’u harwain i fyny i fryniau’r Ordoficiaid ei hun. Bu’r rhyfel a ddilynodd yn ofnadwy. Mae Tacitus, yn ysgrifennu i ganmol ei dad-yng-nghyfraith, yn honni i’r ‘llwyth gael ei ddifa bron yn llwyr’. Eto roedd yr Ordoficiaid wedi dal eu tir yn erbyn Rhufain am genhedlaeth, ac ym mryniau Cymru nid anghofiwyd eu henw erioed: enwodd daearegwyr y bedwaredd ganrif ar bymtheg oes gyfan o hanes y ddaear ar eu hôl, yr Ordofigaidd.

Tudalen gyntaf Agricola Tacitus yn y Codex Aesinas, y copi hynaf sydd wedi goroesi, a ysgrifennwyd yn y nawfed ganrif.
Tudalen gyntaf Agricola Tacitus yn y Codex Aesinas, y copi hynaf sydd wedi goroesi, a ysgrifennwyd yn y nawfed ganrif. · Llun: Biblioteca Nazionale Centrale di Roma, CC0, Wikimedia Commons

Dros y Fenai#

Yna trodd Agricola at Fôn, yr ynys y gorfodwyd Suetonius Paulinus i’w gadael ddwy flynedd ar bymtheg ynghynt. Nid oedd ganddo gychod yn barod. Yn hytrach dewisodd y milwyr cynorthwyol a adwaenai’r rhydau ac a allai nofio gyda’u ceffylau a’u harfau, a’u hanfon yn syth dros y culfor. Cafodd pobl Môn, a fu’n gwylio am lynges, eu synnu. ‘Wedi gofyn am heddwch ac ildio’r ynys’, medd Tacitus, syrthiodd Môn i Rufain.

Cerflun Agricola a godwyd yn 1894 yn y Baddonau Rhufeinig yng Nghaerfaddon.
Cerflun Agricola a godwyd yn 1894 yn y Baddonau Rhufeinig yng Nghaerfaddon. · Llun: Ostrich, Public domain, Wikimedia Commons

Y wlad yn nwylo’r caerau#

Daliai Rhufain Gymru yn awr â gwe o ffyrdd a chaerau. Un o’r rhai cyntaf oedd Segontium, a godwyd uwchben y Fenai lle mae Caernarfon heddiw, i wylio dros Fôn a’r gogledd-orllewin. Am dri chan mlynedd cadwodd y llengoedd a’u caerau eu gafael, ond bu pobloedd Cymru, yr Ordoficiaid, y Silwriaid, y Deceangli a’r Demetae, fyw ymlaen yn eu gwledydd eu hunain, ac ohonynt hwy y daeth y Cymry.

Ymladdwyr y morthwyl#

Credir mai ystyr enw’r Ordoficiaid yw ‘ymladdwyr y morthwyl’. Daw o hen eiriau am forthwyl ac am ymladd, yr un geiriau a roddodd i’r Gymraeg gordd a’r gair Cymraeg Canol gwyth. Roedd eu tiroedd yng ngogledd Cymru, rhwng y Silwriaid i’r de a’r Deceangli i’r gogledd-ddwyrain. Enwodd y daearyddwr Ptolemi ddwy o’u trefi, Branogenium, yn Leintwardine yn fwyaf tebygol, a Mediolanum, er na chafwyd yr un ohonynt i sicrwydd.

Cadfridog a adwaenai’r ynys#

Roedd Agricola wedi gweld Môn o’r blaen. Ddwy flynedd ar bymtheg ynghynt, yn swyddog ifanc, bu’n gwasanaethu ar staff Suetonius Paulinus, y llywodraethwr a arweiniodd y llengoedd gyntaf at y Fenai. Yn awr daeth yn ôl yn llywodraethwr ei hun i orffen yr hyn a ddechreuodd Paulinus.

Dinas Dinorwig#

Nid oes neb yn gwybod ble ymladdodd Agricola â’r Ordoficiaid. Awgrymodd yr hanesydd J. E. Lloyd fod eu henw’n byw yn Ninas Dinorwig, ‘caer yr Ordoficiaid’, bryngaer sy’n cau hectar o dir tua thri chilometr o’r Fenai. Os oedd yn iawn, cofir ymladdwyr y morthwyl ar fap Arfon o hyd.

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Frontinus a’r Silwriaid (wedi’i gofnodi)

    Ar ôl bron i ddeng mlynedd ar hugain o wrthsefyll, mae’r llywodraethwr Frontinus o’r diwedd yn dod â’r Silwriaid dan reolaeth Rhufain.

    Frontinus a’r Silwriaid
  2. Caer Caerllion (archaeoleg)

    Mae’r Ail Leng Awgwstaidd yn codi Isca, caer i 5,000 o filwyr gyda baddondai ac amffitheatr, i gadw’r Silwriaid dan reolaeth.

    Caer Caerllion
  3. Caer Segontium (archaeoleg)

    Mae Rhufain yn codi caer uwchben Afon Menai lle mae Caernarfon heddiw. Yn ôl traddodiad Cymru, yma y priododd Macsen Wledig ag Elen.

    Caer Segontium
  4. Aur Rhufeinig Dolaucothi (archaeoleg)

    Mae peirianwyr Rhufeinig yn cloddio am aur yn nyffryn Cothi, gan ddefnyddio dyfrffosydd i olchi’r llethrau. Dyma’r unig fwynglawdd aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain.

    Aur Rhufeinig Dolaucothi

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf