Aberffraw
Ystyr: aber afon Ffraw
Prif lys brenhinoedd a thywysogion Gwynedd, a elwid yn arglwyddi Aberffraw. Safodd y llys yma am ganrifoedd.
Aberffraw
Cyfeirlyfr
Beth yw ystyr 240 o enwau lleoedd Cymru, a beth ddigwyddodd yno. Neu teipiwch unrhyw enw i’r datgodiwr i weld ystyr ei rannau.
Llun: Cychod yn harbwr Dinbych-y-pysgod dan dai lliwgar yr hen dref a meindwr Eglwys y Santes Fair · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Rhowch gynnig ar:
Tapiwch ddot ar y map i neidio i’r lle hwnnw, neu dewiswch sir.
Ystyr: aber afon Ffraw
Prif lys brenhinoedd a thywysogion Gwynedd, a elwid yn arglwyddi Aberffraw. Safodd y llys yma am ganrifoedd.
AberffrawYstyr: ‘ger y llwch’ (am + llwch, pwll neu gilfach)
Yn yr 1780au gwnaeth copr Mynydd Parys gerllaw, mwynglawdd copr mwyaf y byd, Amlwch yn un o borthladdoedd prysuraf Cymru.
AmlwchYstyr: ‘cors deg’, o’r Ffrangeg Normanaidd beau marais
Dechreuwyd castell olaf Edward I yng Nghymru yma yn 1295 wedi gwrthryfel Madog ap Llywelyn, a bwrdeistref Seisnig gaerog wrth ei ochr.
BiwmaresYstyr: caer Cybi
Sefydlodd Sant Cybi ei eglwys o fewn muriau caer Rufeinig fach yma yn y 500au, ac mae’r eglwys yn dal i sefyll o’u mewn. Porthladd Iwerddon ers yr Oesoedd Canol.
CaergybiYstyr: tro neu fae yn y glannau (camas, cemais)
Y pentref mwyaf gogleddol yng Nghymru, hen harbwr cychod penwaig a llongau bach y glannau. Ar y pentir uwchben saif Llanbadrig, eglwys Padrig.
CemaesYstyr: eglwys Fair ym mhant y cyll gwyn
Lluniwyd ei ffurf hir o 58 llythyren yn yr 1860au i ddenu ymwelwyr oddi ar y rheilffordd newydd, a llwyddodd. Cyfarfu Sefydliad y Merched cyntaf ym Mhrydain yma yn 1915.
Llanfair PwllgwyngyllYstyr: eglwys ar afon Cefni
Tref farchnad yng nghanol Ynys Môn, cartref Oriel Môn a’r arlunydd Kyffin Williams.
LlangefniYstyr: y bryn moel (moel + bre, bryn)
Pentref morwyr a dynion y bad achub. Drylliwyd y Royal Charter, ar ei ffordd adref o Awstralia ag aur, yma yn storm fawr Hydref 1859.
MoelfreYstyr: y fwrdeistref newydd; ffurf Gymraeg ar yr enw Saesneg
Symudwyd pobl Llan-faes yma wedi codi Biwmares yn 1295, wrth ymyl Llys Rhosyr, un o lysoedd tywysogion Gwynedd. Cafodd y fwrdeistref newydd ei siarter yn 1303.
NiwbwrchYstyr: pen y mynydd
Cartref Tuduriaid Penmynydd, teulu Owain Tudur, taid Harri Tudur.
PenmynyddYstyr: porth y Daethwy, hen lwyth ym Môn
Tyfodd y dref o amgylch pont grog Thomas Telford o 1826, y bont grog fawr gyntaf yn y byd.
PorthaethwyYstyr: dywedir iddo ddod o’r toriad a gloddiwyd drwy’r bryncyn i ffordd Telford i Gaergybi
Pan godwyd y maes awyr yn 1942, rhoddodd mawn Llyn Cerrig Bach un o gelciau mwyaf Oes yr Haearn ym Mhrydain: arfau, rhannau cerbydau rhyfel a chadwyn caethweision, offrymau a daflwyd i’r llyn gan Frythoniaid Môn.
Y FaliLlyn Cerrig BachY Derwyddon: pan ddaeth Ewrop i Brydain i ddysgu
Ystyr: aber afon Daron
Arhosfan olaf y pererinion i Ynys Enlli, ynys yr ugain mil o saint. Bu’r bardd R. S. Thomas yn ficer yma.
AberdaronYstyr: aber afon Dyfi
Casglodd Llywelyn Fawr reolwyr Cymru yma yn 1216 i rannu Deheubarth, yn yr hyn a alwyd yn senedd Gymreig gyntaf.
AberdyfiYstyr: aber afon Mawddach; daw’r enw Saesneg o’r Gymraeg
Harbwr adeiladu llongau yn aber y Fawddach. Dinas Oleu, y bryn uwchben y dref, oedd y tir cyntaf erioed a roddwyd i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol, yn 1895.
AbermawYstyr: ffens blethedig, clawdd mynachlog Deiniol
Sefydlodd Deiniol ei fynachlog yma tua 525, gan wneud Bangor yn un o esgobaethau hynaf Prydain. Agorodd ei choleg prifysgol yn 1884.
BangorYstyr: bedd Celert neu Gelert
Safai priordy Awstinaidd yma, un o dai crefydd hynaf Gwynedd, lle mae’r Glaslyn a’r Colwyn yn cwrdd. Mae Dinas Emrys yn codi ychydig i fyny’r dyffryn.
BeddgelertYstyr: ar ôl y capel a godwyd yn 1820
Tref chwarel y Penrhyn, lle bu streic y chwarelwyr 1900–1903 yn un o’r hwyaf yn hanes Prydain.
BethesdaYstyr: blaenau Ffestiniog
Tref y llechi, a doeodd y byd yn yr 1800au ac sy’n dal i siarad Cymraeg. Mae ei chwareli’n rhan o Safle Treftadaeth y Byd y llechi.
Blaenau FfestiniogYstyr: y gaer yn Arfon (y tir gyferbyn â Môn)
Ger caer Rufeinig Segontium, lle mae traddodiad Cymru’n gosod Macsen ac Elen. Dechreuwyd castell mawr Edward I yn 1283; heddiw mae’n dref lle mae’r rhan fwyaf yn siarad Cymraeg.
CaernarfonYstyr: lle’r celyn (celynnog), a ‘fawr’ am ei heglwys fawr
Sefydlodd Beuno ei eglwys yma yn y 600au, a thynnodd ei greirfa bererinion am naw can mlynedd. Codwyd yr eglwys fawr sy’n sefyll heddiw tua 1500 i bererinion ar y ffordd i Enlli.
Clynnog FawrYstyr: ‘crug y caith’ yn ôl pob tebyg
Cododd Llywelyn Fawr y castell ar ei bentir. Magwyd David Lloyd George gerllaw ac mae wedi’i gladdu ger afon Dwyfor.
CriciethYstyr: dôl y celloedd
Cynhaliodd Owain Glyndŵr gyngor yma yn 1404. Yn ddiweddarach canolfan y fasnach wlân a rhuthr aur Cymru yn yr 1860au.
DolgellauYstyr: dyffryn Ardudwy, yr hen gantref rhwng y Fawddach a’r Ddwyryd
Saif dwy siambr gladdu o Oes y Cerrig mewn cae ger yr ysgol, ymhlith henebion hynaf Cymru, a godwyd fwy na 5,000 o flynyddoedd yn ôl.
Dyffryn ArdudwyYstyr: ‘llech hardd’ yn ôl pob tebyg
Cipiwyd castell Edward I ar ei graig gan Owain Glyndŵr yn 1404 a bu’n llys a phrifddinas iddo. Yn Rhyfeloedd y Rhosynnau rhoddodd ei warchae hir y gân Gwŷr Harlech i ni.
HarlechYstyr: llan Peris
Wrth droed yr Wyddfa, ger chwarel Dinorwig a Dolbadarn, castell tywysogion Gwynedd.
LlanberisYstyr: yr eglwys uwchlaw’r llyn, ym mhen Llyn Tegid
Ganwyd O. M. Edwards yma yn 1858, a sefydlodd ei fab Ifan ab Owen Edwards Urdd Gobaith Cymru yma yn 1922. Saif y gaer Rufeinig Caer Gai ar y bryn ger y pentref.
LlanuwchllynYstyr: llan ar ystum afon Dwy(for)
Lle magwyd David Lloyd George, ym mwthyn ei ewythr; mae wedi’i gladdu wrth yr afon yma.
LlanystumdwyYstyr: hen enw, efallai o enw person, Nefyn
Tref fasnach tywysogion Gwynedd, enwog am ei phenwaig. Cynhaliodd Edward I dwrnamaint Bord Gron yma yn 1284.
NefynYstyr: pen, sef pen neu derfyn; nid yw ystyr y diwedd wedi’i setlo
Ysgrifennodd Owain Glyndŵr Lythyr Pennal yma yn 1406 at frenin Ffrainc, yn gofyn am eglwys Gymreig a’i harchesgob ei hun yn Nhyddewi a dwy brifysgol, un yn y gogledd ac un yn y de.
PennalYstyr: y penrhyn rhwng y ddau draeth
Tref ar y penrhyn rhwng y Traeth Mawr a’r Traeth Bach, lle treuliodd yr athronydd Bertrand Russell ei flynyddoedd olaf. Mae Portmeirion ar ei chyrion.
PenrhyndeudraethYstyr: pen y groesffordd
Y pentref yng nghanol Dyffryn Nantlle, dyffryn y chwareli llechi, lle cafodd Gwydion Leu yn eryr mewn derwen yn y Mabinogi.
PenygroesYstyr: porth Madocks
Codwyd gan William Madocks wedi i’w forglawdd mawr, y Cob, gael ei orffen yn 1811. Cariodd ei llongau lechi Ffestiniog o amgylch y byd.
PorthmadogYstyr: y pwll heli
Bwrdeistref ers 1355. Sefydlwyd Plaid Cymru yma yn ystod Eisteddfod Genedlaethol Awst 1925.
PwllheliYstyr: pen draw’r sarn (tâl + y + sarn)
Pentref chwarel yn Nyffryn Nantlle, wrth bwll mawr dan ddŵr chwarel Dorothea. Ganwyd y bardd R. Williams Parry yma yn 1884.
Tal-y-sarnYstyr: traws y mynydd
Cartref Hedd Wyn, y bardd a’r bugail a enillodd y Gadair yn 1917 wedi ei farw yn Passchendaele.
TrawsfynyddYstyr: twyni tywod
Yn eglwys Sant Cadfan mae carreg Cadfan, sy’n dwyn y Gymraeg ysgrifenedig hynaf, o’r 700au neu’r 800au.
TywynYstyr: bala, lle mae afon yn gadael llyn
Gwnaeth Thomas Charles y Bala’n galon yr ysgolion Sul a chymdeithas y Beibl; cerddodd Mary Jones yma am ei Beibl yn 1800. Yma y cynlluniodd Michael D. Jones y Wladfa.
Y BalaYstyr: y felin heli, melin a yrrid gan y llanw
Y porthladd yr hwyliai llechi chwarel fawr Dinorwig ohono i’r byd. O’r chwarel y daeth ei enw Saesneg, Port Dinorwic.
Y FelinheliYstyr: aber afon Gele
Hen anheddiad ar ffordd yr arfordir; codwyd Castell Gwrych uwch ei ben yn yr 1810au.
AbergeleYstyr: bae afon Colwyn
Tref glan môr o oes Fictoria a dyfodd wedi i’r rheilffordd gyrraedd yn 1848.
Bae ColwynYstyr: y betws yn y coed
Pentref ar hen ffordd y porthmyn a ddaeth yn wladfa artistiaid gyntaf Prydain yn yr 1840au.
Betws-y-CoedYstyr: ar ôl afon Conwy, efallai ‘yr un gorsiog’
Claddwyd Llywelyn Fawr yn abaty Aberconwy yma yn 1240. Symudodd Edward I y mynachod a chodi ei gastell a’i dref gaerog yn 1283.
ConwyYstyr: caer y Decanti, hen lwyth ar yr arfordir hwn
Cadwai Maelgwn Gwynedd ei lys ar ddau fryn Degannwy yn y 500au. Brwydrodd tywysogion Gwynedd am ei gastell am ddwy ganrif, nes i Lywelyn ap Gruffudd ei gipio a’i chwalu yn 1263.
DegannwyYstyr: dôl Gwyddelan
Dywedir mai yma y ganwyd Llywelyn Fawr, a chododd ef y castell sgwâr sy’n gwarchod y bwlch.
DolwyddelanYstyr: llan Tudno
O dan y Gogarth, y mae ei fwyngloddiau copr o Oes yr Efydd ymhlith y mwyaf yn y byd.FfynonellauBoom and bust in Bronze Age Britain: major copper production from the Great Orme mine and European trade, c. 1600–1400 BC ↗R. Alan Williams a Cécile Le Carlier de Veslud, Antiquity 93 (2019), tt. 1178–1196 (Saesneg)Astudiaeth archaeolegol o’r mwynglawdd: dyddiadau radiocarbon, sawl cilometr o weithfeydd, a chopr y Gogarth wedi’i olrhain mewn gwaith metel ar draws Ewrop. Mae’n galw’r mwynglawdd yn un o’r mwyaf yn Ewrop.Great Orme Bronze Age Mine ↗Cymdeithas Ddaearegol Llundain, Geosites (Saesneg)“O ran eu maint, mae mwyngloddiau’r Gogarth ymhlith mwyngloddiau cynhanesyddol mwyaf Ewrop ac efallai’r byd.”Largest Bronze Age copper mine ↗Guinness World Records, 2003 (Saesneg)Y record: Mwyngloddiau’r Gogarth, ag o leiaf 8 km o dwneli hygyrch, a gloddiwyd o tua 1800 CC. Cynlluniwyd y dref glan môr yn yr 1850au.
LlandudnoYstyr: llan Fair fechan
Pentref ar hen ffordd yr arfordir o dan y mynyddoedd, a dyfodd yn dref glan môr fach wedi i’r rheilffordd ddod ar hyd yr arfordir yn 1848.
LlanfairfechanYstyr: eglwys y Cernywiad (llan + Cernyw): Digain fab Cystennin o Gernyw
Credir bod yr ywen yn y fynwent yn 4,000 oed neu fwy, un o’r coed byw hynaf yn Ewrop. Ganwyd yr athronydd Syr Henry Jones, mab i grydd, yma yn 1852.
LlangernywYstyr: llan Grwst
Yng Nghapel Gwydir mae arch garreg Llywelyn Fawr, a ddygwyd o Aberconwy, a dywedir mai Inigo Jones a gynlluniodd y bont.
LlanrwstYstyr: eglwys Ffraid ar lan afon Conwy
Yn ôl traddodiad Cymreig daeth Ffraid, y santes Wyddelig Brigid, i’r lan yma wedi croesi’r môr ar dywarchen werdd, ac mae’r eglwys yn dal i gadw ei henw.
Llansanffraid Glan ConwyYstyr: pen afon Machno
Ganwyd yr Esgob William Morgan, a roddodd y Beibl i’r Cymry yn 1588, yn Nhŷ Mawr Wybrnant yn y plwyf hwn. Mae’r eglwys yn cadw pump o feini Cristnogol cynnar.
PenmachnoYstyr: pen y maen mawr
Roedd Graig Lwyd uwchben y dref yn ffatri fwyeill yn Oes y Cerrig, a theithiodd ei bwyeill drwy Brydain gyfan. Yn ddiweddarach palmantodd gwenithfaen ei chwareli strydoedd dinasoedd Prydain.
PenmaenmawrYstyr: y dref ar y rhiw
Yn ôl traddodiad Cymreig cadwai Llywelyn Fawr neuadd yma a chododd yr eglwys i Siwan, rhag iddi orfod dringo i Lanrhychwyn. Mae ei melin wlân wedi gweithio wrth yr afon ers yr 1800au.
TrefriwYstyr: ysbyty Sant Ioan (ysbyty + Ifan)
Cadwai Marchogion Sant Ioan ysbyty yma o tua 1190 i bererinion a theithwyr yn croesi’r bryniau. Yn ei heglwys mae beddau teulu Rhys ap Maredudd, a gariodd faner Harri Tudur yn Bosworth.
Ysbyty IfanYstyr: trigfan Elwyddan (bod + Elwyddan)
Saif yr ‘Eglwys Farmor’ wen, a godwyd yn 1856–60 o galchfaen gyda phedwar math ar ddeg o farmor y tu mewn, wrth y ffordd. Castell Bodelwyddan oedd tŷ teulu Williams am ganrifoedd.
BodelwyddanYstyr: ‘côr gwyn’ neu ‘côr sanctaidd’ yn ôl pob tebyg
Yn nhiroedd Owain Glyndŵr, y mae ei gerflun yn marchogaeth yn y sgwâr. Cynhaliwyd yr eisteddfod fodern gyntaf a oedd yn agored i’r cyhoedd yma yn 1789.
CorwenYstyr: din bych, caer fach
Llys Dafydd ap Gruffudd, a roddwyd gan Edward I i Henry de Lacy. Man geni’r fforiwr H. M. Stanley a gwasg Gymraeg fawr Thomas Gee.
DinbychYstyr: meudwyfa (diserth, o’r Lladin desertum)
Mae ei rhaeadr yn disgyn tua 70 troedfedd wrth ymyl yr eglwys. Cododd Harri III gastell ar y graig uwchben yn 1241, a chipiodd Llywelyn ap Gruffudd ef a’i chwalu yn 1263.
DyserthYstyr: llan ar afon Elwy
Dinas eglwys gadeiriol a sefydlwyd, yn ôl traddodiad, gan Gyndeyrn ac Asaff yn y 500au. Bu William Morgan yn esgob yma.
LlanelwyYstyr: llan Collen
O dan Gastell Dinas Brân ac yn agos at Golofn Eliseg ac abaty Glyn y Groes. Mae’r Eisteddfod Gerddorol Ryngwladol wedi cwrdd yma ers 1947.
LlangollenYstyr: fferm yr offeiriaid, o’r Hen Saesneg
Safai baddondy Rhufeinig yma ger y môr, ac mae Llwybr Clawdd Offa’n dechrau ar ei thraeth. Pentref mwynwyr plwm a physgotwyr a ddaeth yn dref glan môr.
PrestatynYstyr: glan rhudd
Cadwai Gruffudd ap Llywelyn lys yma cyn 1063. Dilynodd castell Edward I a Statud Rhuddlan yn 1284.
RhuddlanYstyr: din rhudd
Dechreuodd Owain Glyndŵr ei wrthryfel drwy losgi tref ei elyn Reginald Grey ar 18 Medi 1400.
RhuthunYstyr: y fannod Gymraeg gyda’r Saesneg hill
Pentref pysgota a ddaeth yn un o drefi glan môr mawr oes Fictoria yn y gogledd.
Y RhylYstyr: o’r Hen Saesneg, ‘llannerch ffawydd’
Tref y crochendai a’r gweithfeydd brics ers yr Oesoedd Canol, yn defnyddio’r clai lleol.
BwcleYstyr: caer Gwrle, hen enw nas eglurwyd eto
Cododd Dafydd ap Gruffudd y castell ar y bryn uwchben y pentref wedi 1277. Darganfuwyd powlen Caergwrle, cwch o Oes yr Efydd o siâl, tun ac aur, yma yn 1823.
CaergwrleYstyr: caer; mae ystyr yr ail ran yn ansicr
Bwrdeistref fach a gafodd siarter gan Edward I yn 1290. Cyfarfu eisteddfodau mawr 1523 a 1568 yma i osod rheolau a graddau’r beirdd.
CaerwysYstyr: ar ôl cei dyn o’r enw Connah
Porthladd ar afon Dyfrdwy a dyfodd yn y 1700au, pan siltiodd yr afon islaw Caer.
Cei ConnahYstyr: y maes glas; mae’r enw Saesneg yn golygu’r un peth
Saif Abaty Dinas Basing lle mae’r dyffryn o Ffynnon Gwenffrewi yn cwrdd â’r Ddyfrdwy, ac yn yr 1700au a’r 1800au gyrrai’r nant felinau cotwm, copr a phapur yr holl ffordd i lawr.
Maes-glasYstyr: hen enw, efallai ‘y pen uwch y gwastad’
Ymosododd Dafydd ap Gruffudd ar gastell Penarlâg ar Sul y Blodau 1282 a dechrau rhyfel olaf y tywysogion. Mae llyfrgell Gladstone yma.
PenarlâgYstyr: y fferm ar y llethr serth, o’r Hen Saesneg
Tref gwaith dur mawr John Summers, a godwyd ar gorsydd y Ddyfrdwy yn 1896.
ShottonYstyr: tref y ffynnon
Mae Ffynnon Gwenfrewi wedi denu pererinion am dros 1,300 o flynyddoedd, a’i galw’n Lourdes Cymru.
TreffynnonYstyr: o’r graig galed (fflint) y saif y castell arni
Castell cyntaf Edward I yng Nghymru, a ddechreuwyd yn 1277, gyda’r gyntaf o’i drefi caerog newydd.
Y FflintYstyr: y crug amlwg; daw Mold o’r Ffrangeg mont hault, bryn uchel
Cafwyd y fantell aur enwog, a wnaed tua 3,900 o flynyddoedd yn ôl, yma yn 1833. Bu’r nofelydd Daniel Owen yn byw ac yn ysgrifennu yma.
Yr WyddgrugYstyr: bryn baw yn ôl pob tebyg
Rhedodd John Wilkinson, y meistr haearn mawr, waith haearn Brymbo o 1792 ymlaen, a bu ei waith dur yn gweithio tan 1990. Darganfuwyd coedwig o goed ffosil 300 miliwn oed yma yn 2003.
BrymboYstyr: coed poeth, coed wedi’i losgi
Pentref glowyr a mwynwyr plwm o dan fynydd y Mwynglawdd, y cloddiwyd ei blwm o’r Oesoedd Canol.
CoedpoethYstyr: y rhyd laswelltog, o’r Hen Saesneg
Mae clychau ei heglwys yn un o Saith Rhyfeddod Cymru. Cofir y lofa yma am y 266 o ddynion a gollwyd yn nhrychineb Gresffordd yn 1934.
GresfforddYstyr: y coed, o’r Hen Saesneg
Safai gweithfeydd teils a chrochenwaith y lleng Rufeinig yng Nghaer wrth y Ddyfrdwy yma. Codwyd ei chastell wedi 1282, ac mae ei phont ganoloesol yn dal i groesi’r afon i Loegr.
HoltYstyr: y fferm uchaf, o’r Hen Saesneg; Owrtyn yw’r ffurf Gymraeg
Bwrdeistref a gafodd ei siarter gan Edward I yn 1292. Mae coed yw ei mynwent yn un o Saith Rhyfeddod Cymru.
OwrtynYstyr: rhiw Mabon
Gwnaeth ei chlai frics a theracota coch Rhiwabon a gododd drefi ar draws Prydain. Sefydlodd Llewelyn Kenrick o Riwabon Gymdeithas Bêl-droed Cymru yn 1876.
RhiwabonYstyr: rhos y llannerch rugog
Pentref glofaol enwog am ei gorau a’i Gymraeg cryf, a elwir yn ‘y Rhos’.
RhosllannerchrugogYstyr: o’r Hen Saesneg, ‘dôl ddŵr Wryhtel’
Tref fwyaf y gogledd, yn ddinas ers 2022. Sefydlwyd Cymdeithas Bêl-droed Cymru yma yn 1876, a chwaraeodd Cymru ei gêm gartref gyntaf yma yn 1877.
WrecsamYstyr: y waun; daw’r Saesneg o afon Ceiriog
Codwyd Castell y Waun gan Roger Mortimer tua 1295. Mae traphont Telford a Safle Treftadaeth y Byd Pontcysyllte gerllaw.
Y WaunYstyr: aber afon Honddu; daw Brecon o Frycheiniog, teyrnas Brychan
Cymerodd teyrnas Brycheiniog ei henw o Frychan yn yr 400au. Priordy Normanaidd oedd ei heglwys gadeiriol, ac mae’r dref yn rhoi ei henw i Fannau Brycheiniog.
AberhondduYstyr: aber afon Miwl
Cododd Llywelyn ap Gruffudd Gastell Dolforwyn ar y grib uwchben yn 1273, yn groes i ddymuniad y brenin, i ddal dyffryn Hafren, a chynlluniodd dref Gymreig wrth ei ymyl.
AbermiwlYstyr: lle’r cegid
Darganfuwyd celc mawr o bennau gwaywffyn, cleddyfau ac offer o Oes yr Efydd yma yn 1862. Mae gan eglwys Aelhaearn un o doeau canoloesol gorau Powys.
CegidfaYstyr: crug Hywel
Wedi’i henwi ar ôl bryngaer Crug Hywel uwch ei phen. Tref yn nyffryn Wysg gyda phont o dri bwa ar ddeg.
CrucywelYstyr: llan Andras
Hen dref sirol Sir Faesyfed.
LlanandrasYstyr: llan y Drindod
Tref sba y denai ei ffynhonnau mwynol filoedd o ymwelwyr yn oes Fictoria.
LlandrindodYstyr: llan Fair yng Nghaereinion, gwlad caer Einion
Tref farchnad ar afon Banwy, ar ben Rheilffordd Ysgafn y Trallwng a Llanfair, a agorodd yn 1903.
Llanfair CaereinionYstyr: llan Fair yn Muallt (‘porfa wartheg’)
Lladdwyd Llywelyn ap Gruffudd gerllaw yng Nghilmeri ym mis Rhagfyr 1282. Cynhelir Sioe Frenhinol Cymru yma bob Gorffennaf.
Llanfair-ym-MualltYstyr: eglwys Mihangel yng Ngwynfa, y wlad fendigaid
Roedd Ann Griffiths, emynyddes fwyaf y Gymraeg, yn byw yn Nolwar Fach yn y plwyf hwn ac mae wedi’i chladdu yn ei fynwent.
Llanfihangel-yng-NgwynfaYstyr: llan Myllin
Bwrdeistref a gafodd siarter yn 1293 gan Lywelyn ap Gruffudd ap Gwenwynwyn, arglwydd Powys. Roedd Ann Griffiths, yr emynyddes fawr, yn byw yn Nolwar Fach yn y bryniau gerllaw.
LlanfyllinYstyr: llan Idloes
Cymerodd y Siartwyr y dref drosodd am bum diwrnod yn 1839. Mae ei neuadd farchnad bren o tua 1600 yn dal i sefyll.
LlanidloesYstyr: llan wrth y rhaeadr ym Mochnant
Yma y cyfieithodd William Morgan, y ficer, y Beibl cyfan i’r Gymraeg, a gyhoeddwyd yn 1588.
Llanrhaeadr-ym-MochnantYstyr: eglwys Wddyn, sant cynnar
Boddwyd yr hen bentref o dan Lyn Efyrnwy pan gaeodd Lerpwl y dyffryn ag argae yn 1881–88. Symudwyd ei bobl, ei gapeli a’i eglwys i bentref newydd islaw’r argae.
LlanwddynYstyr: llan Gwrtyd
Yn hawlio bod y dref leiaf ym Mhrydain. Bu William Williams Pantycelyn yn gurad yma.
LlanwrtydYstyr: eglwys y mynaich
Cloddiai’r Rhufeiniaid gopr yn y bryn calchfaen uwchben y pentref, ac mae Clawdd Offa’n rhedeg dros ei gopa. Mae’r ffin â Lloegr yn rhedeg i lawr canol y brif stryd.
LlanymynechYstyr: maes Cynllaith
Cynhaliodd Owain Glyndŵr ei senedd yma yn 1404, gerbron llysgenhadon o Ffrainc, yr Alban a Chastîl, a’i goroni’n Dywysog Cymru.
MachynllethYstyr: y drigfan ganol mae’n debyg (mai + bod), er bod rhai’n ei darllen fel hendre haf
Safai Mathrafal, prif lys brenhinoedd Powys, ychydig i’r gorllewin o’r pentref, a chladdwyd tywysogion Powys yn eglwys Meifod, mameglwys y deyrnas.
MeifodYstyr: rhaeadr ar afon Gwy
Cododd yr Arglwydd Rhys gastell yma yn 1177. Torrodd terfysgwyr Beca ei thollbyrth yn 1843.
Rhaeadr GwyYstyr: tâl y garth
Yn ôl traddodiad Cymru roedd llys Brychan, brenin Brycheiniog, yma. Ganwyd Hywel Harris, un o arweinwyr y diwygiad Methodistaidd, yn Nhrefeca gerllaw yn 1714.
TalgarthYstyr: tref y clawdd
Y dref ar Glawdd Offa, hanner yng Nghymru a hanner yn Lloegr.
Tref-y-clawddYstyr: tref Baldwin; daw Montgomery o gartref Roger de Montgomery yn Normandi
Cydnabu Cytundeb Trefaldwyn, a arwyddwyd gerllaw yn 1267, Lywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru.
TrefaldwynYstyr: tref Cynon
Neuadd Gregynog, cartref y chwiorydd Gwendoline a Margaret Davies, y bu Gwasg Gregynog yn argraffu rhai o lyfrau gorau’r 1920au a’r 1930au, ac a roddodd gasgliad mawr o luniau i Gymru.
TregynonYstyr: y dref newydd
Man geni Robert Owen, tad y mudiad cydweithredol, a Pryce Pryce-Jones, a ddyfeisiodd archebu drwy’r post yma.
Y DrenewyddYstyr: y gelli gandryll
Tref y llyfrau, gyda gŵyl lenyddol fyd-enwog ers 1988.
Y Gelli GandryllYstyr: y llwng mawr
Ger Mathrafal, llys tywysogion Powys, a Chastell Powys, cartref tywysogion Powys Wenwynwyn.
Y TrallwngYstyr: ystrad Cynlais
Tref y maes glo carreg ar ben cwm Tawe. Bu’r arlunydd Josef Herman yn byw ac yn gweithio ymhlith ei glowyr o 1944 ymlaen.
YstradgynlaisYstyr: aber afon Aeron
Tref harbwr gynlluniedig o oes Siôr yn yr 1800au, gyda’i thai lliwgar.
AberaeronYstyr: aber afon Teifi; daw Cardigan o Geredigion
Cynhaliodd yr Arglwydd Rhys yr eisteddfod gyntaf a gofnodwyd yn ei gastell yma Nadolig 1176.
AberteifiYstyr: aber afon Ystwyth
Cartref Llyfrgell Genedlaethol Cymru a choleg prifysgol cyntaf Cymru, a agorwyd yn 1872 ac a dalwyd gan geiniogau’r bobl. Agorodd yr ysgol Gymraeg gyntaf yma yn 1939.
AberystwythYstyr: y cei newydd
Pentref adeiladu llongau; bu Dylan Thomas yn byw yma yn 1944–45 a helpodd i lunio Llareggub yn Under Milk Wood.
Cei NewyddYstyr: llan fawr Padarn
Un o eglwysi cynnar mawr Cymru, a sefydlwyd gan Badarn. Roedd ei chlas yn ganolfan ddysg, lle ysgrifennai Sulien a’i feibion.
Llanbadarn FawrYstyr: llan Bedr wrth bont Steffan
Coleg Dewi Sant, a agorwyd yn 1827, oedd y coleg prifysgol cyntaf yng Nghymru.
Llanbedr Pont SteffanYstyr: eglwys Dewi ar afon Brefi
Pregethodd Dewi yn Synod Brefi yn y 500au, ac mae Buchedd Dewi’n adrodd sut y cododd y tir dano fel y gallai pawb ei glywed. Saif yr eglwys ar y twmpath hwnnw.
Llanddewi BrefiYstyr: llan Tysul
Tref wlân ar lan Teifi, ac ers 1892 cartref Gwasg Gomer, un o gyhoeddwyr mawr llyfrau Cymraeg.
LlandysulYstyr: eglwys Ceitho, un o bum sant o frodyr
Pregethodd Daniel Rowland yma o 1735 ymlaen, a cherddai pobl o bob rhan o Gymru i’w glywed. Daeth Llangeitho yn galon y diwygiad Methodistaidd yng Nghymru.
LlangeithoYstyr: eglwys Caranog, sant cynnar
Pentref pysgota bach mewn cilfach o dan y clogwyni. Mae’r Urdd wedi cynnal ei gwersyll ar y bryn uwchben ers 1932, a chenedlaethau o blant Cymru wedi aros yno.
LlangrannogYstyr: pont y rhyd fendigaid
Saif Ystrad Fflur, abaty’r Arglwydd Rhys a man claddu tywysogion Deheubarth, filltir i ffwrdd. Yn ôl traddodiad Cymreig gorwedd Dafydd ap Gwilym o dan ei ywen.
PontrhydfendigaidYstyr: tref ar afon Caron
Tref y porthmyn a chartref Henry Richard, Apostol Heddwch. Ger abaty Ystrad Fflur.
TregaronYstyr: yr harbwr neu’r lanfa (porth)
Ar drai mae bonion coedwig a foddwyd, filoedd o flynyddoedd oed, yn dangos ar y traeth. Yn ôl traddodiad Cymreig dyma Gantre’r Gwaelod, cantref isel Gwyddno Garanhir, a gollwyd o dan y môr.
Y BorthYstyr: aber y ddau Gleddau
Glaniodd Harri Tudur gerllaw yn Dale yn 1485 ar ei ffordd i Bosworth. Codwyd y dref gan forfilwyr Crynwyr o Nantucket yn yr 1790au.
AberdaugleddauYstyr: aber afon Gwaun; daw Fishguard o’r Llychlyneg, ‘iard bysgod’
Lleoliad y goresgyniad olaf ar Brydain yn 1797, pan drechodd Jemima Nicholas a’r bobl leol lu o Ffrancwyr.
AbergwaunYstyr: ar berth
Llys Pwyll, Pendefig Dyfed, yng Nghainc Gyntaf y Mabinogi.
ArberthYstyr: caer, gydag ail ran a all fod yn rhiw
Mae Croes Caeriw, a gerfiwyd tua 1033, yn cofio Maredudd ab Edwin, brenin Deheubarth. Wrth ei hymyl saif y castell lle cynhaliodd Rhys ap Thomas dwrnamaint mawr yn 1507.
CaeriwYstyr: y nant gam
Pentref ym mryniau’r Preselau, ger y cerrig gleision a aeth i Gôr y Cewri.
CrymychYstyr: din bych y pysgod
Canwyd ei chlod mewn cerdd Gymraeg o’r 800au, Etmic Dinbych. Hwyliodd Harri Tudur oddi yma i alltudiaeth yn 1471.
Dinbych-y-pysgodYstyr: y doc ger Penfro
Codwyd o 1814 ymlaen o amgylch iard longau’r Llynges, a lansiodd fwy na 250 o longau, pum cwch hwylio brenhinol yn eu plith. Hedfanodd awyrennau môr Sunderland oddi yma yn yr Ail Ryfel Byd.
Doc PenfroYstyr: enw Llychlynnaidd-Saesneg, rhyd y bychod
Y dref sirol, a gymerwyd gan gynghreiriaid Ffrengig Owain Glyndŵr yn 1405, a warchaeodd ar y castell.
HwlfforddYstyr: eglwys Tudoch; daw’r enw Saesneg o Dogfael, sant o’r 500au
Sefydlwyd abaty mynaich Tiron yn 1120 ar safle eglwys Gymreig hŷn. Rhoddodd ei Garreg Sagranus, wedi’i cherfio yn Lladin ac mewn Ogam, yr allwedd i ysgolheigion i ddarllen Ogam yn 1848.
LlandudochYstyr: maenor Pŷr
Ganwyd Gerallt Gymro yn y castell yma tua 1146, a galwodd ef y lle hyfrytaf yn holl Gymru.
MaenorbŷrYstyr: y fynachlog ddu (maenor mynachod Llandudoch)
Cartref y bardd Waldo Williams, a Thwm Carnabwth, y Beca cyntaf, a dorrodd dollborth Efail-wen yn 1839.
Mynachlog-dduYstyr: nant afon Nyfer
Mae eglwys Brynach yn cadw Croes Nanhyfer, un o groesau cynnar gorau Cymru, o tua’r flwyddyn 1000, a charreg Vitalianus yn Lladin ac Ogam.
NanhyferYstyr: o’r Saesneg Canol, ‘wrth yr ynys’
Daeth Isambard Kingdom Brunel â diwedd ei Reilffordd De Cymru yma yn 1856 a’i gwneud yn borthladd i’r llongau i Iwerddon.
NeylandYstyr: pen y fro
Ganwyd Harri Tudur, a ddaeth yn Harri VII, yng Nghastell Penfro yn 1457.
PenfroYstyr: o enw teulu, Saunders, a ‘foot’ am droed y cwm yn ôl pob tebyg
Codwyd ei harbwr tua 1830 i allforio glo carreg caled maes glo Sir Benfro.
SaundersfootYstyr: tref y traeth
O dan Garn Ingli, lle gweddïai Sant Brynach. Mae Pentre Ifan, cromlech orau Cymru, gerllaw.
TrefdraethYstyr: tŷ Dewi
Sefydlodd Dewi ei fynachlog yma yn y 500au. Roedd dwy bererindod i Dyddewi gyfwerth ag un i Rufain, a hi yw dinas leiaf Prydain.
TyddewiYstyr: daw’r enw Saesneg o’r Hen Norseg vík, bae, yn ôl pob tebyg
Gosododd llu Ffrengig y glaniad olaf ar Brydain ei arfau i lawr ar Draeth Wdig ym mis Chwefror 1797. Codwyd yr harbwr ar gyfer llongau Iwerddon yma yn 1906.
WdigYstyr: caer Moridunum (‘caer y môr’), a ddarllenwyd wedyn fel caer Myrddin
Moridunum Rufeinig, tref y Demetae, ac yn ôl traddodiad man geni Myrddin. Ysgrifennwyd Llyfr Du Caerfyrddin yma tua 1250.
CaerfyrddinYstyr: y castell newydd yn Emlyn, hen gantref
Cododd Maredudd ap Rhys y castell tua 1240. Sefydlwyd y wasg argraffu gyntaf yng Nghymru gan Isaac Carter yn Atpar, dros y bont, yn 1718.
Castellnewydd EmlynYstyr: tir Cadwal
Arweiniodd y Dywysoges Gwenllian fyddin yn erbyn y castell Normanaidd yma yn 1136 a syrthio mewn brwydr; gelwir y cae yn Faes Gwenllian o hyd.
CydweliYstyr: yr hen dŷ gwyn (ar Daf)
Yma, yn ôl traddodiad, galwodd Hywel Dda gynrychiolwyr o bob cantref i gasglu cyfreithiau Cymru.
Hendy-gwynYstyr: eglwys Arthneu, sant cynnar
Saif Dryslwyn, castell tywysogion Deheubarth, yr ochr draw i’r Tywi, mae Tŵr Paxton yn edrych i lawr o’r bryn, ac agorodd Gardd Fotaneg Genedlaethol Cymru yma yn 2000.
LlanarthneYstyr: llan y dyfrwyr
O’r fan hon y rhedodd Griffith Jones ei ysgolion cylchynol, gan ddysgu cenedl i ddarllen Cymraeg.
LlanddowrorYstyr: llan Teilo
Wrth ymyl Dinefwr, prif lys Deheubarth a chartref llinach Hywel Dda a’r Arglwydd Rhys.
LlandeiloYstyr: llan Tybïe
Pentref yn nyffryn Aman ger yr hen chwareli calch a chastell Carreg Cennen.
LlandybïeYstyr: llan Elli
Tinopolis, prifddinas tunplat y byd ddiwedd yr 1800au. Trechodd ei chlwb rygbi’r Crysau Duon yn 1972.
LlanelliYstyr: eglwys Ystyffan, sant cynnar
Codwyd y castell ar y pentir uwchben y Tywi y tu mewn i gaer o Oes yr Haearn. Cipiodd meibion Gruffudd ap Rhys ef oddi ar y Normaniaid yn 1146.
LlansteffanYstyr: llan y byddar, neu sant y collwyd ei enw; mae’r ystyr yn ansicr
Pentref marchnad ar lan Teifi, enwog am ei ffair geffylau fisol, un o’r hynaf yng Nghymru.
LlanybydderYstyr: y llan am y dyfroedd
Tref y porthmyn, lle sefydlwyd Banc yr Eidion Du yn 1799. Ysgrifennodd Rhys Prichard, yr Hen Ficer, ei benillion enwog yma.
LlanymddyfriYstyr: hen enw; efallai fod mydd, powlen neu bant, ynddo, ond does neb yn siŵr
Cartref Meddygon Myddfai, llinach o feddygon o’r 1200au y cofnodwyd eu meddyginiaethau yn Llyfr Coch Hergest. Yn ôl traddodiad Cymreig meibion Arglwyddes Llyn y Fan Fach oeddent.
MyddfaiYstyr: y brif gadair, neu ben y gaer (pen + cader)
Yma yn 1163 dywedodd hen ŵr o’r Cymry wrth Harri II na fyddai unrhyw genedl arall nac unrhyw iaith arall yn ateb dros y gornel hon o’r ddaear ar Ddydd y Farn. Cofnododd Gerallt Gymro ei eiriau.
PencaderYstyr: porth y tywyn, y twyni tywod
Porthladd glo o’r 1830au. Glaniodd Amelia Earhart yma ym mis Mehefin 1928, y fenyw gyntaf i groesi Môr Iwerydd mewn awyren.
Porth TywynYstyr: pump sant
Wrth ymyl Dolaucothi, yr unig fwynglawdd aur Rhufeinig y gwyddys amdano ym Mhrydain.
PumsaintYstyr: rhyd ar afon Aman
Tref lofaol y maes glo carreg, a chanolfan bywyd capel a gwleidyddol Cymraeg.
RhydamanYstyr: ar ôl Sant Clarus
Saif twmpath castell a phriordy Normanaidd ger afon Taf. Torrodd helyntion Beca allan eto wrth y tollbyrth yma yn 1842.
SanclêrYstyr: enw Cymraeg o ystyr ansicr
Bu Dylan Thomas yn byw ac ysgrifennu yn y Boathouse yma am ei flynyddoedd olaf, ac mae wedi’i gladdu yn y fynwent.
TalacharnYstyr: pen y llynnoedd (tâl + llychau)
Sefydlodd yr Arglwydd Rhys abaty yma yn yr 1180au i’r Canoniaid Gwyn, unig dŷ eu hurdd yng Nghymru, rhwng y ddau lyn sy’n rhoi ei enw i’r pentref.
TalyllychauYstyr: aber afon Tawe; daw Swansea o’r Llychlyneg, ynys Sveinn
Copperopolis, a doddai’r rhan fwyaf o gopr y byd yn yr 1800au. Man geni Dylan Thomas, a’i galwodd yn dref hyll, hyfryd.
AbertaweYstyr: y castell ar afon Llwchwr
Mae Leucarum Rufeinig a chastell Normanaidd yn gwarchod croesfan Llwchwr. Dechreuodd Evan Roberts ddiwygiad mawr 1904 yma, yng nghapel Moriah.
CasllwchwrYstyr: ar ôl afon Clydach
Cododd Ludwig Mond ei burfa nicel fawr yma yn 1902, ac mae’n dal i wneud nicel heddiw.
ClydachYstyr: cors Einon
Tref glo a thunplat yn yr 1800au, lle dechreuodd Diwygiad 1904 yng Nghasllwchwr gerllaw dan Evan Roberts.
GorseinonYstyr: o’r Ffrangeg mamelles yn ôl pob tebyg, am y ddwy ynys fach
Rhedodd rheilffordd deithwyr gyntaf y byd o Abertawe i’r Mwmbwls o 1807.
MwmbwlsYstyr: pen y clawdd
Mae ei menywod wedi casglu cocos o draethau aber Llwchwr ers canrifoedd a’u cario i farchnad Abertawe. Daeth gweithfeydd copr a thunplat yn yr 1700au a’r 1800au.
Pen-clawddYstyr: pont ar afon Dulais
Cyrhaeddodd helyntion Beca 1843 y tollborth yma. Yn yr 1900au gwnaeth gweithfeydd tun y dref a’i chôr meibion ei henw.
PontarddulaisYstyr: porth Einion
Yn Ogof Paviland, ar y clogwyni i’r gorllewin, roedd ‘Arglwyddes Goch’ Paviland, dyn ifanc a gladdwyd ag ocr tua 33,000 o flynyddoedd yn ôl, y gladdedigaeth ddefodol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop.
Porth EinonYstyr: ‘rhos Sulien’ yn ôl pob tebyg
Ar flaen Gŵyr, ger ogof Pafiland lle claddwyd y Ddynes Goch tua 33,000 o flynyddoedd yn ôl.
RhosiliYstyr: tref Morris
Codwyd o’r 1770au gan Syr John Morris ar gyfer ei weithwyr copr, un o’r trefi diwydiannol cynlluniedig cyntaf. Gelwir ei chapel mawr, y Tabernacl o 1872, yn eglwys gadeiriol Anghydffurfiaeth Cymru.
TreforysYstyr: aber afon Dulais (du + glais, nant dywyll)
Toddwyd copr wrth y rhaeadr o 1584 ymlaen, un o’r gweithfeydd copr cyntaf ym Mhrydain, a gwnaed tunplat yma’n ddiweddarach. Paentiodd J. M. W. Turner y rhaeadr yn 1795.
AberdulaisYstyr: castell ar afon Nedd
Nidum Rufeinig, yna abaty Sistersaidd a oedd ymhlith cyfoethocaf Cymru ac yn noddi’r beirdd.
Castell-neddYstyr: llan Sawyl
Porthladd yn aber Nedd, y gwnaeth ei ddociau o 1861 a’i weithfeydd tun a dur ef yn brysur am gan mlynedd.
LlansawelYstyr: o Forgan, hen enw gwlad Morgannwg, yn ôl pob tebyg
Sefydlwyd abaty Sistersaidd yma yn 1147. Yn ei amgueddfa gerrig cedwir rhai o gerrig a chroesau cerfiedig gorau Cymru Gristnogol gynnar.
MargamYstyr: pont ar Dawe
Tref tunplat a dur yng nghwm Tawe.
PontardaweYstyr: y bont wrth ryd y fen (pont + rhyd + y + men, wagen)
Ganwyd Richard Burton yma yn 1925, y deuddegfed o dri ar ddeg o blant i löwr, a’r Gymraeg oedd ei iaith gyntaf. Mae dyfrbont fawr o 1827 yn camu ar draws y cwm.
PontrhydyfenYstyr: porthladd teulu Talbot
Rhoddodd ei waith dur, un o’r mwyaf yn Ewrop, waith i genedlaethau. Magwyd Richard Burton yma a ganwyd Anthony Hopkins yma.
Port TalbotYstyr: aber afon Ogwr
Ger castell Ogwr a’r cerrig sarn ar draws yr afon.
AberogwrYstyr: o afon Cynffig
Bwrdeistref Normanaidd gyda chastell a siarter a lyncwyd gan y twyni tywod yn yr 1400au a’r 1500au. Dim ond pen gorthwr ei chastell sy’n dal i ddangos uwchben y tywod.
CynffigYstyr: maes teg
Tref glo a haearn ym mhen uchaf Cwm Llynfi, sy’n adnabyddus am ei chorau a’i chapeli.
MaestegYstyr: pen y bont ar afon Ogwr
Tref farchnad a dyfodd lle croesai ffyrdd afon Ogwr, rhwng cestyll y Castellnewydd a Choety.
Pen-y-bont ar OgwrYstyr: porth y cawl, bresych y môr
Allforiodd ei harbwr lo a haearn o gwm Llynfi o 1828, cyn i’r dref ddod yn hoff dref glan môr y cymoedd.
PorthcawlYstyr: dinas Powys; ni wyddys pam Powys
Daeth cloddio yn yr 1950au ar y fryngaer uwchben y pentref o hyd i lys rheolwr o’r 400au i’r 600au, gyda chrochenwaith a gwydr a ddaeth o Fôr y Canoldir a Gâl.
Dinas PowysYstyr: yr eglwys ar nant Carfan
Sefydlodd Cadog fynachlog yma yn y 500au a ddaeth yn un o ysgolion mawr Cymru gynnar. Ganwyd Iolo Morganwg yn y plwyf hwn yn 1747.
LlancarfanYstyr: llan fawr Illtud
Sefydlodd Illtud yma tua 500 y ganolfan ddysg hynaf ym Mhrydain, lle dysgwyd seintiau fel Samson a Gildas.
Llanilltud FawrYstyr: pen yr arth, neu ben y garth
Tref Fictoraidd uwchben y dociau. Hwyliodd llong Capten Scott, y Terra Nova, o Gaerdydd a Phenarth i’r Antarctig yn 1910.
PenarthYstyr: eglwys Dunwyd
Daeth Castell Sain Dunwyd, cartref teulu Stradling am bedwar can mlynedd, yn Goleg Iwerydd yn 1962, y cyntaf o Golegau Unedig y Byd.
Sain DunwydYstyr: tref y Ffleming
Pentref Iolo Morganwg, a sefydlodd yr Orsedd ac a achubodd stôr fawr o ddysg Gymraeg.
TreffleminYstyr: ar ôl Barruc, sant, neu o barr, bryn
Am gyfnod ei dociau, a agorwyd yn 1889, oedd porthladd allforio glo mwyaf y byd.
Y BarriYstyr: y bont faen
Tref Rufeinig ar y ffordd a bwrdeistref gaerog ganoloesol. Cadwai Iolo Morganwg siop lyfrau yma.
Y Bont-faenYstyr: y gaer ar afon Taf
Caer Rufeinig, yna castell Normanaidd, yna porthladd glo mwyaf y byd. Prifddinas Cymru ers 1955 a chartref y Senedd.
CaerdyddYstyr: llan ar afon Taf
Anrhydeddir Teilo a Dyfrig yn ei heglwys gadeiriol, un o’r hynaf ym Mhrydain. Mae Llyfr Llandaf yn cadw siarteri’n mynd yn ôl i’r 600au.
LlandafYstyr: ar ôl y sant cynnar Ffagan
Cartref Amgueddfa Werin Cymru, lle saif hen adeiladau o bob rhan o Gymru eto. Ymladdwyd brwydr yn y Rhyfel Cartref yma yn 1648.
Sain FfaganYstyr: y ton wrth nant Gwynlais
Mae Castell Coch yn codi uwchben y pentref yn y coed ffawydd, a ailgodwyd gan William Burges i Ardalydd Bute yn yr 1870au ar adfeilion castell o’r 1200au.
TongwynlaisYstyr: aber afon Cynon
Rhedodd injan stêm Richard Trevithick, y gyntaf yn y byd i dynnu trên ar gledrau, o Benydarren i’r gamlas yma ym mis Chwefror 1804.
AbercynonYstyr: aber afon Dâr
Tref lo a ddaeth yn Athen Cymru am ei chapeli, ei chorau a’i gwasg Gymraeg. Yn 1900 helpodd i ethol Keir Hardie, un o’r ddau AS Llafur cyntaf.
AberdârYstyr: aber afon Pennar
Roedd Guto Nyth Brân, rhedwr cyflymaf Cymru, yn byw yn Llanwynno uwchben y dref, a rhedir rasys Nos Galan yma er cof amdano bob Nos Galan.
AberpennarYstyr: glyn y rhedyn
Trawyd glo ager cyntaf y Rhondda Fach yma yn 1862, a thyfodd y dref o amgylch ei phyllau.
GlynrhedynogYstyr: y waun hir
Yng Ngwrthryfel Merthyr yn 1831 codwyd y faner goch yn Hirwaun. Prynodd glowyr Glofa’r Tŵr, y pwll dwfn olaf yng Nghymru, y lofa eu hunain a’i gweithio o 1995 tan 2008.
HirwaunYstyr: llan y tri sant
Tref ar ben bryn lle llosgodd Dr William Price gorff ei fab bach yn 1884. Fe’i rhoddwyd ar brawf a’i gael yn ddieuog, a gwnaeth yr achos amlosgi’n gyfreithlon ym Mhrydain.
LlantrisantYstyr: pont y tŷ pridd
Pont William Edwards o 1756 oedd y bont un bwa hiraf yn y byd. Ysgrifennwyd yr anthem yma yn 1856.
PontypriddYstyr: ar ôl hen gwmwd Senghennydd
Ar 14 Hydref 1913 bu farw 439 o ddynion a bechgyn yng nglofa’r Universal, y drychineb lofaol waethaf yn hanes Prydain.
SenghennyddYstyr: ton y pandy
Gwnaeth streic a therfysgoedd y Cambrian Combine yn 1910 ei henw’n hysbys drwy Brydain.
TonypandyYstyr: tref yr hafod
Porth y Rhondda. Daeth ei glofa Lewis Merthyr, a weithiwyd tan 1983, yn Barc Treftadaeth y Rhondda, lle’r âi cyn-lowyr ag ymwelwyr dan ddaear.
TrehafodYstyr: tref Herbert, ar ôl teulu Ardalydd Bute
Trawyd glo ager cyntaf y Rhondda ym mhwll Bute Merthyr yma yn 1855.
TreherbertYstyr: tref ar afon Orci
Tref y Rhondda sy’n enwog am ei chôr meibion, a sefydlwyd yn 1883.
TreorciYstyr: y porth, lle mae dau gwm Rhondda’n cwrdd
Lle mae’r Rhondda Fawr a’r Rhondda Fach yn cwrdd, porth y ddau gwm a’u tref farchnad.
Y PorthYstyr: aber afon Fan
Ar 21 Hydref 1966 llithrodd tomen lo ar ysgol y pentref; bu farw 144, 116 ohonynt yn blant.
AberfanYstyr: du + glais, nant ddu
Gwaith haearn Dowlais, a ddechreuwyd yn 1759, oedd y mwyaf yn y byd erbyn yr 1840au. Cyfieithodd yr Arglwyddes Charlotte Guest y Mabinogion yma.
DowlaisYstyr: merthyr Tudful, ei lle sanctaidd
Prifddinas haearn y byd ddechrau’r 1800au. Yng Ngwrthryfel Merthyr yn 1831 codwyd y faner goch am y tro cyntaf ym Mhrydain.
Merthyr TudfulYstyr: tref Harris, ar ôl F. W. Harris o’r cwmni glo
Tyfodd y dref o amgylch glofa’r Deep Navigation, a suddwyd yn yr 1870au, un o byllau dyfnaf de Cymru.
TreharrisYstyr: y bargod, y ffin
Tref lo yng Nghwm Rhymni.
BargodYstyr: caer Ffili
Ei gastell, a ddechreuwyd gan Gilbert de Clare yn 1268 yn erbyn Llywelyn ap Gruffudd, yw’r mwyaf yng Nghymru.
CaerffiliYstyr: coed duon
Cyfarfu’r Siartwyr yn y Coach and Horses yma i gynllunio’r orymdaith ar Gasnewydd yn 1839.
Coed-duonYstyr: y glyn neu’r llyn crwm
Cariodd Traphont Crymlyn, 200 troedfedd o uchder, y rheilffordd ar draws cwm Ebwy o 1857 i 1964, ac am gyfnod hi oedd y draphont reilffordd uchaf ym Mhrydain.
CrymlynYstyr: y gelli wrth y gaer
Cododd y Rhufeiniaid gaer yma tua 75 OC ac un o gerrig tua deng mlynedd ar hugain wedyn, y mae ei muriau’n dal i ddangos yn y cae ger yr eglwys. Mae Capel Gwladys ar y waun yn cofio Gwladys, mam Cadog.
Gelli-gaerYstyr: ar ôl tafarn y Nelson
Saif Llancaiach Fawr, y plasty Tuduraidd lle daeth y Brenin Siarl I yn 1645, ger y pentref.
NelsonYstyr: ar ôl afon Rhymni
Tref haearn a glo ar ben ei chwm. Ganwyd y bardd Idris Davies yma yn 1905, a daeth ei linellau’n gân The Bells of Rhymney.
RhymniYstyr: y bryn mawr
Gelwir hi’n aml yn dref uchaf Cymru. Ym mlynyddoedd caled yr 1930au helpodd y Crynwyr ei phobl i sefydlu eu gweithdai dodrefn ac esgidiau eu hunain.
Bryn-mawrYstyr: glyn Ebwy
Ei waith dur oedd y mwyaf yn Ewrop ar un adeg.
GlynebwyYstyr: wedi’i enwi ar ôl tafarn y Six Bells
Ar 28 Mehefin 1960 lladdwyd pedwar deg pump o ddynion gan ffrwydrad yng nglofa Arael Griffin. Ers 2010 mae’r Gwarcheidwad, ffigur ugain metr o löwr, wedi sefyll uwchben y cwm er cof amdanynt.
Six BellsYstyr: ar ôl teulu Morgan Tŷ Tredegar
Cartref Aneurin Bevan, a’r Gymdeithas Cymorth Meddygol y cododd y Gwasanaeth Iechyd ar ei phatrwm.
TredegarYstyr: blaen yr afon
Mae ei gwaith haearn a’r Pwll Mawr yn Safle Treftadaeth y Byd. Yma yn 1878 darganfu Gilchrist a Thomas sut i wneud dur o fwyn ffosfforig.
BlaenafonYstyr: cwm y frân
Y dref newydd gyntaf yng Nghymru, a sefydlwyd yn 1949.
CwmbrânYstyr: y bont wrth y pwll
Yn enwog am ei llestri tun lacr yn y 1700au ac am ei blaenwyr rheng flaen byth ers hynny.
Pont-y-pŵlYstyr: bryn Buga
Burrium Rufeinig. Ganwyd Adda o Frynbuga, croniclydd gwrthryfel Glyndŵr, yma; ymladdodd gwŷr Owain gerllaw ym Mhwll Melyn yn 1405.
BrynbugaYstyr: caer Venta (Venta Silurum, marchnad y Silwriaid)
Tref Rufeinig y Silwriaid, y mae ei muriau’n dal i sefyll. Cysylltir Tewdrig, brenin Gwent, â hi.
Caer-wentYstyr: caer y llengoedd
Isca, caer yr Ail Leng Awgwstaidd. Yn ôl traddodiad Cymru cadwai Arthur ei lys yma.
CaerllionYstyr: y castell yng Ngwent
Ei gastell, a ddechreuwyd yn 1067, yw’r castell carreg hynaf ym Mhrydain.
Cas-gwentYstyr: cil y coed
Tyfodd ei chastell o dwmpath Normanaidd yn gaer garreg fawr yn y 1200au a’r 1300au. Darganfuwyd rhannau o gwch o Oes yr Efydd ar y gwastadeddau gerllaw yn 1990.
Cil-y-coedYstyr: eglwys Dewi ar nant Hodni; daw’r enw Saesneg o’r Gymraeg
Yn ôl traddodiad Cymreig cadwai Dewi gell yma. Codwyd priordy’r canoniaid Awstinaidd o 1118 ymlaen yn Nyffryn Ewias, ac mae ei fwâu’n dal i sefyll o dan y Mynydd Du.
Llanddewi Nant HodniYstyr: llan Fihangel yng Nghrucornau
Mae Tafarn y Skirrid yma’n hawlio mai hi yw tafarn hynaf Cymru. Mae priordy Llanddewi Nant Hodni i fyny’r cwm.
Llanfihangel CrucornauYstyr: eglwys Gofor, sant cynnar
Gwnaeth Augusta Hall, Arglwyddes Llanofer, ei chartref yma yn ganolfan i fywyd Cymreig yn yr 1800au: aelwyd Gymraeg gyda’i thelynor ei hun, y delyn deires a’r wisg Gymreig.
LlanoferYstyr: rhag + glan
Codwyd Castell Rhaglan gan William ap Thomas a’i fab William Herbert, arglwyddi Cymreig yn yr 1400au.
RhaglanYstyr: tref ar afon Mynwy
Man geni Harri V yn 1386 ac, yn ôl traddodiad, Sieffre o Fynwy, y dywedodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain stori Arthur wrth Ewrop.
TrefynwyYstyr: tair llech (tri + llech)
Cerrig Harold, tair carreg hir o Oes yr Efydd, sy’n rhoi ei enw i’r pentref. Yn y 1200au roedd yn un o drefi mwyaf Cymru, yn gwneud haearn i’w harglwyddi.
TrylegYstyr: din teyrn
Abaty Tyndyrn, a sefydlwyd yn 1131, oedd yr ail dŷ Sistersaidd ym Mhrydain.
TyndyrnYstyr: o Gobannium, ‘afon y gofaint’
Gobannium Rufeinig. Gwelodd Gerallt Gymro saethau Cymreig yn treiddio drwy ddrws derw’r castell bedwar bys o drwch.
Y FenniYstyr: y castell newydd
Gorymdeithiodd y Siartwyr ar Westy’r Westgate yma ym mis Tachwedd 1839. Dinas ers 2002.
CasnewyddYstyr: llan Maches
Casglwyd y capel Anghydffurfiol cyntaf yng Nghymru yma yn 1639.
LlanfachesDoes dim tref yn y rhestr yn cyfateb. Rhowch gynnig ar y datgodiwr uchod, sy’n gweithio i unrhyw enw.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf