Hanes Cymru / Chwilio’r hanes

Cyfeirlyfr

Trefi a phentrefi Cymru

Beth yw ystyr 240 o enwau lleoedd Cymru, a beth ddigwyddodd yno. Neu teipiwch unrhyw enw i’r datgodiwr i weld ystyr ei rannau.

Llun: Cychod yn harbwr Dinbych-y-pysgod dan dai lliwgar yr hen dref a meindwr Eglwys y Santes Fair · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Rhowch gynnig ar:

Y lleoedd

Caergybi / Holyhead: Cybi’s fortBiwmares / Beaumaris: ‘fair marsh’, from Norman French beau maraisLlangefni: church on the river CefniAmlwch: ‘near the creek’ (am + llwch, a pool or inlet)Aberffraw: mouth of the river FfrawLlanfair Pwllgwyngyll / Llanfairpwllgwyngyll: St Mary’s church in the hollow of the white hazelPorthaethwy / Menai Bridge: the ferry of the Daethwy, an old people of MônPenmynydd: top of the mountainNiwbwrch / Newborough: the new borough; the Welsh name is the English one in Welsh dressY Fali / Valley: said to come from the cutting dug through the low hill for Telford’s road to HolyheadCemaes: a bend or bay of the shore (camas, cemais)Moelfre: the bare hill (moel + bre, bryn)Caernarfon: the fort in Arfon (the land facing Môn)Bangor: a wattled enclosure, the fence of Deiniol’s monasteryHarlech: probably ‘fair rock’ (hardd + llech)Dolgellau: meadow of the cells or hermitagesY Bala / Bala: the outlet of a lake (where the Dee leaves Llyn Tegid)Pwllheli: the salt-water poolPorthmadog: Madocks’ portBlaenau Ffestiniog: the uplands of FfestiniogLlanberis: church of Saint PerisBethesda: named after the chapel built in 1820Cricieth / Criccieth: probably ‘the mound of the captives’ (crug + caith)Tywyn: sand dunesAberdyfi: mouth of the river DyfiNefyn: an old name, perhaps from a person, NefynAberdaron: mouth of the river DaronTrawsfynydd: across the mountainLlanystumdwy: church at the bend of the river Dwy(for)Abermaw / Barmouth: the mouth of the river Mawddach (aber + Mawddach); the English name comes from the WelshPenrhyndeudraeth: the headland between the two beaches (penrhyn + dau + traeth)Y Felinheli: the salt-water mill (melin + heli), a mill driven by the tidePenygroes: the top of the crossroads (pen + y + croes)Tal-y-sarn / Talysarn: the end of the causeway (tâl + y + sarn)Clynnog Fawr: the place of holly trees (celynnog), with fawr, great, for its great churchBeddgelert: the grave of Celert or Gelert (bedd + Celert)Dyffryn Ardudwy: the valley of Ardudwy, the old cantref between the Mawddach and the DwyrydLlanuwchllyn: the church above the lake (llan + uwch + llyn), at the head of Llyn TegidPennal: pen, a head or end; what the ending means has not been settledConwy: named after the river Conwy, perhaps ‘the reedy one’Llandudno: church of Saint TudnoLlanrwst: church of Saint GrwstBetws-y-Coed: the prayer-house in the woodAbergele: mouth of the river GeleBae Colwyn / Colwyn Bay: the bay of the river ColwynDolwyddelan: meadow of Saint GwyddelanPenmaenmawr: the great stone headland (pen + maen + mawr)Llanfairfechan: little St Mary’s church (llan + Mair + bechan)Degannwy / Deganwy: the fort of the Decanti, an old people of this coastPenmachno: the head of the river MachnoYsbyty Ifan: the hospice of St John (ysbyty + Ifan)Llangernyw: the church of the Cornishman (llan + Cernyw): Digain, son of Cystennin of CornwallTrefriw: the township on the slope (tref + rhiw)Llansanffraid Glan Conwy: the church of Ffraid (Brigid) on the bank of the ConwyDinbych / Denbigh: little fortress (din + bych)Rhuthun / Ruthin: red fort (rhudd + din)Llanelwy / St Asaph: church on the river ElwyLlangollen: church of Saint CollenY Rhyl / Rhyl: ‘the hill’, Welsh yr with English hillRhuddlan: red bank (rhudd + glan)Corwen: probably ‘white choir’ or ‘holy choir’ (côr + gwen)Prestatyn: the priests’ farm, from Old EnglishDyserth: a hermitage (diserth, from the Latin desertum)Bodelwyddan: the dwelling of Elwyddan (bod + Elwyddan)Y Fflint / Flint: from the hard rock (Old French flint) the castle stands onTreffynnon / Holywell: the town of the wellYr Wyddgrug / Mold: the conspicuous mound (gwydd + crug); Mold is from Norman French mont hault, high hillPenarlâg / Hawarden: Welsh: an old name, perhaps ‘the height above the plain’; English from Old English, ‘high enclosure’Bwcle / Buckley: from Old English, ‘beech clearing’ or ‘buck’s clearing’Cei Connah / Connah’s Quay: named after a quay of a man called ConnahShotton: the farm on the steep slope, from Old EnglishCaerwys: caer, a fort; the meaning of the second part is argued overCaergwrle: the fort of Gwrle, an old name not yet explainedMaes-glas / Greenfield: the green field; the Welsh name means the sameWrecsam / Wrexham: from Old English, ‘Wryhtel’s water meadow’Y Waun / Chirk: Welsh: the moor; English from the river CeiriogRhosllannerchrugog: moor of the heathery gladeRhiwabon / Ruabon: Mabon’s hill (rhiw + Mabon)Owrtyn / Overton-on-Dee: the upper farm, from Old English; Owrtyn is the Welsh form of itHolt: the wood, from Old EnglishCoedpoeth: the burnt wood (coed + poeth)Brymbo: probably the muddy hill (bryn + baw)Gresffordd / Gresford: the grassy ford, from Old EnglishMachynlleth: the plain of CynllaithAberhonddu / Brecon: Welsh: mouth of the river Honddu; English from Brycheiniog, the kingdom of BrychanY Trallwng / Welshpool: the very wet place or the great pool (tra + llwng)Y Drenewydd / Newtown: the new townLlandrindod / Llandrindod Wells: the church of the Holy TrinityLlanfair-ym-Muallt / Builth Wells: Mary’s church in Buallt (‘cow pasture’)Llanidloes: church of Saint IdloesTrefaldwyn / Montgomery: Baldwin’s town; English from Roger de Montgomery’s home in NormandyY Gelli Gandryll / Hay-on-Wye: the grove of a hundred plotsCrucywel / Crickhowell: Hywel’s mound (crug + Hywel)Llanwrtyd / Llanwrtyd Wells: church of Saint GwrtydLlanrhaeadr-ym-Mochnant: church by the waterfall in MochnantTref-y-clawdd / Knighton: the town on the dykeLlanandras / Presteigne: church of Saint AndrewRhaeadr Gwy / Rhayader: the waterfall on the WyeLlanfyllin: church of Saint MyllinLlanfair Caereinion: St Mary’s church in Caereinion, the land of Einion’s fortTalgarth: the end of the ridge (tâl + garth)Ystradgynlais: the vale of CynlaisCegidfa / Guilsfield: Cegidfa is the place of hemlock (cegid)Llanymynech: the church of the monks (llan + y + mynaich)Abermiwl / Abermule: the mouth of the river Mule (aber + Miwl)Tregynon: the township of Cynon (tref + Cynon)Llanwddyn: the church of Wddyn, an early saintMeifod: probably the middle dwelling (mai + bod), though some read it as a summer dwellingLlanfihangel-yng-Ngwynfa: St Michael’s church in Gwynfa, the blessed landAberystwyth: mouth of the river YstwythAberteifi / Cardigan: Welsh: mouth of the river Teifi; English from CeredigionLlanbedr Pont Steffan / Lampeter: Peter’s church at Stephen’s bridgeAberaeron: mouth of the river AeronCei Newydd / New Quay: the new quayTregaron: town on the river CaronLlanbadarn Fawr: Padarn’s great churchLlandysul: church of Saint TysulY Borth / Borth: the harbour or landing place (porth)Llanddewi Brefi: the church of Dewi on the river BrefiPontrhydfendigaid: the bridge of the blessed ford (pont + rhyd + bendigaid)Llangrannog: the church of Caranog, an early saintLlangeitho: the church of Ceitho, one of five brother saintsTyddewi / St Davids: the house of DewiPenfro / Pembroke: land’s end (pen + bro)Hwlffordd / Haverfordwest: a Norse-English name, the ford for he-goatsAbergwaun / Fishguard: Welsh: mouth of the river Gwaun; English from Norse, ‘fish yard’Dinbych-y-pysgod / Tenby: little fort of the fishAberdaugleddau / Milford Haven: mouth of the two Cleddau riversTrefdraeth / Newport (Pembrokeshire): town on the beachArberth / Narberth: near the hedge or bush (ar + perth)Crymych: the crooked streamMynachlog-ddu: the black monastery (a grange of the monks of St Dogmaels)Doc Penfro / Pembroke Dock: the dock by PembrokeNeyland: from Middle English, ‘at the island’Wdig / Goodwick: the English name probably comes from Old Norse vík, a baySaundersfoot: probably from a family name, Saunders, and ‘foot’ for the foot of the valleyLlandudoch / St Dogmaels: Llandudoch is the church of Tudoch; the English name is from Dogfael, a saint of the 500sNanhyfer / Nevern: the valley of the river Nyfer (nant + Nyfer)Maenorbŷr / Manorbier: the manor of Pŷr (maenor + Pŷr)Caeriw / Carew: a fort, caer, with a second part that may be rhiw, a slopeCaerfyrddin / Carmarthen: the fort of Moridunum (‘sea fort’), later read as Myrddin’s fortLlandeilo: church of Saint TeiloLlanymddyfri / Llandovery: the church among the watersCydweli / Kidwelly: Cadwal’s land, or the land of Cadwal’s peopleLlanelli: church of Saint ElliTalacharn / Laugharne: a Welsh name of uncertain meaningHendy-gwyn / Whitland: the old white house (on the river Taf)Llanddowror: the church of the watermen (dyfrwyr)Rhydaman / Ammanford: the ford on the river AmanLlandybïe / Llandybie: church of Saint TybïePumsaint: five saintsCastellnewydd Emlyn / Newcastle Emlyn: the new castle in Emlyn, an old cantrefSanclêr / St Clears: named after Saint ClarusPorth Tywyn / Burry Port: Welsh: the harbour of the dunes (porth + tywyn); English from the Burry estuaryLlanybydder: the church of the deaf, or of a saint whose name is lost; the meaning is argued overPencader: the chief seat, or the head of the fort (pen + cader)Llansteffan: the church of Ystyffan, an early saintMyddfai: an old name; it may hold mydd, a bowl or hollow, but no one is sureTalyllychau / Talley: the head of the lakes (tal + llychau)Llanarthne: the church of Arthneu, an early saintAbertawe / Swansea: Welsh: mouth of the river Tawe; English from Norse, Sveinn’s islandMwmbwls / Mumbles: probably from French mamelles, breasts, for the two isletsRhosili / Rhossili: probably ‘Sulien’s moor’Gorseinon: Einon’s marsh (cors + Einon)Pontarddulais: the bridge over the river Dulais (pont + ar + Dulais)Clydach: named after the river ClydachTreforys / Morriston: Morris’s townCasllwchwr / Loughor: the castle on the river LlwchwrPen-clawdd / Penclawdd: the end of the dyke or bank (pen + clawdd)Porth Einon / Port Eynon: Einion’s harbour (porth + Einion)Castell-nedd / Neath: the castle on the river NeddPort Talbot: the port of the Talbot familyPontardawe: the bridge on the river TaweLlansawel / Briton Ferry: Welsh: the church of Saint Sawyl; English: the ferry over the NeathMargam: probably from Morgan, the old name of the land of MorgannwgPontrhydyfen: the bridge at the waggon ford (pont + rhyd + y + fen)Aberdulais: the mouth of the river Dulais (aber + Dulais, dark stream)Pen-y-bont ar Ogwr / Bridgend: the end of the bridge on the river OgwrMaesteg: fair fieldAberogwr / Ogmore-by-Sea: mouth of the river OgwrPorthcawl: the harbour of the sea kale (porth + cawl)Cynffig / Kenfig: from the river CynffigLlanilltud Fawr / Llantwit Major: Illtud’s great churchY Bont-faen / Cowbridge: the stone bridgeY Barri / Barry: named after Barruc, a saint, or from barr, a hillPenarth: the bear’s headland, or the hill’s end (pen + arth)Trefflemin / Flemingston: the Fleming’s townDinas Powys: the fort of Powys; why Powys is not knownLlancarfan: the church on the Carfan streamSain Dunwyd / St Donat’s: the church of Dunwyd or DonatCaerdydd / Cardiff: the fort on the river Taf (caer + Taf, with the T changed)Llandaf / Llandaff: the church on the river TafSain Ffagan / St Fagans: named after the early saint FfaganTongwynlais: the grassland by the Gwynlais stream (ton + Gwynlais)Pontypridd: the bridge of the earthen house (pont + tŷ + pridd)Aberdâr / Aberdare: mouth of the river DârTonypandy: the lea of the fulling mill (ton + pandy)Treorci / Treorchy: town on the river OrciLlantrisant: church of the three saintsSenghennydd / Senghenydd: named after the old commote of SenghennyddAberpennar / Mountain Ash: Welsh: the mouth of the river Pennar; English from an inn named after the rowan treeGlynrhedynog / Ferndale: the vale of fernsY Porth / Porth: the gateway, where the two Rhondda valleys meetHirwaun: the long moor (hir + gwaun)Abercynon: the mouth of the river CynonTreherbert: Herbert’s town, after the family of the Marquess of ButeTrehafod: the township of the summer dwelling (tref + hafod)Merthyr Tudful / Merthyr Tydfil: the martyrium (holy place) of Saint TudfulAberfan: mouth of the river FanDowlais: the black stream (du + glais)Treharris: Harris’s town, after F. W. Harris of the colliery companyCaerffili / Caerphilly: Ffili’s fortBargod / Bargoed: the boundary (of the river)Coed-duon / Blackwood: the black woodRhymni / Rhymney: named after the river RhymniNelson: named after the Nelson innGelli-gaer / Gelligaer: the grove by the fort (celli + caer)Crymlyn / Crumlin: the curved valley or lake (crwm + glyn or llyn)Tredegar: named after the Morgans of Tredegar House, from Tref DegarGlynebwy / Ebbw Vale: the valley of the river EbwyBryn-mawr / Brynmawr: the big hillSix Bells: named after the Six Bells innBlaenafon / Blaenavon: the source of the river (Afon Lwyd)Pont-y-pŵl / Pontypool: the bridge at the poolCwmbrân / Cwmbran: the valley of the crow (or of the river Brân)Trefynwy / Monmouth: the town on the river Mynwy (Monnow)Y Fenni / Abergavenny: Welsh: from Gobannium, ‘the river of the smiths’; English: mouth of the river GavennyCas-gwent / Chepstow: the castle in Gwent; English from Old English, market placeCaerllion / Caerleon: the fort of the legionsCaer-went / Caerwent: the fort of Venta (Venta Silurum, the market of the Silures)Brynbuga / Usk: Welsh: Buga’s hill; English from the river WysgRhaglan / Raglan: rampart or bank before (rhag + glan)Tyndyrn / Tintern: the king’s fortress (din + teyrn)Llanfihangel Crucornau / Llanfihangel Crucorney: Michael’s church at the horned moundCil-y-coed / Caldicot: Welsh: the corner of the wood; English: a cold cottage, from Old EnglishLlanofer / Llanover: the church of Gofor, an early saintTryleg / Trellech: three stones (tri + llech)Llanddewi Nant Hodni / Llanthony: the church of Dewi on the Hodni stream; the English name comes from the WelshCasnewydd / Newport: the new castleLlanfaches: church of Saint Maches

Tapiwch ddot ar y map i neidio i’r lle hwnnw, neu dewiswch sir.

Ynys Môn

Amlwch

Ystyr: ‘ger y llwch’ (am + llwch, pwll neu gilfach)

Yn yr 1780au gwnaeth copr Mynydd Parys gerllaw, mwynglawdd copr mwyaf y byd, Amlwch yn un o borthladdoedd prysuraf Cymru.

Amlwch

Mynydd Parys

BiwmaresBeaumaris

Ystyr: ‘cors deg’, o’r Ffrangeg Normanaidd beau marais

Dechreuwyd castell olaf Edward I yng Nghymru yma yn 1295 wedi gwrthryfel Madog ap Llywelyn, a bwrdeistref Seisnig gaerog wrth ei ochr.

Biwmares

Castell Biwmares

CaergybiHolyhead

Ystyr: caer Cybi

Sefydlodd Sant Cybi ei eglwys o fewn muriau caer Rufeinig fach yma yn y 500au, ac mae’r eglwys yn dal i sefyll o’u mewn. Porthladd Iwerddon ers yr Oesoedd Canol.

Caergybi

Cybi Sant

Cemaes

Ystyr: tro neu fae yn y glannau (camas, cemais)

Y pentref mwyaf gogleddol yng Nghymru, hen harbwr cychod penwaig a llongau bach y glannau. Ar y pentir uwchben saif Llanbadrig, eglwys Padrig.

Cemaes

Padrig Sant

Llanfair PwllgwyngyllLlanfairpwllgwyngyll

Ystyr: eglwys Fair ym mhant y cyll gwyn

Lluniwyd ei ffurf hir o 58 llythyren yn yr 1860au i ddenu ymwelwyr oddi ar y rheilffordd newydd, a llwyddodd. Cyfarfu Sefydliad y Merched cyntaf ym Mhrydain yma yn 1915.

Llanfair Pwllgwyngyll

Llangefni

Ystyr: eglwys ar afon Cefni

Tref farchnad yng nghanol Ynys Môn, cartref Oriel Môn a’r arlunydd Kyffin Williams.

Llangefni

Syr Kyffin Williams

Moelfre

Ystyr: y bryn moel (moel + bre, bryn)

Pentref morwyr a dynion y bad achub. Drylliwyd y Royal Charter, ar ei ffordd adref o Awstralia ag aur, yma yn storm fawr Hydref 1859.

Moelfre

NiwbwrchNewborough

Ystyr: y fwrdeistref newydd; ffurf Gymraeg ar yr enw Saesneg

Symudwyd pobl Llan-faes yma wedi codi Biwmares yn 1295, wrth ymyl Llys Rhosyr, un o lysoedd tywysogion Gwynedd. Cafodd y fwrdeistref newydd ei siarter yn 1303.

Niwbwrch

Llys Rhosyr

PorthaethwyMenai Bridge

Ystyr: porth y Daethwy, hen lwyth ym Môn

Tyfodd y dref o amgylch pont grog Thomas Telford o 1826, y bont grog fawr gyntaf yn y byd.

Porthaethwy

Pont y Borth

Y FaliValley

Ystyr: dywedir iddo ddod o’r toriad a gloddiwyd drwy’r bryncyn i ffordd Telford i Gaergybi

Pan godwyd y maes awyr yn 1942, rhoddodd mawn Llyn Cerrig Bach un o gelciau mwyaf Oes yr Haearn ym Mhrydain: arfau, rhannau cerbydau rhyfel a chadwyn caethweision, offrymau a daflwyd i’r llyn gan Frythoniaid Môn.

Y Fali

Llyn Cerrig BachY Derwyddon: pan ddaeth Ewrop i Brydain i ddysgu

Gwynedd

Aberdaron

Ystyr: aber afon Daron

Arhosfan olaf y pererinion i Ynys Enlli, ynys yr ugain mil o saint. Bu’r bardd R. S. Thomas yn ficer yma.

Aberdaron

Ynys EnlliR. S. Thomas

Aberdyfi

Ystyr: aber afon Dyfi

Casglodd Llywelyn Fawr reolwyr Cymru yma yn 1216 i rannu Deheubarth, yn yr hyn a alwyd yn senedd Gymreig gyntaf.

Aberdyfi

Llywelyn Fawr

AbermawBarmouth

Ystyr: aber afon Mawddach; daw’r enw Saesneg o’r Gymraeg

Harbwr adeiladu llongau yn aber y Fawddach. Dinas Oleu, y bryn uwchben y dref, oedd y tir cyntaf erioed a roddwyd i’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol, yn 1895.

Abermaw

Bangor

Ystyr: ffens blethedig, clawdd mynachlog Deiniol

Sefydlodd Deiniol ei fynachlog yma tua 525, gan wneud Bangor yn un o esgobaethau hynaf Prydain. Agorodd ei choleg prifysgol yn 1884.

Bangor

Deiniol Sant

Beddgelert

Ystyr: bedd Celert neu Gelert

Safai priordy Awstinaidd yma, un o dai crefydd hynaf Gwynedd, lle mae’r Glaslyn a’r Colwyn yn cwrdd. Mae Dinas Emrys yn codi ychydig i fyny’r dyffryn.

Beddgelert

Dinas EmrysGelert, y ci ffyddlon

Bethesda

Ystyr: ar ôl y capel a godwyd yn 1820

Tref chwarel y Penrhyn, lle bu streic y chwarelwyr 1900–1903 yn un o’r hwyaf yn hanes Prydain.

Bethesda

Diwydiant a gwaith

Blaenau Ffestiniog

Ystyr: blaenau Ffestiniog

Tref y llechi, a doeodd y byd yn yr 1800au ac sy’n dal i siarad Cymraeg. Mae ei chwareli’n rhan o Safle Treftadaeth y Byd y llechi.

Blaenau Ffestiniog

Llechi

Caernarfon

Ystyr: y gaer yn Arfon (y tir gyferbyn â Môn)

Ger caer Rufeinig Segontium, lle mae traddodiad Cymru’n gosod Macsen ac Elen. Dechreuwyd castell mawr Edward I yn 1283; heddiw mae’n dref lle mae’r rhan fwyaf yn siarad Cymraeg.

Caernarfon

Castell CaernarfonSegontium

Clynnog Fawr

Ystyr: lle’r celyn (celynnog), a ‘fawr’ am ei heglwys fawr

Sefydlodd Beuno ei eglwys yma yn y 600au, a thynnodd ei greirfa bererinion am naw can mlynedd. Codwyd yr eglwys fawr sy’n sefyll heddiw tua 1500 i bererinion ar y ffordd i Enlli.

Clynnog Fawr

Beuno SantClynnog Fawr

CriciethCriccieth

Ystyr: ‘crug y caith’ yn ôl pob tebyg

Cododd Llywelyn Fawr y castell ar ei bentir. Magwyd David Lloyd George gerllaw ac mae wedi’i gladdu ger afon Dwyfor.

Cricieth

David Lloyd GeorgeLlywelyn Fawr

Dolgellau

Ystyr: dôl y celloedd

Cynhaliodd Owain Glyndŵr gyngor yma yn 1404. Yn ddiweddarach canolfan y fasnach wlân a rhuthr aur Cymru yn yr 1860au.

Dolgellau

Owain Glyndŵr

Dyffryn Ardudwy

Ystyr: dyffryn Ardudwy, yr hen gantref rhwng y Fawddach a’r Ddwyryd

Saif dwy siambr gladdu o Oes y Cerrig mewn cae ger yr ysgol, ymhlith henebion hynaf Cymru, a godwyd fwy na 5,000 o flynyddoedd yn ôl.

Dyffryn Ardudwy

Harlech

Ystyr: ‘llech hardd’ yn ôl pob tebyg

Cipiwyd castell Edward I ar ei graig gan Owain Glyndŵr yn 1404 a bu’n llys a phrifddinas iddo. Yn Rhyfeloedd y Rhosynnau rhoddodd ei warchae hir y gân Gwŷr Harlech i ni.

Harlech

Castell HarlechOwain Glyndŵr

Llanuwchllyn

Ystyr: yr eglwys uwchlaw’r llyn, ym mhen Llyn Tegid

Ganwyd O. M. Edwards yma yn 1858, a sefydlodd ei fab Ifan ab Owen Edwards Urdd Gobaith Cymru yma yn 1922. Saif y gaer Rufeinig Caer Gai ar y bryn ger y pentref.

Llanuwchllyn

Syr O. M. EdwardsIfan ab Owen Edwards

Llanystumdwy

Ystyr: llan ar ystum afon Dwy(for)

Lle magwyd David Lloyd George, ym mwthyn ei ewythr; mae wedi’i gladdu wrth yr afon yma.

Llanystumdwy

David Lloyd George

Nefyn

Ystyr: hen enw, efallai o enw person, Nefyn

Tref fasnach tywysogion Gwynedd, enwog am ei phenwaig. Cynhaliodd Edward I dwrnamaint Bord Gron yma yn 1284.

Nefyn

Pennal

Ystyr: pen, sef pen neu derfyn; nid yw ystyr y diwedd wedi’i setlo

Ysgrifennodd Owain Glyndŵr Lythyr Pennal yma yn 1406 at frenin Ffrainc, yn gofyn am eglwys Gymreig a’i harchesgob ei hun yn Nhyddewi a dwy brifysgol, un yn y gogledd ac un yn y de.

Pennal

PennalOwain Glyndŵr

Penrhyndeudraeth

Ystyr: y penrhyn rhwng y ddau draeth

Tref ar y penrhyn rhwng y Traeth Mawr a’r Traeth Bach, lle treuliodd yr athronydd Bertrand Russell ei flynyddoedd olaf. Mae Portmeirion ar ei chyrion.

Penrhyndeudraeth

Bertrand Russell

Porthmadog

Ystyr: porth Madocks

Codwyd gan William Madocks wedi i’w forglawdd mawr, y Cob, gael ei orffen yn 1811. Cariodd ei llongau lechi Ffestiniog o amgylch y byd.

Porthmadog

Diwydiant a gwaith

Pwllheli

Ystyr: y pwll heli

Bwrdeistref ers 1355. Sefydlwyd Plaid Cymru yma yn ystod Eisteddfod Genedlaethol Awst 1925.

Pwllheli

Plaid Cymru

Tal-y-sarnTalysarn

Ystyr: pen draw’r sarn (tâl + y + sarn)

Pentref chwarel yn Nyffryn Nantlle, wrth bwll mawr dan ddŵr chwarel Dorothea. Ganwyd y bardd R. Williams Parry yma yn 1884.

Tal-y-sarn

R. Williams Parry

Trawsfynydd

Ystyr: traws y mynydd

Cartref Hedd Wyn, y bardd a’r bugail a enillodd y Gadair yn 1917 wedi ei farw yn Passchendaele.

Trawsfynydd

Yr YsgwrnHedd Wyn

Tywyn

Ystyr: twyni tywod

Yn eglwys Sant Cadfan mae carreg Cadfan, sy’n dwyn y Gymraeg ysgrifenedig hynaf, o’r 700au neu’r 800au.

Tywyn

Cerrig arysgrifedig

Y BalaBala

Ystyr: bala, lle mae afon yn gadael llyn

Gwnaeth Thomas Charles y Bala’n galon yr ysgolion Sul a chymdeithas y Beibl; cerddodd Mary Jones yma am ei Beibl yn 1800. Yma y cynlluniodd Michael D. Jones y Wladfa.

Y Bala

Y BalaThomas Charles o’r BalaMary Jones

Y Felinheli

Ystyr: y felin heli, melin a yrrid gan y llanw

Y porthladd yr hwyliai llechi chwarel fawr Dinorwig ohono i’r byd. O’r chwarel y daeth ei enw Saesneg, Port Dinorwic.

Y Felinheli

Diwydiant a gwaith

Conwy

Abergele

Ystyr: aber afon Gele

Hen anheddiad ar ffordd yr arfordir; codwyd Castell Gwrych uwch ei ben yn yr 1810au.

Abergele

Bae ColwynColwyn Bay

Ystyr: bae afon Colwyn

Tref glan môr o oes Fictoria a dyfodd wedi i’r rheilffordd gyrraedd yn 1848.

Bae Colwyn

Betws-y-Coed

Ystyr: y betws yn y coed

Pentref ar hen ffordd y porthmyn a ddaeth yn wladfa artistiaid gyntaf Prydain yn yr 1840au.

Betws-y-Coed

Conwy

Ystyr: ar ôl afon Conwy, efallai ‘yr un gorsiog’

Claddwyd Llywelyn Fawr yn abaty Aberconwy yma yn 1240. Symudodd Edward I y mynachod a chodi ei gastell a’i dref gaerog yn 1283.

Conwy

Castell ConwyLlywelyn Fawr

DegannwyDeganwy

Ystyr: caer y Decanti, hen lwyth ar yr arfordir hwn

Cadwai Maelgwn Gwynedd ei lys ar ddau fryn Degannwy yn y 500au. Brwydrodd tywysogion Gwynedd am ei gastell am ddwy ganrif, nes i Lywelyn ap Gruffudd ei gipio a’i chwalu yn 1263.

Degannwy

Maelgwn GwyneddLlywelyn ap Gruffudd

Llandudno

Ystyr: llan Tudno

O dan y Gogarth, y mae ei fwyngloddiau copr o Oes yr Efydd ymhlith y mwyaf yn y byd. Cynlluniwyd y dref glan môr yn yr 1850au.

Llandudno

Mwyngloddiau’r Gogarth

Llanfairfechan

Ystyr: llan Fair fechan

Pentref ar hen ffordd yr arfordir o dan y mynyddoedd, a dyfodd yn dref glan môr fach wedi i’r rheilffordd ddod ar hyd yr arfordir yn 1848.

Llanfairfechan

Llangernyw

Ystyr: eglwys y Cernywiad (llan + Cernyw): Digain fab Cystennin o Gernyw

Credir bod yr ywen yn y fynwent yn 4,000 oed neu fwy, un o’r coed byw hynaf yn Ewrop. Ganwyd yr athronydd Syr Henry Jones, mab i grydd, yma yn 1852.

Llangernyw

Llanrwst

Ystyr: llan Grwst

Yng Nghapel Gwydir mae arch garreg Llywelyn Fawr, a ddygwyd o Aberconwy, a dywedir mai Inigo Jones a gynlluniodd y bont.

Llanrwst

Llywelyn Fawr

Llansanffraid Glan Conwy

Ystyr: eglwys Ffraid ar lan afon Conwy

Yn ôl traddodiad Cymreig daeth Ffraid, y santes Wyddelig Brigid, i’r lan yma wedi croesi’r môr ar dywarchen werdd, ac mae’r eglwys yn dal i gadw ei henw.

Llansanffraid Glan Conwy

Penmachno

Ystyr: pen afon Machno

Ganwyd yr Esgob William Morgan, a roddodd y Beibl i’r Cymry yn 1588, yn Nhŷ Mawr Wybrnant yn y plwyf hwn. Mae’r eglwys yn cadw pump o feini Cristnogol cynnar.

Penmachno

William MorganTŷ Mawr Wybrnant

Penmaenmawr

Ystyr: pen y maen mawr

Roedd Graig Lwyd uwchben y dref yn ffatri fwyeill yn Oes y Cerrig, a theithiodd ei bwyeill drwy Brydain gyfan. Yn ddiweddarach palmantodd gwenithfaen ei chwareli strydoedd dinasoedd Prydain.

Penmaenmawr

Trefriw

Ystyr: y dref ar y rhiw

Yn ôl traddodiad Cymreig cadwai Llywelyn Fawr neuadd yma a chododd yr eglwys i Siwan, rhag iddi orfod dringo i Lanrhychwyn. Mae ei melin wlân wedi gweithio wrth yr afon ers yr 1800au.

Trefriw

Llywelyn Fawr

Ysbyty Ifan

Ystyr: ysbyty Sant Ioan (ysbyty + Ifan)

Cadwai Marchogion Sant Ioan ysbyty yma o tua 1190 i bererinion a theithwyr yn croesi’r bryniau. Yn ei heglwys mae beddau teulu Rhys ap Maredudd, a gariodd faner Harri Tudur yn Bosworth.

Ysbyty Ifan

Sir Ddinbych

Bodelwyddan

Ystyr: trigfan Elwyddan (bod + Elwyddan)

Saif yr ‘Eglwys Farmor’ wen, a godwyd yn 1856–60 o galchfaen gyda phedwar math ar ddeg o farmor y tu mewn, wrth y ffordd. Castell Bodelwyddan oedd tŷ teulu Williams am ganrifoedd.

Bodelwyddan

Corwen

Ystyr: ‘côr gwyn’ neu ‘côr sanctaidd’ yn ôl pob tebyg

Yn nhiroedd Owain Glyndŵr, y mae ei gerflun yn marchogaeth yn y sgwâr. Cynhaliwyd yr eisteddfod fodern gyntaf a oedd yn agored i’r cyhoedd yma yn 1789.

Corwen

Owain Glyndŵr

DinbychDenbigh

Ystyr: din bych, caer fach

Llys Dafydd ap Gruffudd, a roddwyd gan Edward I i Henry de Lacy. Man geni’r fforiwr H. M. Stanley a gwasg Gymraeg fawr Thomas Gee.

Dinbych

Thomas GeeSyr Henry Morton Stanley

Dyserth

Ystyr: meudwyfa (diserth, o’r Lladin desertum)

Mae ei rhaeadr yn disgyn tua 70 troedfedd wrth ymyl yr eglwys. Cododd Harri III gastell ar y graig uwchben yn 1241, a chipiodd Llywelyn ap Gruffudd ef a’i chwalu yn 1263.

Dyserth

Llywelyn ap Gruffudd

LlanelwySt Asaph

Ystyr: llan ar afon Elwy

Dinas eglwys gadeiriol a sefydlwyd, yn ôl traddodiad, gan Gyndeyrn ac Asaff yn y 500au. Bu William Morgan yn esgob yma.

Llanelwy

William Morgan

Llangollen

Ystyr: llan Collen

O dan Gastell Dinas Brân ac yn agos at Golofn Eliseg ac abaty Glyn y Groes. Mae’r Eisteddfod Gerddorol Ryngwladol wedi cwrdd yma ers 1947.

Llangollen

LlangollenPiler Eliseg

Prestatyn

Ystyr: fferm yr offeiriaid, o’r Hen Saesneg

Safai baddondy Rhufeinig yma ger y môr, ac mae Llwybr Clawdd Offa’n dechrau ar ei thraeth. Pentref mwynwyr plwm a physgotwyr a ddaeth yn dref glan môr.

Prestatyn

Y RhylRhyl

Ystyr: y fannod Gymraeg gyda’r Saesneg hill

Pentref pysgota a ddaeth yn un o drefi glan môr mawr oes Fictoria yn y gogledd.

Y Rhyl

Sir y Fflint

BwcleBuckley

Ystyr: o’r Hen Saesneg, ‘llannerch ffawydd’

Tref y crochendai a’r gweithfeydd brics ers yr Oesoedd Canol, yn defnyddio’r clai lleol.

Bwcle

Caergwrle

Ystyr: caer Gwrle, hen enw nas eglurwyd eto

Cododd Dafydd ap Gruffudd y castell ar y bryn uwchben y pentref wedi 1277. Darganfuwyd powlen Caergwrle, cwch o Oes yr Efydd o siâl, tun ac aur, yma yn 1823.

Caergwrle

Dafydd ap Gruffudd

Caerwys

Ystyr: caer; mae ystyr yr ail ran yn ansicr

Bwrdeistref fach a gafodd siarter gan Edward I yn 1290. Cyfarfu eisteddfodau mawr 1523 a 1568 yma i osod rheolau a graddau’r beirdd.

Caerwys

Cei ConnahConnah’s Quay

Ystyr: ar ôl cei dyn o’r enw Connah

Porthladd ar afon Dyfrdwy a dyfodd yn y 1700au, pan siltiodd yr afon islaw Caer.

Cei Connah

Maes-glasGreenfield

Ystyr: y maes glas; mae’r enw Saesneg yn golygu’r un peth

Saif Abaty Dinas Basing lle mae’r dyffryn o Ffynnon Gwenffrewi yn cwrdd â’r Ddyfrdwy, ac yn yr 1700au a’r 1800au gyrrai’r nant felinau cotwm, copr a phapur yr holl ffordd i lawr.

Maes-glas

Abaty Dinas BasingFfynnon Gwenffrewi

PenarlâgHawarden

Ystyr: hen enw, efallai ‘y pen uwch y gwastad’

Ymosododd Dafydd ap Gruffudd ar gastell Penarlâg ar Sul y Blodau 1282 a dechrau rhyfel olaf y tywysogion. Mae llyfrgell Gladstone yma.

Penarlâg

Dafydd ap GruffuddBrwydrau Cymru

Shotton

Ystyr: y fferm ar y llethr serth, o’r Hen Saesneg

Tref gwaith dur mawr John Summers, a godwyd ar gorsydd y Ddyfrdwy yn 1896.

Shotton

Diwydiant a gwaith

Y FflintFlint

Ystyr: o’r graig galed (fflint) y saif y castell arni

Castell cyntaf Edward I yng Nghymru, a ddechreuwyd yn 1277, gyda’r gyntaf o’i drefi caerog newydd.

Y Fflint

Map y cestyll

Yr WyddgrugMold

Ystyr: y crug amlwg; daw Mold o’r Ffrangeg mont hault, bryn uchel

Cafwyd y fantell aur enwog, a wnaed tua 3,900 o flynyddoedd yn ôl, yma yn 1833. Bu’r nofelydd Daniel Owen yn byw ac yn ysgrifennu yma.

Yr Wyddgrug

Bryn yr Ellyllon, yr WyddgrugDaniel Owen

Wrecsam

Brymbo

Ystyr: bryn baw yn ôl pob tebyg

Rhedodd John Wilkinson, y meistr haearn mawr, waith haearn Brymbo o 1792 ymlaen, a bu ei waith dur yn gweithio tan 1990. Darganfuwyd coedwig o goed ffosil 300 miliwn oed yma yn 2003.

Brymbo

Diwydiant a gwaith

Coedpoeth

Ystyr: coed poeth, coed wedi’i losgi

Pentref glowyr a mwynwyr plwm o dan fynydd y Mwynglawdd, y cloddiwyd ei blwm o’r Oesoedd Canol.

Coedpoeth

GresfforddGresford

Ystyr: y rhyd laswelltog, o’r Hen Saesneg

Mae clychau ei heglwys yn un o Saith Rhyfeddod Cymru. Cofir y lofa yma am y 266 o ddynion a gollwyd yn nhrychineb Gresffordd yn 1934.

Gresffordd

Holt

Ystyr: y coed, o’r Hen Saesneg

Safai gweithfeydd teils a chrochenwaith y lleng Rufeinig yng Nghaer wrth y Ddyfrdwy yma. Codwyd ei chastell wedi 1282, ac mae ei phont ganoloesol yn dal i groesi’r afon i Loegr.

Holt

OwrtynOverton-on-Dee

Ystyr: y fferm uchaf, o’r Hen Saesneg; Owrtyn yw’r ffurf Gymraeg

Bwrdeistref a gafodd ei siarter gan Edward I yn 1292. Mae coed yw ei mynwent yn un o Saith Rhyfeddod Cymru.

Owrtyn

RhiwabonRuabon

Ystyr: rhiw Mabon

Gwnaeth ei chlai frics a theracota coch Rhiwabon a gododd drefi ar draws Prydain. Sefydlodd Llewelyn Kenrick o Riwabon Gymdeithas Bêl-droed Cymru yn 1876.

Rhiwabon

Rhosllannerchrugog

Ystyr: rhos y llannerch rugog

Pentref glofaol enwog am ei gorau a’i Gymraeg cryf, a elwir yn ‘y Rhos’.

Rhosllannerchrugog

WrecsamWrexham

Ystyr: o’r Hen Saesneg, ‘dôl ddŵr Wryhtel’

Tref fwyaf y gogledd, yn ddinas ers 2022. Sefydlwyd Cymdeithas Bêl-droed Cymru yma yn 1876, a chwaraeodd Cymru ei gêm gartref gyntaf yma yn 1877.

Wrecsam

Y WaunChirk

Ystyr: y waun; daw’r Saesneg o afon Ceiriog

Codwyd Castell y Waun gan Roger Mortimer tua 1295. Mae traphont Telford a Safle Treftadaeth y Byd Pontcysyllte gerllaw.

Y Waun

Traphont Pontcysyllte

Powys

AbermiwlAbermule

Ystyr: aber afon Miwl

Cododd Llywelyn ap Gruffudd Gastell Dolforwyn ar y grib uwchben yn 1273, yn groes i ddymuniad y brenin, i ddal dyffryn Hafren, a chynlluniodd dref Gymreig wrth ei ymyl.

Abermiwl

Castell DolforwynLlywelyn ap Gruffudd

CegidfaGuilsfield

Ystyr: lle’r cegid

Darganfuwyd celc mawr o bennau gwaywffyn, cleddyfau ac offer o Oes yr Efydd yma yn 1862. Mae gan eglwys Aelhaearn un o doeau canoloesol gorau Powys.

Cegidfa

CrucywelCrickhowell

Ystyr: crug Hywel

Wedi’i henwi ar ôl bryngaer Crug Hywel uwch ei phen. Tref yn nyffryn Wysg gyda phont o dri bwa ar ddeg.

Crucywel

Map safleoedd hanesyddol

LlanandrasPresteigne

Ystyr: llan Andras

Hen dref sirol Sir Faesyfed.

Llanandras

LlandrindodLlandrindod Wells

Ystyr: llan y Drindod

Tref sba y denai ei ffynhonnau mwynol filoedd o ymwelwyr yn oes Fictoria.

Llandrindod

Llanfair Caereinion

Ystyr: llan Fair yng Nghaereinion, gwlad caer Einion

Tref farchnad ar afon Banwy, ar ben Rheilffordd Ysgafn y Trallwng a Llanfair, a agorodd yn 1903.

Llanfair Caereinion

Llanfair-ym-MualltBuilth Wells

Ystyr: llan Fair yn Muallt (‘porfa wartheg’)

Lladdwyd Llywelyn ap Gruffudd gerllaw yng Nghilmeri ym mis Rhagfyr 1282. Cynhelir Sioe Frenhinol Cymru yma bob Gorffennaf.

Llanfair-ym-Muallt

CilmeriLlywelyn ap Gruffudd

Llanfihangel-yng-Ngwynfa

Ystyr: eglwys Mihangel yng Ngwynfa, y wlad fendigaid

Roedd Ann Griffiths, emynyddes fwyaf y Gymraeg, yn byw yn Nolwar Fach yn y plwyf hwn ac mae wedi’i chladdu yn ei fynwent.

Llanfihangel-yng-Ngwynfa

Ann Griffiths

Llanfyllin

Ystyr: llan Myllin

Bwrdeistref a gafodd siarter yn 1293 gan Lywelyn ap Gruffudd ap Gwenwynwyn, arglwydd Powys. Roedd Ann Griffiths, yr emynyddes fawr, yn byw yn Nolwar Fach yn y bryniau gerllaw.

Llanfyllin

Ann Griffiths

Llanidloes

Ystyr: llan Idloes

Cymerodd y Siartwyr y dref drosodd am bum diwrnod yn 1839. Mae ei neuadd farchnad bren o tua 1600 yn dal i sefyll.

Llanidloes

Siartwyr

Llanwddyn

Ystyr: eglwys Wddyn, sant cynnar

Boddwyd yr hen bentref o dan Lyn Efyrnwy pan gaeodd Lerpwl y dyffryn ag argae yn 1881–88. Symudwyd ei bobl, ei gapeli a’i eglwys i bentref newydd islaw’r argae.

Llanwddyn

Cofiwch Dryweryn: boddi Capel Celyn

Llanymynech

Ystyr: eglwys y mynaich

Cloddiai’r Rhufeiniaid gopr yn y bryn calchfaen uwchben y pentref, ac mae Clawdd Offa’n rhedeg dros ei gopa. Mae’r ffin â Lloegr yn rhedeg i lawr canol y brif stryd.

Llanymynech

Clawdd Offa

Machynlleth

Ystyr: maes Cynllaith

Cynhaliodd Owain Glyndŵr ei senedd yma yn 1404, gerbron llysgenhadon o Ffrainc, yr Alban a Chastîl, a’i goroni’n Dywysog Cymru.

Machynlleth

MachynllethOwain Glyndŵr

Meifod

Ystyr: y drigfan ganol mae’n debyg (mai + bod), er bod rhai’n ei darllen fel hendre haf

Safai Mathrafal, prif lys brenhinoedd Powys, ychydig i’r gorllewin o’r pentref, a chladdwyd tywysogion Powys yn eglwys Meifod, mameglwys y deyrnas.

Meifod

MathrafalMadog ap Maredudd

Talgarth

Ystyr: tâl y garth

Yn ôl traddodiad Cymru roedd llys Brychan, brenin Brycheiniog, yma. Ganwyd Hywel Harris, un o arweinwyr y diwygiad Methodistaidd, yn Nhrefeca gerllaw yn 1714.

Talgarth

Brychan BrycheiniogHywel Harris

Tref-y-clawddKnighton

Ystyr: tref y clawdd

Y dref ar Glawdd Offa, hanner yng Nghymru a hanner yn Lloegr.

Tref-y-clawdd

Clawdd Offa

Tregynon

Ystyr: tref Cynon

Neuadd Gregynog, cartref y chwiorydd Gwendoline a Margaret Davies, y bu Gwasg Gregynog yn argraffu rhai o lyfrau gorau’r 1920au a’r 1930au, ac a roddodd gasgliad mawr o luniau i Gymru.

Tregynon

David Davies, Llandinam

Y Gelli GandryllHay-on-Wye

Ystyr: y gelli gandryll

Tref y llyfrau, gyda gŵyl lenyddol fyd-enwog ers 1988.

Y Gelli Gandryll

Ystradgynlais

Ystyr: ystrad Cynlais

Tref y maes glo carreg ar ben cwm Tawe. Bu’r arlunydd Josef Herman yn byw ac yn gweithio ymhlith ei glowyr o 1944 ymlaen.

Ystradgynlais

Diwydiant a gwaith

Ceredigion

Aberaeron

Ystyr: aber afon Aeron

Tref harbwr gynlluniedig o oes Siôr yn yr 1800au, gyda’i thai lliwgar.

Aberaeron

Cei NewyddNew Quay

Ystyr: y cei newydd

Pentref adeiladu llongau; bu Dylan Thomas yn byw yma yn 1944–45 a helpodd i lunio Llareggub yn Under Milk Wood.

Cei Newydd

Dylan Thomas

Llanbadarn Fawr

Ystyr: llan fawr Padarn

Un o eglwysi cynnar mawr Cymru, a sefydlwyd gan Badarn. Roedd ei chlas yn ganolfan ddysg, lle ysgrifennai Sulien a’i feibion.

Llanbadarn Fawr

Padarn SantSulien

Llanddewi Brefi

Ystyr: eglwys Dewi ar afon Brefi

Pregethodd Dewi yn Synod Brefi yn y 500au, ac mae Buchedd Dewi’n adrodd sut y cododd y tir dano fel y gallai pawb ei glywed. Saif yr eglwys ar y twmpath hwnnw.

Llanddewi Brefi

Dewi SantLlanddewi Brefi

Llandysul

Ystyr: llan Tysul

Tref wlân ar lan Teifi, ac ers 1892 cartref Gwasg Gomer, un o gyhoeddwyr mawr llyfrau Cymraeg.

Llandysul

Llangeitho

Ystyr: eglwys Ceitho, un o bum sant o frodyr

Pregethodd Daniel Rowland yma o 1735 ymlaen, a cherddai pobl o bob rhan o Gymru i’w glywed. Daeth Llangeitho yn galon y diwygiad Methodistaidd yng Nghymru.

Llangeitho

Daniel Rowland

Llangrannog

Ystyr: eglwys Caranog, sant cynnar

Pentref pysgota bach mewn cilfach o dan y clogwyni. Mae’r Urdd wedi cynnal ei gwersyll ar y bryn uwchben ers 1932, a chenedlaethau o blant Cymru wedi aros yno.

Llangrannog

Ifan ab Owen Edwards

Y BorthBorth

Ystyr: yr harbwr neu’r lanfa (porth)

Ar drai mae bonion coedwig a foddwyd, filoedd o flynyddoedd oed, yn dangos ar y traeth. Yn ôl traddodiad Cymreig dyma Gantre’r Gwaelod, cantref isel Gwyddno Garanhir, a gollwyd o dan y môr.

Y Borth

Sir Benfro

AberdaugleddauMilford Haven

Ystyr: aber y ddau Gleddau

Glaniodd Harri Tudur gerllaw yn Dale yn 1485 ar ei ffordd i Bosworth. Codwyd y dref gan forfilwyr Crynwyr o Nantucket yn yr 1790au.

Aberdaugleddau

Mill Bay, DaleHarri Tudur

AbergwaunFishguard

Ystyr: aber afon Gwaun; daw Fishguard o’r Llychlyneg, ‘iard bysgod’

Lleoliad y goresgyniad olaf ar Brydain yn 1797, pan drechodd Jemima Nicholas a’r bobl leol lu o Ffrancwyr.

Abergwaun

Carreg WastadJemima Nicholas

CaeriwCarew

Ystyr: caer, gydag ail ran a all fod yn rhiw

Mae Croes Caeriw, a gerfiwyd tua 1033, yn cofio Maredudd ab Edwin, brenin Deheubarth. Wrth ei hymyl saif y castell lle cynhaliodd Rhys ap Thomas dwrnamaint mawr yn 1507.

Caeriw

Croes CaeriwSyr Rhys ap Thomas

Crymych

Ystyr: y nant gam

Pentref ym mryniau’r Preselau, ger y cerrig gleision a aeth i Gôr y Cewri.

Crymych

Y cerrig gleision

Dinbych-y-pysgodTenby

Ystyr: din bych y pysgod

Canwyd ei chlod mewn cerdd Gymraeg o’r 800au, Etmic Dinbych. Hwyliodd Harri Tudur oddi yma i alltudiaeth yn 1471.

Dinbych-y-pysgod

Harri Tudur

Doc PenfroPembroke Dock

Ystyr: y doc ger Penfro

Codwyd o 1814 ymlaen o amgylch iard longau’r Llynges, a lansiodd fwy na 250 o longau, pum cwch hwylio brenhinol yn eu plith. Hedfanodd awyrennau môr Sunderland oddi yma yn yr Ail Ryfel Byd.

Doc Penfro

HwlfforddHaverfordwest

Ystyr: enw Llychlynnaidd-Saesneg, rhyd y bychod

Y dref sirol, a gymerwyd gan gynghreiriaid Ffrengig Owain Glyndŵr yn 1405, a warchaeodd ar y castell.

Hwlffordd

Owain Glyndŵr

LlandudochSt Dogmaels

Ystyr: eglwys Tudoch; daw’r enw Saesneg o Dogfael, sant o’r 500au

Sefydlwyd abaty mynaich Tiron yn 1120 ar safle eglwys Gymreig hŷn. Rhoddodd ei Garreg Sagranus, wedi’i cherfio yn Lladin ac mewn Ogam, yr allwedd i ysgolheigion i ddarllen Ogam yn 1848.

Llandudoch

MaenorbŷrManorbier

Ystyr: maenor Pŷr

Ganwyd Gerallt Gymro yn y castell yma tua 1146, a galwodd ef y lle hyfrytaf yn holl Gymru.

Maenorbŷr

Gerallt Gymro

Mynachlog-ddu

Ystyr: y fynachlog ddu (maenor mynachod Llandudoch)

Cartref y bardd Waldo Williams, a Thwm Carnabwth, y Beca cyntaf, a dorrodd dollborth Efail-wen yn 1839.

Mynachlog-ddu

Waldo WilliamsTwm Carnabwth

NanhyferNevern

Ystyr: nant afon Nyfer

Mae eglwys Brynach yn cadw Croes Nanhyfer, un o groesau cynnar gorau Cymru, o tua’r flwyddyn 1000, a charreg Vitalianus yn Lladin ac Ogam.

Nanhyfer

Sant Brynach

Neyland

Ystyr: o’r Saesneg Canol, ‘wrth yr ynys’

Daeth Isambard Kingdom Brunel â diwedd ei Reilffordd De Cymru yma yn 1856 a’i gwneud yn borthladd i’r llongau i Iwerddon.

Neyland

Saundersfoot

Ystyr: o enw teulu, Saunders, a ‘foot’ am droed y cwm yn ôl pob tebyg

Codwyd ei harbwr tua 1830 i allforio glo carreg caled maes glo Sir Benfro.

Saundersfoot

Diwydiant a gwaith

TrefdraethNewport (Pembrokeshire)

Ystyr: tref y traeth

O dan Garn Ingli, lle gweddïai Sant Brynach. Mae Pentre Ifan, cromlech orau Cymru, gerllaw.

Trefdraeth

Pentre Ifan

TyddewiSt Davids

Ystyr: tŷ Dewi

Sefydlodd Dewi ei fynachlog yma yn y 500au. Roedd dwy bererindod i Dyddewi gyfwerth ag un i Rufain, a hi yw dinas leiaf Prydain.

Tyddewi

TyddewiDewi Sant

WdigGoodwick

Ystyr: daw’r enw Saesneg o’r Hen Norseg vík, bae, yn ôl pob tebyg

Gosododd llu Ffrengig y glaniad olaf ar Brydain ei arfau i lawr ar Draeth Wdig ym mis Chwefror 1797. Codwyd yr harbwr ar gyfer llongau Iwerddon yma yn 1906.

Wdig

Carreg Wastad

Sir Gaerfyrddin

CaerfyrddinCarmarthen

Ystyr: caer Moridunum (‘caer y môr’), a ddarllenwyd wedyn fel caer Myrddin

Moridunum Rufeinig, tref y Demetae, ac yn ôl traddodiad man geni Myrddin. Ysgrifennwyd Llyfr Du Caerfyrddin yma tua 1250.

Caerfyrddin

Pedwar Llyfr Hynafol CymruDemetae

Castellnewydd EmlynNewcastle Emlyn

Ystyr: y castell newydd yn Emlyn, hen gantref

Cododd Maredudd ap Rhys y castell tua 1240. Sefydlwyd y wasg argraffu gyntaf yng Nghymru gan Isaac Carter yn Atpar, dros y bont, yn 1718.

Castellnewydd Emlyn

Isaac Carter

Llanarthne

Ystyr: eglwys Arthneu, sant cynnar

Saif Dryslwyn, castell tywysogion Deheubarth, yr ochr draw i’r Tywi, mae Tŵr Paxton yn edrych i lawr o’r bryn, ac agorodd Gardd Fotaneg Genedlaethol Cymru yma yn 2000.

Llanarthne

Gardd Fotaneg Genedlaethol Cymru

Llanddowror

Ystyr: llan y dyfrwyr

O’r fan hon y rhedodd Griffith Jones ei ysgolion cylchynol, gan ddysgu cenedl i ddarllen Cymraeg.

Llanddowror

Griffith Jones

LlandybïeLlandybie

Ystyr: llan Tybïe

Pentref yn nyffryn Aman ger yr hen chwareli calch a chastell Carreg Cennen.

Llandybïe

Map y cestyll

Llanelli

Ystyr: llan Elli

Tinopolis, prifddinas tunplat y byd ddiwedd yr 1800au. Trechodd ei chlwb rygbi’r Crysau Duon yn 1972.

Llanelli

Diwydiant a gwaith

Llansteffan

Ystyr: eglwys Ystyffan, sant cynnar

Codwyd y castell ar y pentir uwchben y Tywi y tu mewn i gaer o Oes yr Haearn. Cipiodd meibion Gruffudd ap Rhys ef oddi ar y Normaniaid yn 1146.

Llansteffan

Gruffudd ap RhysYr Arglwydd Rhys

Llanybydder

Ystyr: llan y byddar, neu sant y collwyd ei enw; mae’r ystyr yn ansicr

Pentref marchnad ar lan Teifi, enwog am ei ffair geffylau fisol, un o’r hynaf yng Nghymru.

Llanybydder

Myddfai

Ystyr: hen enw; efallai fod mydd, powlen neu bant, ynddo, ond does neb yn siŵr

Cartref Meddygon Myddfai, llinach o feddygon o’r 1200au y cofnodwyd eu meddyginiaethau yn Llyfr Coch Hergest. Yn ôl traddodiad Cymreig meibion Arglwyddes Llyn y Fan Fach oeddent.

Myddfai

Rhiwallon a Meddygon MyddfaiRhys Gryg

Pencader

Ystyr: y brif gadair, neu ben y gaer (pen + cader)

Yma yn 1163 dywedodd hen ŵr o’r Cymry wrth Harri II na fyddai unrhyw genedl arall nac unrhyw iaith arall yn ateb dros y gornel hon o’r ddaear ar Ddydd y Farn. Cofnododd Gerallt Gymro ei eiriau.

Pencader

Gerallt Gymro

Porth TywynBurry Port

Ystyr: porth y tywyn, y twyni tywod

Porthladd glo o’r 1830au. Glaniodd Amelia Earhart yma ym mis Mehefin 1928, y fenyw gyntaf i groesi Môr Iwerydd mewn awyren.

Porth Tywyn

RhydamanAmmanford

Ystyr: rhyd ar afon Aman

Tref lofaol y maes glo carreg, a chanolfan bywyd capel a gwleidyddol Cymraeg.

Rhydaman

Diwydiant a gwaith

SanclêrSt Clears

Ystyr: ar ôl Sant Clarus

Saif twmpath castell a phriordy Normanaidd ger afon Taf. Torrodd helyntion Beca allan eto wrth y tollbyrth yma yn 1842.

Sanclêr

Helyntion Beca (1839–1843)

TalacharnLaugharne

Ystyr: enw Cymraeg o ystyr ansicr

Bu Dylan Thomas yn byw ac ysgrifennu yn y Boathouse yma am ei flynyddoedd olaf, ac mae wedi’i gladdu yn y fynwent.

Talacharn

TalacharnDylan Thomas

TalyllychauTalley

Ystyr: pen y llynnoedd (tâl + llychau)

Sefydlodd yr Arglwydd Rhys abaty yma yn yr 1180au i’r Canoniaid Gwyn, unig dŷ eu hurdd yng Nghymru, rhwng y ddau lyn sy’n rhoi ei enw i’r pentref.

Talyllychau

Abaty TalyllychauYr Arglwydd Rhys

Abertawe

AbertaweSwansea

Ystyr: aber afon Tawe; daw Swansea o’r Llychlyneg, ynys Sveinn

Copperopolis, a doddai’r rhan fwyaf o gopr y byd yn yr 1800au. Man geni Dylan Thomas, a’i galwodd yn dref hyll, hyfryd.

Abertawe

Dylan ThomasCopperopolis

CasllwchwrLoughor

Ystyr: y castell ar afon Llwchwr

Mae Leucarum Rufeinig a chastell Normanaidd yn gwarchod croesfan Llwchwr. Dechreuodd Evan Roberts ddiwygiad mawr 1904 yma, yng nghapel Moriah.

Casllwchwr

Evan Roberts

Clydach

Ystyr: ar ôl afon Clydach

Cododd Ludwig Mond ei burfa nicel fawr yma yn 1902, ac mae’n dal i wneud nicel heddiw.

Clydach

Diwydiant a gwaith

Gorseinon

Ystyr: cors Einon

Tref glo a thunplat yn yr 1800au, lle dechreuodd Diwygiad 1904 yng Nghasllwchwr gerllaw dan Evan Roberts.

Gorseinon

Evan Roberts

MwmbwlsMumbles

Ystyr: o’r Ffrangeg mamelles yn ôl pob tebyg, am y ddwy ynys fach

Rhedodd rheilffordd deithwyr gyntaf y byd o Abertawe i’r Mwmbwls o 1807.

Mwmbwls

Cymru oedd y cyntaf

Pen-clawddPenclawdd

Ystyr: pen y clawdd

Mae ei menywod wedi casglu cocos o draethau aber Llwchwr ers canrifoedd a’u cario i farchnad Abertawe. Daeth gweithfeydd copr a thunplat yn yr 1700au a’r 1800au.

Pen-clawdd

Porth EinonPort Eynon

Ystyr: porth Einion

Yn Ogof Paviland, ar y clogwyni i’r gorllewin, roedd ‘Arglwyddes Goch’ Paviland, dyn ifanc a gladdwyd ag ocr tua 33,000 o flynyddoedd yn ôl, y gladdedigaeth ddefodol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop.

Porth Einon

Dynes Goch PafilandOgof Pafiland

RhosiliRhossili

Ystyr: ‘rhos Sulien’ yn ôl pob tebyg

Ar flaen Gŵyr, ger ogof Pafiland lle claddwyd y Ddynes Goch tua 33,000 o flynyddoedd yn ôl.

Rhosili

Ogof Pafiland

TreforysMorriston

Ystyr: tref Morris

Codwyd o’r 1770au gan Syr John Morris ar gyfer ei weithwyr copr, un o’r trefi diwydiannol cynlluniedig cyntaf. Gelwir ei chapel mawr, y Tabernacl o 1872, yn eglwys gadeiriol Anghydffurfiaeth Cymru.

Treforys

Diwydiant a gwaith

Castell-nedd Port Talbot

Aberdulais

Ystyr: aber afon Dulais (du + glais, nant dywyll)

Toddwyd copr wrth y rhaeadr o 1584 ymlaen, un o’r gweithfeydd copr cyntaf ym Mhrydain, a gwnaed tunplat yma’n ddiweddarach. Paentiodd J. M. W. Turner y rhaeadr yn 1795.

Aberdulais

Diwydiant a gwaith

Castell-neddNeath

Ystyr: castell ar afon Nedd

Nidum Rufeinig, yna abaty Sistersaidd a oedd ymhlith cyfoethocaf Cymru ac yn noddi’r beirdd.

Castell-nedd

LlansawelBriton Ferry

Ystyr: llan Sawyl

Porthladd yn aber Nedd, y gwnaeth ei ddociau o 1861 a’i weithfeydd tun a dur ef yn brysur am gan mlynedd.

Llansawel

Diwydiant a gwaith

Margam

Ystyr: o Forgan, hen enw gwlad Morgannwg, yn ôl pob tebyg

Sefydlwyd abaty Sistersaidd yma yn 1147. Yn ei amgueddfa gerrig cedwir rhai o gerrig a chroesau cerfiedig gorau Cymru Gristnogol gynnar.

Margam

Pontardawe

Ystyr: pont ar Dawe

Tref tunplat a dur yng nghwm Tawe.

Pontardawe

Pontrhydyfen

Ystyr: y bont wrth ryd y fen (pont + rhyd + y + men, wagen)

Ganwyd Richard Burton yma yn 1925, y deuddegfed o dri ar ddeg o blant i löwr, a’r Gymraeg oedd ei iaith gyntaf. Mae dyfrbont fawr o 1827 yn camu ar draws y cwm.

Pontrhydyfen

Richard Burton

Pen-y-bont ar Ogwr

AberogwrOgmore-by-Sea

Ystyr: aber afon Ogwr

Ger castell Ogwr a’r cerrig sarn ar draws yr afon.

Aberogwr

CynffigKenfig

Ystyr: o afon Cynffig

Bwrdeistref Normanaidd gyda chastell a siarter a lyncwyd gan y twyni tywod yn yr 1400au a’r 1500au. Dim ond pen gorthwr ei chastell sy’n dal i ddangos uwchben y tywod.

Cynffig

Maesteg

Ystyr: maes teg

Tref glo a haearn ym mhen uchaf Cwm Llynfi, sy’n adnabyddus am ei chorau a’i chapeli.

Maesteg

Pen-y-bont ar OgwrBridgend

Ystyr: pen y bont ar afon Ogwr

Tref farchnad a dyfodd lle croesai ffyrdd afon Ogwr, rhwng cestyll y Castellnewydd a Choety.

Pen-y-bont ar Ogwr

Porthcawl

Ystyr: porth y cawl, bresych y môr

Allforiodd ei harbwr lo a haearn o gwm Llynfi o 1828, cyn i’r dref ddod yn hoff dref glan môr y cymoedd.

Porthcawl

Bro Morgannwg

Dinas Powys

Ystyr: dinas Powys; ni wyddys pam Powys

Daeth cloddio yn yr 1950au ar y fryngaer uwchben y pentref o hyd i lys rheolwr o’r 400au i’r 600au, gyda chrochenwaith a gwydr a ddaeth o Fôr y Canoldir a Gâl.

Dinas Powys

Llancarfan

Ystyr: yr eglwys ar nant Carfan

Sefydlodd Cadog fynachlog yma yn y 500au a ddaeth yn un o ysgolion mawr Cymru gynnar. Ganwyd Iolo Morganwg yn y plwyf hwn yn 1747.

Llancarfan

CadogLlancarfanIolo Morganwg

Llanilltud FawrLlantwit Major

Ystyr: llan fawr Illtud

Sefydlodd Illtud yma tua 500 y ganolfan ddysg hynaf ym Mhrydain, lle dysgwyd seintiau fel Samson a Gildas.

Llanilltud Fawr

Llanilltud FawrIlltud

Penarth

Ystyr: pen yr arth, neu ben y garth

Tref Fictoraidd uwchben y dociau. Hwyliodd llong Capten Scott, y Terra Nova, o Gaerdydd a Phenarth i’r Antarctig yn 1910.

Penarth

Edgar Evans

Sain DunwydSt Donat’s

Ystyr: eglwys Dunwyd

Daeth Castell Sain Dunwyd, cartref teulu Stradling am bedwar can mlynedd, yn Goleg Iwerydd yn 1962, y cyntaf o Golegau Unedig y Byd.

Sain Dunwyd

Y BarriBarry

Ystyr: ar ôl Barruc, sant, neu o barr, bryn

Am gyfnod ei dociau, a agorwyd yn 1889, oedd porthladd allforio glo mwyaf y byd.

Y Barri

Y Brenin Glo

Y Bont-faenCowbridge

Ystyr: y bont faen

Tref Rufeinig ar y ffordd a bwrdeistref gaerog ganoloesol. Cadwai Iolo Morganwg siop lyfrau yma.

Y Bont-faen

Iolo Morganwg

Caerdydd

LlandafLlandaff

Ystyr: llan ar afon Taf

Anrhydeddir Teilo a Dyfrig yn ei heglwys gadeiriol, un o’r hynaf ym Mhrydain. Mae Llyfr Llandaf yn cadw siarteri’n mynd yn ôl i’r 600au.

Llandaf

Teilo Sant

Sain FfaganSt Fagans

Ystyr: ar ôl y sant cynnar Ffagan

Cartref Amgueddfa Werin Cymru, lle saif hen adeiladau o bob rhan o Gymru eto. Ymladdwyd brwydr yn y Rhyfel Cartref yma yn 1648.

Sain Ffagan

Sain FfaganBrwydrau Cymru

Tongwynlais

Ystyr: y ton wrth nant Gwynlais

Mae Castell Coch yn codi uwchben y pentref yn y coed ffawydd, a ailgodwyd gan William Burges i Ardalydd Bute yn yr 1870au ar adfeilion castell o’r 1200au.

Tongwynlais

Rhondda Cynon Taf

Abercynon

Ystyr: aber afon Cynon

Rhedodd injan stêm Richard Trevithick, y gyntaf yn y byd i dynnu trên ar gledrau, o Benydarren i’r gamlas yma ym mis Chwefror 1804.

Abercynon

Diwydiant a gwaith

AberdârAberdare

Ystyr: aber afon Dâr

Tref lo a ddaeth yn Athen Cymru am ei chapeli, ei chorau a’i gwasg Gymraeg. Yn 1900 helpodd i ethol Keir Hardie, un o’r ddau AS Llafur cyntaf.

Aberdâr

AberpennarMountain Ash

Ystyr: aber afon Pennar

Roedd Guto Nyth Brân, rhedwr cyflymaf Cymru, yn byw yn Llanwynno uwchben y dref, a rhedir rasys Nos Galan yma er cof amdano bob Nos Galan.

Aberpennar

GlynrhedynogFerndale

Ystyr: glyn y rhedyn

Trawyd glo ager cyntaf y Rhondda Fach yma yn 1862, a thyfodd y dref o amgylch ei phyllau.

Glynrhedynog

Diwydiant a gwaith

Hirwaun

Ystyr: y waun hir

Yng Ngwrthryfel Merthyr yn 1831 codwyd y faner goch yn Hirwaun. Prynodd glowyr Glofa’r Tŵr, y pwll dwfn olaf yng Nghymru, y lofa eu hunain a’i gweithio o 1995 tan 2008.

Hirwaun

Diwydiant a gwaith

Llantrisant

Ystyr: llan y tri sant

Tref ar ben bryn lle llosgodd Dr William Price gorff ei fab bach yn 1884. Fe’i rhoddwyd ar brawf a’i gael yn ddieuog, a gwnaeth yr achos amlosgi’n gyfreithlon ym Mhrydain.

Llantrisant

Dr William Price

SenghennyddSenghenydd

Ystyr: ar ôl hen gwmwd Senghennydd

Ar 14 Hydref 1913 bu farw 439 o ddynion a bechgyn yng nglofa’r Universal, y drychineb lofaol waethaf yn hanes Prydain.

Senghennydd

Senghennydd

Tonypandy

Ystyr: ton y pandy

Gwnaeth streic a therfysgoedd y Cambrian Combine yn 1910 ei henw’n hysbys drwy Brydain.

Tonypandy

Tonypandy

Trehafod

Ystyr: tref yr hafod

Porth y Rhondda. Daeth ei glofa Lewis Merthyr, a weithiwyd tan 1983, yn Barc Treftadaeth y Rhondda, lle’r âi cyn-lowyr ag ymwelwyr dan ddaear.

Trehafod

Diwydiant a gwaith

Treherbert

Ystyr: tref Herbert, ar ôl teulu Ardalydd Bute

Trawyd glo ager cyntaf y Rhondda ym mhwll Bute Merthyr yma yn 1855.

Treherbert

Diwydiant a gwaith

TreorciTreorchy

Ystyr: tref ar afon Orci

Tref y Rhondda sy’n enwog am ei chôr meibion, a sefydlwyd yn 1883.

Treorci

Capel a chân

Y PorthPorth

Ystyr: y porth, lle mae dau gwm Rhondda’n cwrdd

Lle mae’r Rhondda Fawr a’r Rhondda Fach yn cwrdd, porth y ddau gwm a’u tref farchnad.

Y Porth

Merthyr Tudful

Aberfan

Ystyr: aber afon Fan

Ar 21 Hydref 1966 llithrodd tomen lo ar ysgol y pentref; bu farw 144, 116 ohonynt yn blant.

Aberfan

Aberfan

Merthyr TudfulMerthyr Tydfil

Ystyr: merthyr Tudful, ei lle sanctaidd

Prifddinas haearn y byd ddechrau’r 1800au. Yng Ngwrthryfel Merthyr yn 1831 codwyd y faner goch am y tro cyntaf ym Mhrydain.

Merthyr Tudful

Merthyr TudfulDic Penderyn

Treharris

Ystyr: tref Harris, ar ôl F. W. Harris o’r cwmni glo

Tyfodd y dref o amgylch glofa’r Deep Navigation, a suddwyd yn yr 1870au, un o byllau dyfnaf de Cymru.

Treharris

Diwydiant a gwaith

Caerffili

BargodBargoed

Ystyr: y bargod, y ffin

Tref lo yng Nghwm Rhymni.

Bargod

CaerffiliCaerphilly

Ystyr: caer Ffili

Ei gastell, a ddechreuwyd gan Gilbert de Clare yn 1268 yn erbyn Llywelyn ap Gruffudd, yw’r mwyaf yng Nghymru.

Caerffili

Castell Caerffili

Coed-duonBlackwood

Ystyr: coed duon

Cyfarfu’r Siartwyr yn y Coach and Horses yma i gynllunio’r orymdaith ar Gasnewydd yn 1839.

Coed-duon

Siartwyr

CrymlynCrumlin

Ystyr: y glyn neu’r llyn crwm

Cariodd Traphont Crymlyn, 200 troedfedd o uchder, y rheilffordd ar draws cwm Ebwy o 1857 i 1964, ac am gyfnod hi oedd y draphont reilffordd uchaf ym Mhrydain.

Crymlyn

Diwydiant a gwaith

Gelli-gaerGelligaer

Ystyr: y gelli wrth y gaer

Cododd y Rhufeiniaid gaer yma tua 75 OC ac un o gerrig tua deng mlynedd ar hugain wedyn, y mae ei muriau’n dal i ddangos yn y cae ger yr eglwys. Mae Capel Gwladys ar y waun yn cofio Gwladys, mam Cadog.

Gelli-gaer

Santes GwladysCadog

Nelson

Ystyr: ar ôl tafarn y Nelson

Saif Llancaiach Fawr, y plasty Tuduraidd lle daeth y Brenin Siarl I yn 1645, ger y pentref.

Nelson

RhymniRhymney

Ystyr: ar ôl afon Rhymni

Tref haearn a glo ar ben ei chwm. Ganwyd y bardd Idris Davies yma yn 1905, a daeth ei linellau’n gân The Bells of Rhymney.

Rhymni

Idris Davies

Blaenau Gwent

Bryn-mawrBrynmawr

Ystyr: y bryn mawr

Gelwir hi’n aml yn dref uchaf Cymru. Ym mlynyddoedd caled yr 1930au helpodd y Crynwyr ei phobl i sefydlu eu gweithdai dodrefn ac esgidiau eu hunain.

Bryn-mawr

Six Bells

Ystyr: wedi’i enwi ar ôl tafarn y Six Bells

Ar 28 Mehefin 1960 lladdwyd pedwar deg pump o ddynion gan ffrwydrad yng nglofa Arael Griffin. Ers 2010 mae’r Gwarcheidwad, ffigur ugain metr o löwr, wedi sefyll uwchben y cwm er cof amdanynt.

Six Bells

Diwydiant a gwaith

Torfaen

BlaenafonBlaenavon

Ystyr: blaen yr afon

Mae ei gwaith haearn a’r Pwll Mawr yn Safle Treftadaeth y Byd. Yma yn 1878 darganfu Gilchrist a Thomas sut i wneud dur o fwyn ffosfforig.

Blaenafon

Blaenafon

CwmbrânCwmbran

Ystyr: cwm y frân

Y dref newydd gyntaf yng Nghymru, a sefydlwyd yn 1949.

Cwmbrân

Pont-y-pŵlPontypool

Ystyr: y bont wrth y pwll

Yn enwog am ei llestri tun lacr yn y 1700au ac am ei blaenwyr rheng flaen byth ers hynny.

Pont-y-pŵl

Sir Fynwy

BrynbugaUsk

Ystyr: bryn Buga

Burrium Rufeinig. Ganwyd Adda o Frynbuga, croniclydd gwrthryfel Glyndŵr, yma; ymladdodd gwŷr Owain gerllaw ym Mhwll Melyn yn 1405.

Brynbuga

Brwydrau Cymru

Caer-wentCaerwent

Ystyr: caer Venta (Venta Silurum, marchnad y Silwriaid)

Tref Rufeinig y Silwriaid, y mae ei muriau’n dal i sefyll. Cysylltir Tewdrig, brenin Gwent, â hi.

Caer-went

Caer-went

CaerllionCaerleon

Ystyr: caer y llengoedd

Isca, caer yr Ail Leng Awgwstaidd. Yn ôl traddodiad Cymru cadwai Arthur ei lys yma.

Caerllion

CaerllionArthur

Cas-gwentChepstow

Ystyr: y castell yng Ngwent

Ei gastell, a ddechreuwyd yn 1067, yw’r castell carreg hynaf ym Mhrydain.

Cas-gwent

Castell Cas-gwent

Cil-y-coedCaldicot

Ystyr: cil y coed

Tyfodd ei chastell o dwmpath Normanaidd yn gaer garreg fawr yn y 1200au a’r 1300au. Darganfuwyd rhannau o gwch o Oes yr Efydd ar y gwastadeddau gerllaw yn 1990.

Cil-y-coed

Llanddewi Nant HodniLlanthony

Ystyr: eglwys Dewi ar nant Hodni; daw’r enw Saesneg o’r Gymraeg

Yn ôl traddodiad Cymreig cadwai Dewi gell yma. Codwyd priordy’r canoniaid Awstinaidd o 1118 ymlaen yn Nyffryn Ewias, ac mae ei fwâu’n dal i sefyll o dan y Mynydd Du.

Llanddewi Nant Hodni

Priordy Llanddewi Nant HodniDewi Sant

Llanfihangel CrucornauLlanfihangel Crucorney

Ystyr: llan Fihangel yng Nghrucornau

Mae Tafarn y Skirrid yma’n hawlio mai hi yw tafarn hynaf Cymru. Mae priordy Llanddewi Nant Hodni i fyny’r cwm.

Llanfihangel Crucornau

LlanoferLlanover

Ystyr: eglwys Gofor, sant cynnar

Gwnaeth Augusta Hall, Arglwyddes Llanofer, ei chartref yma yn ganolfan i fywyd Cymreig yn yr 1800au: aelwyd Gymraeg gyda’i thelynor ei hun, y delyn deires a’r wisg Gymreig.

Llanofer

Arglwyddes Llanofer

RhaglanRaglan

Ystyr: rhag + glan

Codwyd Castell Rhaglan gan William ap Thomas a’i fab William Herbert, arglwyddi Cymreig yn yr 1400au.

Rhaglan

Castell Rhaglan

TrefynwyMonmouth

Ystyr: tref ar afon Mynwy

Man geni Harri V yn 1386 ac, yn ôl traddodiad, Sieffre o Fynwy, y dywedodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain stori Arthur wrth Ewrop.

Trefynwy

Sieffre o FynwyHarri o Fynwy

TrylegTrellech

Ystyr: tair llech (tri + llech)

Cerrig Harold, tair carreg hir o Oes yr Efydd, sy’n rhoi ei enw i’r pentref. Yn y 1200au roedd yn un o drefi mwyaf Cymru, yn gwneud haearn i’w harglwyddi.

Tryleg

TyndyrnTintern

Ystyr: din teyrn

Abaty Tyndyrn, a sefydlwyd yn 1131, oedd yr ail dŷ Sistersaidd ym Mhrydain.

Tyndyrn

Abaty Tyndyrn

Y FenniAbergavenny

Ystyr: o Gobannium, ‘afon y gofaint’

Gobannium Rufeinig. Gwelodd Gerallt Gymro saethau Cymreig yn treiddio drwy ddrws derw’r castell bedwar bys o drwch.

Y Fenni

Y bwa hir Cymreig

Casnewydd

Llanfaches

Ystyr: llan Maches

Casglwyd y capel Anghydffurfiol cyntaf yng Nghymru yma yn 1639.

Llanfaches

Llanfaches

Y geiriau mewn enwau lleoedd

aber
ceg afon, cymer
afon
afon
allt
llethr coediog
gallt
llethr coediog
ar
ar
bach
bach
ma
maes, man
bychan
bychan
ban
copa
bannau
copaon
banc
bryncyn
bedd
bedd
beddau
beddau
bedw
coed bedw
bedwen
bedwen
bendigaid
bendigaid
betws
tŷ gweddi
blaen
pen cwm, tarddle
blaenau
ucheldir
bod
trigfan
braich
braich, ysgwydd mynydd
bro
bro
bron
bron bryn
brwyn
brwyn
bryn
bryn
am
am, o gwmpas
bangor
ffens blethedig, clawdd mynachlog
bryniau
bryniau
buarth
buarth
bwlch
bwlch
cadair
cadair
cae
cae
caeau
caeau
caer
caer
cam
cam
canol
canol
cantref
cantref
capel
capel
carn
carn
carnedd
carnedd
carreg
carreg
cas
castell
castell
castell
cau
cau
cefn
cefn
cellau
celloedd
celli
llwyn
celyn
celyn
cerrig
cerrig
cil
cilfach
clawdd
clawdd
clun
dôl
cnwc
bryncyn
coch
coch
coed
coed
cored
cored
cors
cors
craig
craig
crib
crib
croes
croes
crug
crug
crwys
croes
cul
cul
cwm
cwm
cwrt
cwrt
cyll
coed cyll
cymer
cymer
dan
dan
dau
dau
deri
coed derw
derw
coed derw
derwen
derwen
din
caer
dinas
caer, dinas
diserth
meudwyfa (o’r Lladin desertum)
dôl
dôl
drws
drws, bwlch
du
du
dwfn
dwfn
dŵr
dŵr
dwy
dwy
dyffryn
dyffryn
eglwys
eglwys
eira
eira
eithin
eithin
erw
erw
esgair
esgair
ffair
ffair
ffawydd
ffawydd
ffin
ffin
ffordd
ffordd
ffos
ffos
ffridd
ffridd
ffrwd
ffrwd
ffynnon
ffynnon
garth
garth
garw
garw
gefail
gefail
glan
glan
glas
glas
glyn
glyn
gro
gro
grug
grug
grugog
grugog
gwaelod
gwaelod
gwastad
tir gwastad
gwaun
gwaun
gwern
gwern
gwyn
gwyn
gwen
gwen
gwŷdd
gwŷdd
hafn
hafn
hafod
hafod
heli
heli
helyg
helyg
hen
hen
hendre
hendref
heol
heol
hir
hir
hydd
hydd
is
is
isaf
isaf
isel
isel
llain
llain
llan
eglwys, tir sanctaidd caeedig
llannerch
llannerch
llawr
llawr
llech
llech
llechwedd
llechwedd
llethr
llethr
llidiart
llidiart
llwch
llwch, llyn
llwyd
llwyd
llwyn
llwyn
llydan
llydan
llyn
llyn
llys
llys
maen
maen
maenor
maenor
maes
maes
march
march
mawn
mawn
mawr
mawr
meini
meini
melin
melin
melyn
melyn
merthyr
merthyr, eglwys sant
moch
moch
moel
moel
môr
môr
morfa
morfa
mur
mur
mwyn
mwyn
mynach
mynach
mynachlog
mynachlog
mynwent
mynwent
mynydd
mynydd
nant
nant
neuadd
neuadd
newydd
newydd
odyn
odyn
ogof
ogof
onnen
onnen
pandy
pandy
pant
pant
parc
parc
pen
pen, copa
pennant
pen y nant
pentre
pentref
pistyll
pistyll
plas
plas
pont
pont
porth
porthladd, mynedfa
pridd
pridd
pwll
pwll
rhaeadr
rhaeadr
rhiw
rhiw
rhos
rhos
rhudd
rhudd
rhyd
rhyd
sarn
sarn
sant
sant
santes
santes
sych
sych
tafarn
tafarn
tal
tal
tan
tan
tarren
tarren
tarw
tarw
teg
teg
tir
tir
tomen
tomen
ton
ton, tir glas
traeth
traeth
tre
tref
tri
tri
trum
trum
trwyn
trwyn
twyn
twyn
tŷ
tŷ
tyddyn
tyddyn
uchaf
uchaf
uchel
uchel
uwch
uwch
ych
ych
y
y fannod
n
yn (wedi’i dalfyrru)
yn
yn
ynys
ynys
ysbyty
ysbyty (Marchogion Sant Ioan)
ysgol
ysgol
ystrad
llawr dyffryn
ystum
tro mewn afon
tywyn
twyni tywod, glan y môr
bae
bae
bechan
bechan (bychan, gydag enw benywaidd)
bre
bryn (hen air)
cei
cei
pysgod
pysgod
perth
perth, gwrych
doc
doc
pum
pump
sain
sant (o flaen enw sant, o’r Ffrangeg Normanaidd)
rhedynog
llawn rhedyn
duon
du (lluosog)
traws
ar draws
bala
lle mae afon yn llifo o lyn
poeth
poeth, llosg

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf