Owain Glyndŵr
Tywysog Cymru (wedi’i gofnodi)Tywysog Cymru, a ryddhaodd bron y wlad gyfan, a gynhaliodd senedd ym Machynlleth ac a ysgrifennodd fel un cydradd at frenhinoedd yr Alban a Ffrainc. Ni chafodd ei ddal na’i fradychu erioed.
Owain Glyndŵr

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Powys
Powys
Y dref ar Glawdd Offa, hanner yng Nghymru a hanner yn Lloegr.
Llun: Stryd Lydan, Tref-y-clawdd · Whatlep, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Tref-y-clawdd: tref y clawdd
Tref-y-clawdd
Knighton
Mae enw Cymraeg y dref, Tref-y-Clawdd, yn dweud y cwbl: mae Clawdd Offa’n rhedeg drwyddi, ac mae Canolfan Clawdd Offa yn y dref.FfynhonnellKnighton, Powys ↗Wikipedia (Saesneg)Tref-y-Clawdd, a gofnodwyd gyntaf yn 1262 ac a wnaed yn enw swyddogol yn 1971; saif ar Glawdd Offa, ac mae canolfan Cymdeithas Clawdd Offa yn y dref, lle agorodd John Hunt y llwybr hir yn 1971; dau fwnt Normanaidd yw ei hadeiladau hynaf; cipiodd a dinistriodd Llywelyn ap Gruffudd Gastell Tref-y-Clawdd yn 1262; gwarchaeodd Owain Glyndŵr ar y castell diweddarach ym Mryn y Castell a’i ddinistrio yn 1402, gyda llawer o’r dref; yn 1402 ymladdwyd brwydr fawr Pyllalai, Bryn Glas, tua thair milltir i’r de; mae’r tŵr cloc o 1872; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1861.
| Cofnodi Tref-y-Clawdd gyntaf | 1262FfynhonnellKnighton, Powys ↗Wikipedia (Saesneg)Tref-y-Clawdd, a gofnodwyd gyntaf yn 1262 ac a wnaed yn enw swyddogol yn 1971; saif ar Glawdd Offa, ac mae canolfan Cymdeithas Clawdd Offa yn y dref, lle agorodd John Hunt y llwybr hir yn 1971; dau fwnt Normanaidd yw ei hadeiladau hynaf; cipiodd a dinistriodd Llywelyn ap Gruffudd Gastell Tref-y-Clawdd yn 1262; gwarchaeodd Owain Glyndŵr ar y castell diweddarach ym Mryn y Castell a’i ddinistrio yn 1402, gyda llawer o’r dref; yn 1402 ymladdwyd brwydr fawr Pyllalai, Bryn Glas, tua thair milltir i’r de; mae’r tŵr cloc o 1872; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1861. |
|---|---|
| Brwydr Bryn Glas | 22 Mehefin 1402FfynhonnellBattle of Bryn Glas ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 22 Mehefin 1402, Gŵyl Alban, ger Trefyclo a Llanandras; Owain yn erbyn Edmund Mortimer a gwŷr swydd Henffordd, tua 1,500 o Gymry yn erbyn 2,000; un o fuddugoliaethau mwyaf y Cymry dros fyddin Seisnig mewn maes agored; roedd saethwyr Owain ar y llethr yn saethu ymhellach na’r Saeson, trawodd llu cudd yr ystlys a’r cefn, a throdd saethwyr Cymreig yn rhengoedd Mortimer ei hun a saethu at eu hochr eu hunain; daliwyd Mortimer; saif eglwys y Santes Fair, Pyllalai, ar Fryn Glas, ac mae clwstwr o goed Wellingtonia’n nodi lle dywedir bod y meirw’n gorwedd; ni thalai Harri IV bridwerth am Mortimer, ac ymunodd ag Owain a phriodi ei ferch Catrin. |
| Tŵr cloc | 1872FfynhonnellKnighton, Powys ↗Wikipedia (Saesneg)Tref-y-Clawdd, a gofnodwyd gyntaf yn 1262 ac a wnaed yn enw swyddogol yn 1971; saif ar Glawdd Offa, ac mae canolfan Cymdeithas Clawdd Offa yn y dref, lle agorodd John Hunt y llwybr hir yn 1971; dau fwnt Normanaidd yw ei hadeiladau hynaf; cipiodd a dinistriodd Llywelyn ap Gruffudd Gastell Tref-y-Clawdd yn 1262; gwarchaeodd Owain Glyndŵr ar y castell diweddarach ym Mryn y Castell a’i ddinistrio yn 1402, gyda llawer o’r dref; yn 1402 ymladdwyd brwydr fawr Pyllalai, Bryn Glas, tua thair milltir i’r de; mae’r tŵr cloc o 1872; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1861. |
Mae Clawdd Offa, a enwyd ar ôl Offa, brenin Mersia, ac a nodai’r ffin rhwng Mersia a theyrnasoedd Cymru, yn rhedeg dros y bryniau o boptu’r dref. Yn 1971 agorodd John Hunt Lwybr Clawdd Offa ger y fan lle saif y ganolfan heddiw.FfynonellauOffa’s Dyke ↗Wikipedia (Saesneg)Clawdd Offa, clawdd hir mawr sy’n dilyn ffin Cymru a Lloegr yn fras, a enwyd ar ôl Offa, brenin Mersia 757–796, y credir yn draddodiadol iddo orchymyn ei godi; dynodai’r ffin rhwng Mersia a theyrnasoedd Cymru fel Powys a Gwent; rhoddodd astudiaeth yn 2014 ddyddiadau radiocarbon o 430–652 i un rhan, sy’n awgrymu i Offa ehangu gwaith hŷn; hyd at 20 m o led gyda’i ffos a 2.4 m o uchder; heneb gofrestredig; mae’r ffos ar yr ochr Gymreig (orllewinol) a’r clawdd ar ochr Mersia, ac mae’n rhoi golwg ddi-dor o Fersia i Gymru; ysgrifennodd Asser ddiwedd y 9fed ganrif i Offa godi clawdd mawr ‘rhwng Cymru a Mersia o fôr i fôr’; arolygodd Cyril Fox ef yn 1926–1928 a chyhoeddi yn 1955, gan ei olrhain o aber Dyfrdwy i Wy, tua 150 milltir; heriodd ‘Offa’s Dyke Reviewed’ Frank Noble (1978) Fox, a helpodd Noble i sefydlu Cymdeithas Clawdd Offa; dadleua David Hill a Margaret Worthington dros glawdd byrrach o ryw 64 milltir o Rushock Hill i Lanfynydd ger yr Wyddgrug; noda John Davies arwyddion o ymgynghori â brenhinoedd Powys a Gwent: ar Gefn Digoll ger Trelystan mae’r clawdd yn troi i’r dwyrain, gan adael y llethrau ffrwythlon i’r Cymry; ger Rhiwabon fe’i gosodwyd fel bod Cadell ap Brochwel yn cadw caer Penygadden; yng Ngwent mae’n rhedeg ar grib ddwyreiniol y ceunant, gan gydnabod mai i deyrnas Gwent y perthynai afon Gwy a’i thrafnidiaeth; mae Llwybr Clawdd Offa, Llwybr Cenedlaethol 177 milltir (285 km), yn rhedeg o Fae Lerpwl i aber Hafren.Knighton, Powys ↗Wikipedia (Saesneg)Tref-y-Clawdd, a gofnodwyd gyntaf yn 1262 ac a wnaed yn enw swyddogol yn 1971; saif ar Glawdd Offa, ac mae canolfan Cymdeithas Clawdd Offa yn y dref, lle agorodd John Hunt y llwybr hir yn 1971; dau fwnt Normanaidd yw ei hadeiladau hynaf; cipiodd a dinistriodd Llywelyn ap Gruffudd Gastell Tref-y-Clawdd yn 1262; gwarchaeodd Owain Glyndŵr ar y castell diweddarach ym Mryn y Castell a’i ddinistrio yn 1402, gyda llawer o’r dref; yn 1402 ymladdwyd brwydr fawr Pyllalai, Bryn Glas, tua thair milltir i’r de; mae’r tŵr cloc o 1872; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1861.
Yn 1262, y flwyddyn yr ysgrifennwyd yr enw Cymraeg gyntaf, cipiodd Llywelyn ap Gruffudd Gastell Tref-y-Clawdd a’i fwrw i lawr.FfynhonnellKnighton, Powys ↗Wikipedia (Saesneg)Tref-y-Clawdd, a gofnodwyd gyntaf yn 1262 ac a wnaed yn enw swyddogol yn 1971; saif ar Glawdd Offa, ac mae canolfan Cymdeithas Clawdd Offa yn y dref, lle agorodd John Hunt y llwybr hir yn 1971; dau fwnt Normanaidd yw ei hadeiladau hynaf; cipiodd a dinistriodd Llywelyn ap Gruffudd Gastell Tref-y-Clawdd yn 1262; gwarchaeodd Owain Glyndŵr ar y castell diweddarach ym Mryn y Castell a’i ddinistrio yn 1402, gyda llawer o’r dref; yn 1402 ymladdwyd brwydr fawr Pyllalai, Bryn Glas, tua thair milltir i’r de; mae’r tŵr cloc o 1872; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1861.
Ar 22 Mehefin 1402, tua thair milltir i’r de ym Mhyllalai, enillodd Owain Glyndŵr frwydr Bryn Glas, un o fuddugoliaethau mwyaf y Cymry dros fyddin o Loegr mewn maes agored. Roedd ei saethwyr ar y llethr yn cyrraedd ymhellach na’r Saeson, a daliwyd Edmund Mortimer.FfynonellauBattle of Bryn Glas ↗Wikipedia (Saesneg)Ymladdwyd ar 22 Mehefin 1402, Gŵyl Alban, ger Trefyclo a Llanandras; Owain yn erbyn Edmund Mortimer a gwŷr swydd Henffordd, tua 1,500 o Gymry yn erbyn 2,000; un o fuddugoliaethau mwyaf y Cymry dros fyddin Seisnig mewn maes agored; roedd saethwyr Owain ar y llethr yn saethu ymhellach na’r Saeson, trawodd llu cudd yr ystlys a’r cefn, a throdd saethwyr Cymreig yn rhengoedd Mortimer ei hun a saethu at eu hochr eu hunain; daliwyd Mortimer; saif eglwys y Santes Fair, Pyllalai, ar Fryn Glas, ac mae clwstwr o goed Wellingtonia’n nodi lle dywedir bod y meirw’n gorwedd; ni thalai Harri IV bridwerth am Mortimer, ac ymunodd ag Owain a phriodi ei ferch Catrin.Knighton, Powys ↗Wikipedia (Saesneg)Tref-y-Clawdd, a gofnodwyd gyntaf yn 1262 ac a wnaed yn enw swyddogol yn 1971; saif ar Glawdd Offa, ac mae canolfan Cymdeithas Clawdd Offa yn y dref, lle agorodd John Hunt y llwybr hir yn 1971; dau fwnt Normanaidd yw ei hadeiladau hynaf; cipiodd a dinistriodd Llywelyn ap Gruffudd Gastell Tref-y-Clawdd yn 1262; gwarchaeodd Owain Glyndŵr ar y castell diweddarach ym Mryn y Castell a’i ddinistrio yn 1402, gyda llawer o’r dref; yn 1402 ymladdwyd brwydr fawr Pyllalai, Bryn Glas, tua thair milltir i’r de; mae’r tŵr cloc o 1872; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1861.
Cyrhaeddodd y rheilffordd y dref yn 1861, a chodwyd y tŵr cloc yng nghanol y dref yn 1872.FfynhonnellKnighton, Powys ↗Wikipedia (Saesneg)Tref-y-Clawdd, a gofnodwyd gyntaf yn 1262 ac a wnaed yn enw swyddogol yn 1971; saif ar Glawdd Offa, ac mae canolfan Cymdeithas Clawdd Offa yn y dref, lle agorodd John Hunt y llwybr hir yn 1971; dau fwnt Normanaidd yw ei hadeiladau hynaf; cipiodd a dinistriodd Llywelyn ap Gruffudd Gastell Tref-y-Clawdd yn 1262; gwarchaeodd Owain Glyndŵr ar y castell diweddarach ym Mryn y Castell a’i ddinistrio yn 1402, gyda llawer o’r dref; yn 1402 ymladdwyd brwydr fawr Pyllalai, Bryn Glas, tua thair milltir i’r de; mae’r tŵr cloc o 1872; cyrhaeddodd y rheilffordd yn 1861.
Tywysog Cymru, a ryddhaodd bron y wlad gyfan, a gynhaliodd senedd ym Machynlleth ac a ysgrifennodd fel un cydradd at frenhinoedd yr Alban a Ffrainc. Ni chafodd ei ddal na’i fradychu erioed.
Owain GlyndŵrFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf