Robert Owen
Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert Owen

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Powys
Powys
Man geni Robert Owen, tad y mudiad cydweithredol, a Pryce Pryce-Jones, a ddyfeisiodd archebu drwy’r post yma.
Llun: Canol y Drenewydd · artq55, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Y Drenewydd: y dref newydd
Y Drenewydd
Newtown
Llanfair-yng-Nghedewain oedd enw cyntaf y Drenewydd. Yma y ganed Robert Owen, ac oddi yma yr anfonodd Pryce Pryce-Jones gatalog archebu drwy’r post cyntaf y byd.FfynonellauNewtown, Powys ↗Wikipedia (Saesneg)Y Drenewydd; yr enw cyntaf a gofnodwyd oedd Llanfair-yng-Nghedewain; wedi Cytundeb Trefaldwyn cododd Llywelyn ap Gruffudd gastell Dolforwyn ger Aber-miwl yn ganolfan newydd i’r ardal; rhoddodd Edward I y tir i Roger Mortimer, a gynlluniodd y dref newydd, a rhoddwyd siarter marchnad iddi yn 1279; tyfodd gyda gwlanen a thecstilau yn y 18fed a’r 19eg ganrif, gyda help Camlas Maldwyn; Melinau Cambrian 1856 oedd ei melinau ager cyntaf; yn 1838 cynhaliodd y dref wrthdystiad Siartaidd cyntaf Cymru; Warws Gymreig Frenhinol Pryce Pryce-Jones; ganed Robert Owen (1771–1858) yma; dynodwyd yn dref newydd yn 1967; Amgueddfa Wehyddu’r Drenewydd.Robert Owen ↗Wikipedia (Saesneg)Gwneuthurwr tecstilau, dyngarwr, athronydd gwleidyddol a diwygiwr cymdeithasol o Gymro oedd Robert Owen (14 Mai 1771 – 17 Tachwedd 1858), ac un o sylfaenwyr sosialaeth iwtopaidd a’r mudiad cydweithredol; ymdrechodd i wella amodau gwaith ffatrïoedd a chredai mewn addysg gydol oes, gan sefydlu Sefydliad Ffurfio Cymeriad ac Ysgol i Blant; ganed yn y Drenewydd, y chweched o saith plentyn Robert Owen, cyfrwywr, gwerthwr nwyddau haearn a phostfeistr, ac Anne Williams; gadawodd yr ysgol yn ddeg ond roedd yn ddarllenwr brwd; tua deunaw aeth i Fanceinion, ac yn 1792, tua 21 oed, fe’i gwnaed yn rheolwr melin Piccadilly Peter Drinkwater; yn 1793 etholwyd ef i Gymdeithas Lenyddol ac Athronyddol Manceinion a bu ar Fwrdd Iechyd Manceinion, a bwysai am well iechyd ac amodau i weithwyr ffatri; priododd Caroline Dale ar 30 Medi 1799; ym mis Gorffennaf 1799 prynodd ef a’i bartneriaid New Lanark gan David Dale, a daeth yn rheolwr arni ym mis Ionawr 1800, gan obeithio ei rhedeg ar egwyddorion uwch na rhai masnachol yn unig; gweithiai tua 2,000 o bobl yno; gwerthai siop y cwmni nwyddau am ychydig dros bris cyfanwerth, egwyddorion a ddaeth yn sail i siopau cydweithredol Prydain; ar 25 Chwefror a 7 Mawrth 1825 annerchodd Dŷ’r Cynrychiolwyr yn Washington, gyda’r cyn-arlywyddion John Adams, Thomas Jefferson a James Madison, yr Arlywydd James Monroe a’r darpar Arlywydd John Quincy Adams yn y gynulleidfa, y trafodaethau cyntaf ar sosialaeth yn yr Americas efallai; ym mis Ionawr 1825 prynodd dref Harmony ar afon Wabash yn Indiana a’i hailenwi’n New Harmony, a ddaeth gyda William Maclure yn ganolfan diwygio addysg, gwyddoniaeth a chelfyddyd; yn ôl yn Llundain o 1828 bu’n hyrwyddo achos y gweithwyr, cymdeithasau cydweithredol ac undebau llafur, deddfau ar lafur plant ac ysgolion rhad i fechgyn a merched gyda’i gilydd.Pryce Pryce-Jones ↗Wikipedia (Saesneg)Syr Pryce Pryce-Jones (16 Hydref 1834 – 11 Ionawr 1920), entrepreneur o Gymro a sefydlodd y busnes archebu drwy’r post cyntaf; ystyrir ei gatalog nwyddau gwlân yn 1861 yn gatalog archebu drwy’r post cyntaf y byd, ac am y tro cyntaf gallai cwsmeriaid archebu drwy’r post a chael y nwyddau ar y rheilffordd; galwodd y BBC ef ‘yr arloeswr archebu drwy’r post a ddechreuodd ddiwydiant gwerth biliwn o bunnoedd’; roedd ganddo dros 100,000 o gwsmeriaid yng ngwledydd Prydain erbyn 1880 a gallai addo danfon drannoeth yn Lloegr, a gwerthai wlanen Gymreig i Ewrop, yr Unol Daleithiau ac Awstralia; bu gan y Drenewydd ddiwydiant gwlân erioed, a’i gwlanen Gymreig oedd conglfaen ei fasnach; gwasanaethai archebu drwy’r post bobl cefn gwlad a oedd yn rhy bell neu’n rhy brysur i ddod i’r dref; yn 1876 patentodd y Euklisia Rug, sach gysgu gynnar, ac enillodd gytundeb â byddin Rwsia am 60,000; mae ei Warws Gymreig Frenhinol uchel o frics coch, a godwyd yn 1879, yn dal i sefyll yn y Drenewydd; chwaraeodd dau o’i feibion, William ac Albert, bêl-droed dros Gymru.
| Siarter marchnad | 1279FfynhonnellNewtown, Powys ↗Wikipedia (Saesneg)Y Drenewydd; yr enw cyntaf a gofnodwyd oedd Llanfair-yng-Nghedewain; wedi Cytundeb Trefaldwyn cododd Llywelyn ap Gruffudd gastell Dolforwyn ger Aber-miwl yn ganolfan newydd i’r ardal; rhoddodd Edward I y tir i Roger Mortimer, a gynlluniodd y dref newydd, a rhoddwyd siarter marchnad iddi yn 1279; tyfodd gyda gwlanen a thecstilau yn y 18fed a’r 19eg ganrif, gyda help Camlas Maldwyn; Melinau Cambrian 1856 oedd ei melinau ager cyntaf; yn 1838 cynhaliodd y dref wrthdystiad Siartaidd cyntaf Cymru; Warws Gymreig Frenhinol Pryce Pryce-Jones; ganed Robert Owen (1771–1858) yma; dynodwyd yn dref newydd yn 1967; Amgueddfa Wehyddu’r Drenewydd. |
|---|---|
| Cynulliad Siartaidd cyntaf Cymru | 1838FfynhonnellNewtown, Powys ↗Wikipedia (Saesneg)Y Drenewydd; yr enw cyntaf a gofnodwyd oedd Llanfair-yng-Nghedewain; wedi Cytundeb Trefaldwyn cododd Llywelyn ap Gruffudd gastell Dolforwyn ger Aber-miwl yn ganolfan newydd i’r ardal; rhoddodd Edward I y tir i Roger Mortimer, a gynlluniodd y dref newydd, a rhoddwyd siarter marchnad iddi yn 1279; tyfodd gyda gwlanen a thecstilau yn y 18fed a’r 19eg ganrif, gyda help Camlas Maldwyn; Melinau Cambrian 1856 oedd ei melinau ager cyntaf; yn 1838 cynhaliodd y dref wrthdystiad Siartaidd cyntaf Cymru; Warws Gymreig Frenhinol Pryce Pryce-Jones; ganed Robert Owen (1771–1858) yma; dynodwyd yn dref newydd yn 1967; Amgueddfa Wehyddu’r Drenewydd. |
| Catalog archebu drwy’r post cyntaf | 1861FfynhonnellPryce Pryce-Jones ↗Wikipedia (Saesneg)Syr Pryce Pryce-Jones (16 Hydref 1834 – 11 Ionawr 1920), entrepreneur o Gymro a sefydlodd y busnes archebu drwy’r post cyntaf; ystyrir ei gatalog nwyddau gwlân yn 1861 yn gatalog archebu drwy’r post cyntaf y byd, ac am y tro cyntaf gallai cwsmeriaid archebu drwy’r post a chael y nwyddau ar y rheilffordd; galwodd y BBC ef ‘yr arloeswr archebu drwy’r post a ddechreuodd ddiwydiant gwerth biliwn o bunnoedd’; roedd ganddo dros 100,000 o gwsmeriaid yng ngwledydd Prydain erbyn 1880 a gallai addo danfon drannoeth yn Lloegr, a gwerthai wlanen Gymreig i Ewrop, yr Unol Daleithiau ac Awstralia; bu gan y Drenewydd ddiwydiant gwlân erioed, a’i gwlanen Gymreig oedd conglfaen ei fasnach; gwasanaethai archebu drwy’r post bobl cefn gwlad a oedd yn rhy bell neu’n rhy brysur i ddod i’r dref; yn 1876 patentodd y Euklisia Rug, sach gysgu gynnar, ac enillodd gytundeb â byddin Rwsia am 60,000; mae ei Warws Gymreig Frenhinol uchel o frics coch, a godwyd yn 1879, yn dal i sefyll yn y Drenewydd; chwaraeodd dau o’i feibion, William ac Albert, bêl-droed dros Gymru. |
Pan gydnabu Harri III Lywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru yn 1267, cododd Llywelyn gastell newydd yn Nolforwyn ar grib uwchben Aber-miwl, gan naddu ei lwyfan o’r graig, i reoli dyffryn uchaf Hafren.FfynonellauDolforwyn Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Dolforwyn, uwchben Aber-miwl ym Mhowys, a godwyd gan Lywelyn ap Gruffudd ar grib goediog uwchben dyffryn Hafren uchaf; enghraifft wych o gastell Cymreig brodorol; enillodd Llywelyn Gedewain a Cheri erbyn 1263, a thrwy Gytundeb Trefaldwyn 19 Medi 1267 cydnabu Harri III ef yn Dywysog Cymru; naddwyd llwyfan tua 240 wrth 90 troedfedd o’r graig, gyda gorthwr petryal ar un pen a thŵr crwn ar y llall, a gysylltwyd wedyn gan furiau gyda thŵr ar ffurf D; codwyd heb ganiatâd Edward I, ger ei orsaf ffin yn Nhrefaldwyn; gwarchaewyd yn 1277 gan Roger Mortimer, Henry de Lacy ac Otto de Grandson; credir i lythyr o Ddolforwyn yn ystod y gwarchae helpu i ddod â Meistr James o St George i Gymru; mae rhestr 1322 yn nodi arfdy yn y tŵr crwn, pantri, bwtri, cegin, bragdy, popty, capel, neuadd, siambr arglwyddes a dwy ysgubor; rhoddwyd i’r wladwriaeth yn 1955 gan yr hynafiaethydd J. D. K. Lloyd; cloddiwyd 1981–2002 dan Dr Lawrence Butler, gan ddarganfod rhan o glawr llyfr lledr, dis bach a llawer o beli catapwlt carreg; ystyr Dôl-forwyn yw dôl y forwyn, a chofnododd Thomas Pennant y traddodiad Cymreig mai yma y boddwyd y dywysoges Habren yn afon Hafren, gan roi ei henw i’r afon; ers 2024 mae Cadw yn defnyddio’r enw Cymraeg Castell Dolforwyn yn Saesneg.Newtown, Powys ↗Wikipedia (Saesneg)Y Drenewydd; yr enw cyntaf a gofnodwyd oedd Llanfair-yng-Nghedewain; wedi Cytundeb Trefaldwyn cododd Llywelyn ap Gruffudd gastell Dolforwyn ger Aber-miwl yn ganolfan newydd i’r ardal; rhoddodd Edward I y tir i Roger Mortimer, a gynlluniodd y dref newydd, a rhoddwyd siarter marchnad iddi yn 1279; tyfodd gyda gwlanen a thecstilau yn y 18fed a’r 19eg ganrif, gyda help Camlas Maldwyn; Melinau Cambrian 1856 oedd ei melinau ager cyntaf; yn 1838 cynhaliodd y dref wrthdystiad Siartaidd cyntaf Cymru; Warws Gymreig Frenhinol Pryce Pryce-Jones; ganed Robert Owen (1771–1858) yma; dynodwyd yn dref newydd yn 1967; Amgueddfa Wehyddu’r Drenewydd.
Rhoddodd Edward I y tir i Roger Mortimer, a osododd dref newydd ger Hafren, a rhoddwyd ei siarter marchnad yn 1279.FfynhonnellNewtown, Powys ↗Wikipedia (Saesneg)Y Drenewydd; yr enw cyntaf a gofnodwyd oedd Llanfair-yng-Nghedewain; wedi Cytundeb Trefaldwyn cododd Llywelyn ap Gruffudd gastell Dolforwyn ger Aber-miwl yn ganolfan newydd i’r ardal; rhoddodd Edward I y tir i Roger Mortimer, a gynlluniodd y dref newydd, a rhoddwyd siarter marchnad iddi yn 1279; tyfodd gyda gwlanen a thecstilau yn y 18fed a’r 19eg ganrif, gyda help Camlas Maldwyn; Melinau Cambrian 1856 oedd ei melinau ager cyntaf; yn 1838 cynhaliodd y dref wrthdystiad Siartaidd cyntaf Cymru; Warws Gymreig Frenhinol Pryce Pryce-Jones; ganed Robert Owen (1771–1858) yma; dynodwyd yn dref newydd yn 1967; Amgueddfa Wehyddu’r Drenewydd.
Yn y 18fed a’r 19eg ganrif tyfodd y Drenewydd ar wlanen, gyda help Camlas Maldwyn, a Melinau Cambrian 1856 oedd ei melinau ager cyntaf. Adroddir yr hanes yn Amgueddfa Wehyddu’r Drenewydd.FfynhonnellNewtown, Powys ↗Wikipedia (Saesneg)Y Drenewydd; yr enw cyntaf a gofnodwyd oedd Llanfair-yng-Nghedewain; wedi Cytundeb Trefaldwyn cododd Llywelyn ap Gruffudd gastell Dolforwyn ger Aber-miwl yn ganolfan newydd i’r ardal; rhoddodd Edward I y tir i Roger Mortimer, a gynlluniodd y dref newydd, a rhoddwyd siarter marchnad iddi yn 1279; tyfodd gyda gwlanen a thecstilau yn y 18fed a’r 19eg ganrif, gyda help Camlas Maldwyn; Melinau Cambrian 1856 oedd ei melinau ager cyntaf; yn 1838 cynhaliodd y dref wrthdystiad Siartaidd cyntaf Cymru; Warws Gymreig Frenhinol Pryce Pryce-Jones; ganed Robert Owen (1771–1858) yma; dynodwyd yn dref newydd yn 1967; Amgueddfa Wehyddu’r Drenewydd.
Gadawodd catalog Pryce Pryce-Jones yn 1861 i bobl y wlad archebu gwlanen Gymreig drwy’r post, a’i chael ar y rheilffordd. Erbyn 1880 roedd ganddo dros 100,000 o gwsmeriaid, ac mae ei Warws Gymreig Frenhinol o frics coch, o 1879, yn dal i sefyll.FfynhonnellPryce Pryce-Jones ↗Wikipedia (Saesneg)Syr Pryce Pryce-Jones (16 Hydref 1834 – 11 Ionawr 1920), entrepreneur o Gymro a sefydlodd y busnes archebu drwy’r post cyntaf; ystyrir ei gatalog nwyddau gwlân yn 1861 yn gatalog archebu drwy’r post cyntaf y byd, ac am y tro cyntaf gallai cwsmeriaid archebu drwy’r post a chael y nwyddau ar y rheilffordd; galwodd y BBC ef ‘yr arloeswr archebu drwy’r post a ddechreuodd ddiwydiant gwerth biliwn o bunnoedd’; roedd ganddo dros 100,000 o gwsmeriaid yng ngwledydd Prydain erbyn 1880 a gallai addo danfon drannoeth yn Lloegr, a gwerthai wlanen Gymreig i Ewrop, yr Unol Daleithiau ac Awstralia; bu gan y Drenewydd ddiwydiant gwlân erioed, a’i gwlanen Gymreig oedd conglfaen ei fasnach; gwasanaethai archebu drwy’r post bobl cefn gwlad a oedd yn rhy bell neu’n rhy brysur i ddod i’r dref; yn 1876 patentodd y Euklisia Rug, sach gysgu gynnar, ac enillodd gytundeb â byddin Rwsia am 60,000; mae ei Warws Gymreig Frenhinol uchel o frics coch, a godwyd yn 1879, yn dal i sefyll yn y Drenewydd; chwaraeodd dau o’i feibion, William ac Albert, bêl-droed dros Gymru.
Ganed Robert Owen yn y Drenewydd ar 14 Mai 1771, yn fab i gyfrwywr. Daeth yn un o sylfaenwyr y mudiad cydweithredol gweithiodd i wella amodau yn y melinau, a chredai mewn addysg gydol oes.FfynhonnellRobert Owen ↗Wikipedia (Saesneg)Gwneuthurwr tecstilau, dyngarwr, athronydd gwleidyddol a diwygiwr cymdeithasol o Gymro oedd Robert Owen (14 Mai 1771 – 17 Tachwedd 1858), ac un o sylfaenwyr sosialaeth iwtopaidd a’r mudiad cydweithredol; ymdrechodd i wella amodau gwaith ffatrïoedd a chredai mewn addysg gydol oes, gan sefydlu Sefydliad Ffurfio Cymeriad ac Ysgol i Blant; ganed yn y Drenewydd, y chweched o saith plentyn Robert Owen, cyfrwywr, gwerthwr nwyddau haearn a phostfeistr, ac Anne Williams; gadawodd yr ysgol yn ddeg ond roedd yn ddarllenwr brwd; tua deunaw aeth i Fanceinion, ac yn 1792, tua 21 oed, fe’i gwnaed yn rheolwr melin Piccadilly Peter Drinkwater; yn 1793 etholwyd ef i Gymdeithas Lenyddol ac Athronyddol Manceinion a bu ar Fwrdd Iechyd Manceinion, a bwysai am well iechyd ac amodau i weithwyr ffatri; priododd Caroline Dale ar 30 Medi 1799; ym mis Gorffennaf 1799 prynodd ef a’i bartneriaid New Lanark gan David Dale, a daeth yn rheolwr arni ym mis Ionawr 1800, gan obeithio ei rhedeg ar egwyddorion uwch na rhai masnachol yn unig; gweithiai tua 2,000 o bobl yno; gwerthai siop y cwmni nwyddau am ychydig dros bris cyfanwerth, egwyddorion a ddaeth yn sail i siopau cydweithredol Prydain; ar 25 Chwefror a 7 Mawrth 1825 annerchodd Dŷ’r Cynrychiolwyr yn Washington, gyda’r cyn-arlywyddion John Adams, Thomas Jefferson a James Madison, yr Arlywydd James Monroe a’r darpar Arlywydd John Quincy Adams yn y gynulleidfa, y trafodaethau cyntaf ar sosialaeth yn yr Americas efallai; ym mis Ionawr 1825 prynodd dref Harmony ar afon Wabash yn Indiana a’i hailenwi’n New Harmony, a ddaeth gyda William Maclure yn ganolfan diwygio addysg, gwyddoniaeth a chelfyddyd; yn ôl yn Llundain o 1828 bu’n hyrwyddo achos y gweithwyr, cymdeithasau cydweithredol ac undebau llafur, deddfau ar lafur plant ac ysgolion rhad i fechgyn a merched gyda’i gilydd.
Robert OwenSyr Pryce Pryce-Jones
Ar fap y trefi →Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert OwenDilledydd o’r Drenewydd a ddechreuodd fusnes archebu drwy’r post cyntaf y byd yn 1861, gan werthu gwlanen Gymreig i’r Frenhines Fictoria a Florence Nightingale.
Syr Pryce Pryce-JonesMae Robert Owen o’r Drenewydd yn cymryd gofal melinau New Lanark, lle mae’n agor yr ysgol fabanod gyntaf ym Mhrydain ac yn dangos bod gwaith teg yn talu.
Robert Owen yn New LanarkMae Pryce Pryce-Jones o’r Drenewydd yn dechrau anfon gwlanen Gymreig drwy’r post, y busnes archebu drwy’r post cyntaf yn y byd. Mae’r Frenhines Victoria ymhlith ei gwsmeriaid.
Geni archebu drwy’r postFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf