Dic Aberdaron
Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.
Dic Aberdaron
Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol
1771–1858
Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Roedd Robert Owen o’r Drenewydd yn un o ddiwygwyr mawr y byd modern. Ym melinau cotwm New Lanark dangosodd y gallai ffatri ofalu am ei gweithwyr, agorodd ysgolion i blant bach, a gosododd egwyddorion y siopau cydweithredol. Mae’r Bywgraffiadur yn ei alw’n arloeswr diwygio ffatrïoedd, yn dad cydweithrediad ac yn sylfaenydd ysgolion meithrin.FfynonellauOwen, Robert (1771 – 1858), Utopian Socialist ↗James Frederick Rees, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn y Drenewydd, Sir Drefaldwyn, 14 Mai 1771; roedd ei dad Robert Owen yn gyfrwywr ac yn werthwr nwyddau haearn yn y dref, a’i fam yn ferch i ffermwr lleol o’r enw Williams; cafodd ei unig addysg cyn ei fod yn ddeg, pan adawodd gartref i wasanaethu prentisiaeth o bedair blynedd gyda dilledydd o Albanwr, James McGuffog, yn Stamford; wedi cyfnod byr yn Llundain symudodd i Fanceinion a gwneud cynnydd cyflym ym myd nyddu cotwm; yn yr Alban prynodd felinau cotwm New Lanark iddo’i hun a’i bartneriaid, ac yno cychwynnodd arbrawf mawr mewn adeiladu cymuned, sail ei enwogrwydd; mae ei waith yno yn ei hawlio’n arloeswr diwygio ffatrïoedd, yn dad cydweithrediad dosbarthol ac yn sylfaenydd ysgolion meithrin; wedi Rhyfeloedd Napoleon gofynnwyd ei gyngor ar yr argyfwng diwydiannol, ac argymhellodd gymunedau hunangynhaliol, ateb a bregethodd weddill ei oes, yn enwocaf yn New Harmony, Indiana; ei gred sylfaenol oedd mai amgylchiadau sy’n ffurfio cymeriad; dychwelodd i’r Drenewydd yn 1858 a bu farw yno ar 17 Tachwedd; claddwyd ef yn yr hen fynwent, lle cododd y Mudiad Cydweithredol gofeb yn 1902; pan sefydlwyd y Swyddfa Lafur Ryngwladol yng Ngenefa, rhodd pobl Cymru oedd penddelw o Robert Owen gan Syr William Goscombe John; priododd Caroline Dale, merch David Dale o Glasgow; ymsefydlodd eu meibion yn America: bu Robert Dale Owen yn cynrychioli’r Unol Daleithiau yn Llys Napoli, gwnaeth David Dale Owen arolwg daearegol cyntaf y Gorllewin Canol, a bu Richard Dale Owen yn athro gwyddor naturiol yn Nashville.Robert Owen ↗Wikipedia (Saesneg)Gwneuthurwr tecstilau, dyngarwr, athronydd gwleidyddol a diwygiwr cymdeithasol o Gymro oedd Robert Owen (14 Mai 1771 – 17 Tachwedd 1858), ac un o sylfaenwyr sosialaeth iwtopaidd a’r mudiad cydweithredol; ymdrechodd i wella amodau gwaith ffatrïoedd a chredai mewn addysg gydol oes, gan sefydlu Sefydliad Ffurfio Cymeriad ac Ysgol i Blant; ganed yn y Drenewydd, y chweched o saith plentyn Robert Owen, cyfrwywr, gwerthwr nwyddau haearn a phostfeistr, ac Anne Williams; gadawodd yr ysgol yn ddeg ond roedd yn ddarllenwr brwd; tua deunaw aeth i Fanceinion, ac yn 1792, tua 21 oed, fe’i gwnaed yn rheolwr melin Piccadilly Peter Drinkwater; yn 1793 etholwyd ef i Gymdeithas Lenyddol ac Athronyddol Manceinion a bu ar Fwrdd Iechyd Manceinion, a bwysai am well iechyd ac amodau i weithwyr ffatri; priododd Caroline Dale ar 30 Medi 1799; ym mis Gorffennaf 1799 prynodd ef a’i bartneriaid New Lanark gan David Dale, a daeth yn rheolwr arni ym mis Ionawr 1800, gan obeithio ei rhedeg ar egwyddorion uwch na rhai masnachol yn unig; gweithiai tua 2,000 o bobl yno; gwerthai siop y cwmni nwyddau am ychydig dros bris cyfanwerth, egwyddorion a ddaeth yn sail i siopau cydweithredol Prydain; ar 25 Chwefror a 7 Mawrth 1825 annerchodd Dŷ’r Cynrychiolwyr yn Washington, gyda’r cyn-arlywyddion John Adams, Thomas Jefferson a James Madison, yr Arlywydd James Monroe a’r darpar Arlywydd John Quincy Adams yn y gynulleidfa, y trafodaethau cyntaf ar sosialaeth yn yr Americas efallai; ym mis Ionawr 1825 prynodd dref Harmony ar afon Wabash yn Indiana a’i hailenwi’n New Harmony, a ddaeth gyda William Maclure yn ganolfan diwygio addysg, gwyddoniaeth a chelfyddyd; yn ôl yn Llundain o 1828 bu’n hyrwyddo achos y gweithwyr, cymdeithasau cydweithredol ac undebau llafur, deddfau ar lafur plant ac ysgolion rhad i fechgyn a merched gyda’i gilydd.
| Ganed | 14 Mai 1771, y Drenewydd, Sir Drefaldwyn |
|---|---|
| Priododd | Caroline Dale, 30 Medi 1799 |
| Ei waith mawr | Melinau New Lanark, o 1800; y mudiad cydweithredol |
| Llyfr | A New View of Society, 1813 |
| Bu farw | 17 Tachwedd 1858, y Drenewydd; claddwyd yn hen fynwent y Santes Fair |
Ganed Robert yn y Drenewydd ar 14 Mai 1771, y chweched o saith plentyn Robert Owen, cyfrwywr, gwerthwr nwyddau haearn a phostfeistr y dref, ac Anne Williams, merch o deulu ffermio o’r Drenewydd. Gadawodd yr ysgol yn ddeg ond ni pheidiodd â darllen, ac aeth i wasanaethu pedair blynedd yn brentis i ddilledydd yn Stamford, cyn gweithio yn siopau dilladwyr Llundain.FfynonellauRobert Owen ↗Wikipedia (Saesneg)Gwneuthurwr tecstilau, dyngarwr, athronydd gwleidyddol a diwygiwr cymdeithasol o Gymro oedd Robert Owen (14 Mai 1771 – 17 Tachwedd 1858), ac un o sylfaenwyr sosialaeth iwtopaidd a’r mudiad cydweithredol; ymdrechodd i wella amodau gwaith ffatrïoedd a chredai mewn addysg gydol oes, gan sefydlu Sefydliad Ffurfio Cymeriad ac Ysgol i Blant; ganed yn y Drenewydd, y chweched o saith plentyn Robert Owen, cyfrwywr, gwerthwr nwyddau haearn a phostfeistr, ac Anne Williams; gadawodd yr ysgol yn ddeg ond roedd yn ddarllenwr brwd; tua deunaw aeth i Fanceinion, ac yn 1792, tua 21 oed, fe’i gwnaed yn rheolwr melin Piccadilly Peter Drinkwater; yn 1793 etholwyd ef i Gymdeithas Lenyddol ac Athronyddol Manceinion a bu ar Fwrdd Iechyd Manceinion, a bwysai am well iechyd ac amodau i weithwyr ffatri; priododd Caroline Dale ar 30 Medi 1799; ym mis Gorffennaf 1799 prynodd ef a’i bartneriaid New Lanark gan David Dale, a daeth yn rheolwr arni ym mis Ionawr 1800, gan obeithio ei rhedeg ar egwyddorion uwch na rhai masnachol yn unig; gweithiai tua 2,000 o bobl yno; gwerthai siop y cwmni nwyddau am ychydig dros bris cyfanwerth, egwyddorion a ddaeth yn sail i siopau cydweithredol Prydain; ar 25 Chwefror a 7 Mawrth 1825 annerchodd Dŷ’r Cynrychiolwyr yn Washington, gyda’r cyn-arlywyddion John Adams, Thomas Jefferson a James Madison, yr Arlywydd James Monroe a’r darpar Arlywydd John Quincy Adams yn y gynulleidfa, y trafodaethau cyntaf ar sosialaeth yn yr Americas efallai; ym mis Ionawr 1825 prynodd dref Harmony ar afon Wabash yn Indiana a’i hailenwi’n New Harmony, a ddaeth gyda William Maclure yn ganolfan diwygio addysg, gwyddoniaeth a chelfyddyd; yn ôl yn Llundain o 1828 bu’n hyrwyddo achos y gweithwyr, cymdeithasau cydweithredol ac undebau llafur, deddfau ar lafur plant ac ysgolion rhad i fechgyn a merched gyda’i gilydd.Owen, Robert (1771 – 1858), Utopian Socialist ↗James Frederick Rees, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn y Drenewydd, Sir Drefaldwyn, 14 Mai 1771; roedd ei dad Robert Owen yn gyfrwywr ac yn werthwr nwyddau haearn yn y dref, a’i fam yn ferch i ffermwr lleol o’r enw Williams; cafodd ei unig addysg cyn ei fod yn ddeg, pan adawodd gartref i wasanaethu prentisiaeth o bedair blynedd gyda dilledydd o Albanwr, James McGuffog, yn Stamford; wedi cyfnod byr yn Llundain symudodd i Fanceinion a gwneud cynnydd cyflym ym myd nyddu cotwm; yn yr Alban prynodd felinau cotwm New Lanark iddo’i hun a’i bartneriaid, ac yno cychwynnodd arbrawf mawr mewn adeiladu cymuned, sail ei enwogrwydd; mae ei waith yno yn ei hawlio’n arloeswr diwygio ffatrïoedd, yn dad cydweithrediad dosbarthol ac yn sylfaenydd ysgolion meithrin; wedi Rhyfeloedd Napoleon gofynnwyd ei gyngor ar yr argyfwng diwydiannol, ac argymhellodd gymunedau hunangynhaliol, ateb a bregethodd weddill ei oes, yn enwocaf yn New Harmony, Indiana; ei gred sylfaenol oedd mai amgylchiadau sy’n ffurfio cymeriad; dychwelodd i’r Drenewydd yn 1858 a bu farw yno ar 17 Tachwedd; claddwyd ef yn yr hen fynwent, lle cododd y Mudiad Cydweithredol gofeb yn 1902; pan sefydlwyd y Swyddfa Lafur Ryngwladol yng Ngenefa, rhodd pobl Cymru oedd penddelw o Robert Owen gan Syr William Goscombe John; priododd Caroline Dale, merch David Dale o Glasgow; ymsefydlodd eu meibion yn America: bu Robert Dale Owen yn cynrychioli’r Unol Daleithiau yn Llys Napoli, gwnaeth David Dale Owen arolwg daearegol cyntaf y Gorllewin Canol, a bu Richard Dale Owen yn athro gwyddor naturiol yn Nashville.Robert Owen ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ar 14 Mai 1771 yn y Drenewydd, Sir Drefaldwyn, lle’r oedd ei dad yn gyfrwywr a gwerthwr nwyddau haearn ac yn bostfeistr lleol; gadawodd yr ysgol yn ddeg oed a gweithio’n ddilledydd yn Stamford a Llundain, ac ym Manceinion erbyn tua deunaw oed; yn 1799 prynodd New Lanark gan David Dale a daeth yn rheolwr arni ym mis Ionawr 1800, ar egwyddorion uwch na rhai masnachol yn unig; addysg rad o blentyndod cynnar, felly roedd yn un o sylfaenwyr ysgolion meithrin; Sefydliad Ffurfio Cymeriad yn 1818; gwerthai siop y cwmni nwyddau da am ychydig dros bris cyfanwerth, sail y siopau cydweithredol; A New View of Society, 1813; New Harmony, Indiana, 1825–27; yr Undeb Llafur Cenedlaethol Mawr Cyfunol, 1834; bu farw yn y Drenewydd ar 17 Tachwedd 1858 a’i gladdu yno ar 21 Tachwedd.
Tua deunaw oed symudodd i Fanceinion, lle gwnaeth gynnydd cyflym yn y grefft newydd o nyddu cotwm. Tua un ar hugain fe’i gwnaed yn rheolwr melin fawr, ac ymunodd â Chymdeithas Lenyddol ac Athronyddol y ddinas a’i Bwrdd Iechyd, a bwysai am well iechyd ac amodau gwaith i weithwyr ffatri.FfynonellauRobert Owen ↗Wikipedia (Saesneg)Gwneuthurwr tecstilau, dyngarwr, athronydd gwleidyddol a diwygiwr cymdeithasol o Gymro oedd Robert Owen (14 Mai 1771 – 17 Tachwedd 1858), ac un o sylfaenwyr sosialaeth iwtopaidd a’r mudiad cydweithredol; ymdrechodd i wella amodau gwaith ffatrïoedd a chredai mewn addysg gydol oes, gan sefydlu Sefydliad Ffurfio Cymeriad ac Ysgol i Blant; ganed yn y Drenewydd, y chweched o saith plentyn Robert Owen, cyfrwywr, gwerthwr nwyddau haearn a phostfeistr, ac Anne Williams; gadawodd yr ysgol yn ddeg ond roedd yn ddarllenwr brwd; tua deunaw aeth i Fanceinion, ac yn 1792, tua 21 oed, fe’i gwnaed yn rheolwr melin Piccadilly Peter Drinkwater; yn 1793 etholwyd ef i Gymdeithas Lenyddol ac Athronyddol Manceinion a bu ar Fwrdd Iechyd Manceinion, a bwysai am well iechyd ac amodau i weithwyr ffatri; priododd Caroline Dale ar 30 Medi 1799; ym mis Gorffennaf 1799 prynodd ef a’i bartneriaid New Lanark gan David Dale, a daeth yn rheolwr arni ym mis Ionawr 1800, gan obeithio ei rhedeg ar egwyddorion uwch na rhai masnachol yn unig; gweithiai tua 2,000 o bobl yno; gwerthai siop y cwmni nwyddau am ychydig dros bris cyfanwerth, egwyddorion a ddaeth yn sail i siopau cydweithredol Prydain; ar 25 Chwefror a 7 Mawrth 1825 annerchodd Dŷ’r Cynrychiolwyr yn Washington, gyda’r cyn-arlywyddion John Adams, Thomas Jefferson a James Madison, yr Arlywydd James Monroe a’r darpar Arlywydd John Quincy Adams yn y gynulleidfa, y trafodaethau cyntaf ar sosialaeth yn yr Americas efallai; ym mis Ionawr 1825 prynodd dref Harmony ar afon Wabash yn Indiana a’i hailenwi’n New Harmony, a ddaeth gyda William Maclure yn ganolfan diwygio addysg, gwyddoniaeth a chelfyddyd; yn ôl yn Llundain o 1828 bu’n hyrwyddo achos y gweithwyr, cymdeithasau cydweithredol ac undebau llafur, deddfau ar lafur plant ac ysgolion rhad i fechgyn a merched gyda’i gilydd.Owen, Robert (1771 – 1858), Utopian Socialist ↗James Frederick Rees, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn y Drenewydd, Sir Drefaldwyn, 14 Mai 1771; roedd ei dad Robert Owen yn gyfrwywr ac yn werthwr nwyddau haearn yn y dref, a’i fam yn ferch i ffermwr lleol o’r enw Williams; cafodd ei unig addysg cyn ei fod yn ddeg, pan adawodd gartref i wasanaethu prentisiaeth o bedair blynedd gyda dilledydd o Albanwr, James McGuffog, yn Stamford; wedi cyfnod byr yn Llundain symudodd i Fanceinion a gwneud cynnydd cyflym ym myd nyddu cotwm; yn yr Alban prynodd felinau cotwm New Lanark iddo’i hun a’i bartneriaid, ac yno cychwynnodd arbrawf mawr mewn adeiladu cymuned, sail ei enwogrwydd; mae ei waith yno yn ei hawlio’n arloeswr diwygio ffatrïoedd, yn dad cydweithrediad dosbarthol ac yn sylfaenydd ysgolion meithrin; wedi Rhyfeloedd Napoleon gofynnwyd ei gyngor ar yr argyfwng diwydiannol, ac argymhellodd gymunedau hunangynhaliol, ateb a bregethodd weddill ei oes, yn enwocaf yn New Harmony, Indiana; ei gred sylfaenol oedd mai amgylchiadau sy’n ffurfio cymeriad; dychwelodd i’r Drenewydd yn 1858 a bu farw yno ar 17 Tachwedd; claddwyd ef yn yr hen fynwent, lle cododd y Mudiad Cydweithredol gofeb yn 1902; pan sefydlwyd y Swyddfa Lafur Ryngwladol yng Ngenefa, rhodd pobl Cymru oedd penddelw o Robert Owen gan Syr William Goscombe John; priododd Caroline Dale, merch David Dale o Glasgow; ymsefydlodd eu meibion yn America: bu Robert Dale Owen yn cynrychioli’r Unol Daleithiau yn Llys Napoli, gwnaeth David Dale Owen arolwg daearegol cyntaf y Gorllewin Canol, a bu Richard Dale Owen yn athro gwyddor naturiol yn Nashville.
Ar ymweliad â’r Alban syrthiodd mewn cariad â Caroline Dale, merch David Dale, perchennog melinau New Lanark ar afon Clud, a phriodasant ar 30 Medi 1799. Yr haf hwnnw prynodd Robert a’i bartneriaid New Lanark, ac o Ionawr 1800 rhedodd hi ar egwyddorion uwch nag elw yn unig. Byrhaodd oriau’r gweithwyr, rhoddodd ofal meddygol am ddim iddynt, ac agorodd siop a werthai fwyd a nwyddau da am ychydig dros eu cost, patrwm siopau cydweithredol Prydain.FfynonellauRobert Owen ↗Wikipedia (Saesneg)Gwneuthurwr tecstilau, dyngarwr, athronydd gwleidyddol a diwygiwr cymdeithasol o Gymro oedd Robert Owen (14 Mai 1771 – 17 Tachwedd 1858), ac un o sylfaenwyr sosialaeth iwtopaidd a’r mudiad cydweithredol; ymdrechodd i wella amodau gwaith ffatrïoedd a chredai mewn addysg gydol oes, gan sefydlu Sefydliad Ffurfio Cymeriad ac Ysgol i Blant; ganed yn y Drenewydd, y chweched o saith plentyn Robert Owen, cyfrwywr, gwerthwr nwyddau haearn a phostfeistr, ac Anne Williams; gadawodd yr ysgol yn ddeg ond roedd yn ddarllenwr brwd; tua deunaw aeth i Fanceinion, ac yn 1792, tua 21 oed, fe’i gwnaed yn rheolwr melin Piccadilly Peter Drinkwater; yn 1793 etholwyd ef i Gymdeithas Lenyddol ac Athronyddol Manceinion a bu ar Fwrdd Iechyd Manceinion, a bwysai am well iechyd ac amodau i weithwyr ffatri; priododd Caroline Dale ar 30 Medi 1799; ym mis Gorffennaf 1799 prynodd ef a’i bartneriaid New Lanark gan David Dale, a daeth yn rheolwr arni ym mis Ionawr 1800, gan obeithio ei rhedeg ar egwyddorion uwch na rhai masnachol yn unig; gweithiai tua 2,000 o bobl yno; gwerthai siop y cwmni nwyddau am ychydig dros bris cyfanwerth, egwyddorion a ddaeth yn sail i siopau cydweithredol Prydain; ar 25 Chwefror a 7 Mawrth 1825 annerchodd Dŷ’r Cynrychiolwyr yn Washington, gyda’r cyn-arlywyddion John Adams, Thomas Jefferson a James Madison, yr Arlywydd James Monroe a’r darpar Arlywydd John Quincy Adams yn y gynulleidfa, y trafodaethau cyntaf ar sosialaeth yn yr Americas efallai; ym mis Ionawr 1825 prynodd dref Harmony ar afon Wabash yn Indiana a’i hailenwi’n New Harmony, a ddaeth gyda William Maclure yn ganolfan diwygio addysg, gwyddoniaeth a chelfyddyd; yn ôl yn Llundain o 1828 bu’n hyrwyddo achos y gweithwyr, cymdeithasau cydweithredol ac undebau llafur, deddfau ar lafur plant ac ysgolion rhad i fechgyn a merched gyda’i gilydd.Robert Owen ↗Wicipedia CymraegArloesodd Robert Owen (14 Mai 1771 – 17 Tachwedd 1858) y cysyniad o gymuned gydweithredol; sosialydd Iwtopaidd ac awdur; ganed yn y Drenewydd, Powys, yn 1771; priododd Caroline Dale, merch David Dale, perchennog y melinau yn New Lanark; yno aeth ati i ddiwygio amodau’r gweithwyr gan leihau eu horiau a rhoi gofal meddygol am ddim iddynt, a sefydlu ysgol i blant y gweithwyr; tyfodd y busnes dros y degawdau nesaf nes bod y mwyaf o’i fath yng ngwledydd Prydain; credai’n angerddol ym mhwysigrwydd amgylchedd ac amgylchiadau da i’r gweithwyr, yn wahanol i lawer o berchnogion ffatrïoedd eraill; galwodd yr adeiladu cymdeithasol hwn yn ‘sosialaeth’; bu’n ffigwr poblogaidd yn y mudiad undebaeth lafur (1829–1835); ymhlith ei lyfrau mae Essays on the Principle of the Formation of Human Character ac A New View of Society; yn 1858 dychwelodd i’r Drenewydd lle bu farw; codwyd cofeb iddo yn 1902 ym mynwent Eglwys y Santes Fair lle’i claddwyd, codwyd cerflun iddo yn y dref yn 1956 ac yn 1983 agorwyd amgueddfa er cof amdano.Robert Owen ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ar 14 Mai 1771 yn y Drenewydd, Sir Drefaldwyn, lle’r oedd ei dad yn gyfrwywr a gwerthwr nwyddau haearn ac yn bostfeistr lleol; gadawodd yr ysgol yn ddeg oed a gweithio’n ddilledydd yn Stamford a Llundain, ac ym Manceinion erbyn tua deunaw oed; yn 1799 prynodd New Lanark gan David Dale a daeth yn rheolwr arni ym mis Ionawr 1800, ar egwyddorion uwch na rhai masnachol yn unig; addysg rad o blentyndod cynnar, felly roedd yn un o sylfaenwyr ysgolion meithrin; Sefydliad Ffurfio Cymeriad yn 1818; gwerthai siop y cwmni nwyddau da am ychydig dros bris cyfanwerth, sail y siopau cydweithredol; A New View of Society, 1813; New Harmony, Indiana, 1825–27; yr Undeb Llafur Cenedlaethol Mawr Cyfunol, 1834; bu farw yn y Drenewydd ar 17 Tachwedd 1858 a’i gladdu yno ar 21 Tachwedd.
Credai Owen mai amgylchiadau sy’n ffurfio cymeriad, felly’r ffordd sicraf at fyd gwell oedd rhoi dechrau da i blant. Yn New Lanark rhoddodd addysg rad o blentyndod cynnar, ac yn 1818 agorodd ei Sefydliad Ffurfio Cymeriad, gydag ysgol a ofalai lai am sgiliau gwaith nag am helpu pob plentyn i ddod yn berson gwell. Gosododd ei syniadau allan yn A New View of Society (1813).FfynonellauOwen, Robert (1771 – 1858), Utopian Socialist ↗James Frederick Rees, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn y Drenewydd, Sir Drefaldwyn, 14 Mai 1771; roedd ei dad Robert Owen yn gyfrwywr ac yn werthwr nwyddau haearn yn y dref, a’i fam yn ferch i ffermwr lleol o’r enw Williams; cafodd ei unig addysg cyn ei fod yn ddeg, pan adawodd gartref i wasanaethu prentisiaeth o bedair blynedd gyda dilledydd o Albanwr, James McGuffog, yn Stamford; wedi cyfnod byr yn Llundain symudodd i Fanceinion a gwneud cynnydd cyflym ym myd nyddu cotwm; yn yr Alban prynodd felinau cotwm New Lanark iddo’i hun a’i bartneriaid, ac yno cychwynnodd arbrawf mawr mewn adeiladu cymuned, sail ei enwogrwydd; mae ei waith yno yn ei hawlio’n arloeswr diwygio ffatrïoedd, yn dad cydweithrediad dosbarthol ac yn sylfaenydd ysgolion meithrin; wedi Rhyfeloedd Napoleon gofynnwyd ei gyngor ar yr argyfwng diwydiannol, ac argymhellodd gymunedau hunangynhaliol, ateb a bregethodd weddill ei oes, yn enwocaf yn New Harmony, Indiana; ei gred sylfaenol oedd mai amgylchiadau sy’n ffurfio cymeriad; dychwelodd i’r Drenewydd yn 1858 a bu farw yno ar 17 Tachwedd; claddwyd ef yn yr hen fynwent, lle cododd y Mudiad Cydweithredol gofeb yn 1902; pan sefydlwyd y Swyddfa Lafur Ryngwladol yng Ngenefa, rhodd pobl Cymru oedd penddelw o Robert Owen gan Syr William Goscombe John; priododd Caroline Dale, merch David Dale o Glasgow; ymsefydlodd eu meibion yn America: bu Robert Dale Owen yn cynrychioli’r Unol Daleithiau yn Llys Napoli, gwnaeth David Dale Owen arolwg daearegol cyntaf y Gorllewin Canol, a bu Richard Dale Owen yn athro gwyddor naturiol yn Nashville.Robert Owen ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ar 14 Mai 1771 yn y Drenewydd, Sir Drefaldwyn, lle’r oedd ei dad yn gyfrwywr a gwerthwr nwyddau haearn ac yn bostfeistr lleol; gadawodd yr ysgol yn ddeg oed a gweithio’n ddilledydd yn Stamford a Llundain, ac ym Manceinion erbyn tua deunaw oed; yn 1799 prynodd New Lanark gan David Dale a daeth yn rheolwr arni ym mis Ionawr 1800, ar egwyddorion uwch na rhai masnachol yn unig; addysg rad o blentyndod cynnar, felly roedd yn un o sylfaenwyr ysgolion meithrin; Sefydliad Ffurfio Cymeriad yn 1818; gwerthai siop y cwmni nwyddau da am ychydig dros bris cyfanwerth, sail y siopau cydweithredol; A New View of Society, 1813; New Harmony, Indiana, 1825–27; yr Undeb Llafur Cenedlaethol Mawr Cyfunol, 1834; bu farw yn y Drenewydd ar 17 Tachwedd 1858 a’i gladdu yno ar 21 Tachwedd.Robert Owen ↗Wikipedia (Saesneg)Gwneuthurwr tecstilau, dyngarwr, athronydd gwleidyddol a diwygiwr cymdeithasol o Gymro oedd Robert Owen (14 Mai 1771 – 17 Tachwedd 1858), ac un o sylfaenwyr sosialaeth iwtopaidd a’r mudiad cydweithredol; ymdrechodd i wella amodau gwaith ffatrïoedd a chredai mewn addysg gydol oes, gan sefydlu Sefydliad Ffurfio Cymeriad ac Ysgol i Blant; ganed yn y Drenewydd, y chweched o saith plentyn Robert Owen, cyfrwywr, gwerthwr nwyddau haearn a phostfeistr, ac Anne Williams; gadawodd yr ysgol yn ddeg ond roedd yn ddarllenwr brwd; tua deunaw aeth i Fanceinion, ac yn 1792, tua 21 oed, fe’i gwnaed yn rheolwr melin Piccadilly Peter Drinkwater; yn 1793 etholwyd ef i Gymdeithas Lenyddol ac Athronyddol Manceinion a bu ar Fwrdd Iechyd Manceinion, a bwysai am well iechyd ac amodau i weithwyr ffatri; priododd Caroline Dale ar 30 Medi 1799; ym mis Gorffennaf 1799 prynodd ef a’i bartneriaid New Lanark gan David Dale, a daeth yn rheolwr arni ym mis Ionawr 1800, gan obeithio ei rhedeg ar egwyddorion uwch na rhai masnachol yn unig; gweithiai tua 2,000 o bobl yno; gwerthai siop y cwmni nwyddau am ychydig dros bris cyfanwerth, egwyddorion a ddaeth yn sail i siopau cydweithredol Prydain; ar 25 Chwefror a 7 Mawrth 1825 annerchodd Dŷ’r Cynrychiolwyr yn Washington, gyda’r cyn-arlywyddion John Adams, Thomas Jefferson a James Madison, yr Arlywydd James Monroe a’r darpar Arlywydd John Quincy Adams yn y gynulleidfa, y trafodaethau cyntaf ar sosialaeth yn yr Americas efallai; ym mis Ionawr 1825 prynodd dref Harmony ar afon Wabash yn Indiana a’i hailenwi’n New Harmony, a ddaeth gyda William Maclure yn ganolfan diwygio addysg, gwyddoniaeth a chelfyddyd; yn ôl yn Llundain o 1828 bu’n hyrwyddo achos y gweithwyr, cymdeithasau cydweithredol ac undebau llafur, deddfau ar lafur plant ac ysgolion rhad i fechgyn a merched gyda’i gilydd.
Lledodd ei enw dros yr Iwerydd. Yn 1825 siaradodd ddwywaith â Thŷ’r Cynrychiolwyr yn Washington, gerbron tri chyn-arlywydd, yr Arlywydd a’r darpar Arlywydd, y sgyrsiau cyntaf am sosialaeth a glywyd erioed yn yr Americas efallai. Prynodd dref Harmony ar afon Wabash yn Indiana a’i hailenwi’n New Harmony, a chyda’r gwyddonydd William Maclure daeth yn ganolfan syniadau newydd mewn addysg, gwyddoniaeth a chelfyddyd.FfynonellauRobert Owen ↗Wikipedia (Saesneg)Gwneuthurwr tecstilau, dyngarwr, athronydd gwleidyddol a diwygiwr cymdeithasol o Gymro oedd Robert Owen (14 Mai 1771 – 17 Tachwedd 1858), ac un o sylfaenwyr sosialaeth iwtopaidd a’r mudiad cydweithredol; ymdrechodd i wella amodau gwaith ffatrïoedd a chredai mewn addysg gydol oes, gan sefydlu Sefydliad Ffurfio Cymeriad ac Ysgol i Blant; ganed yn y Drenewydd, y chweched o saith plentyn Robert Owen, cyfrwywr, gwerthwr nwyddau haearn a phostfeistr, ac Anne Williams; gadawodd yr ysgol yn ddeg ond roedd yn ddarllenwr brwd; tua deunaw aeth i Fanceinion, ac yn 1792, tua 21 oed, fe’i gwnaed yn rheolwr melin Piccadilly Peter Drinkwater; yn 1793 etholwyd ef i Gymdeithas Lenyddol ac Athronyddol Manceinion a bu ar Fwrdd Iechyd Manceinion, a bwysai am well iechyd ac amodau i weithwyr ffatri; priododd Caroline Dale ar 30 Medi 1799; ym mis Gorffennaf 1799 prynodd ef a’i bartneriaid New Lanark gan David Dale, a daeth yn rheolwr arni ym mis Ionawr 1800, gan obeithio ei rhedeg ar egwyddorion uwch na rhai masnachol yn unig; gweithiai tua 2,000 o bobl yno; gwerthai siop y cwmni nwyddau am ychydig dros bris cyfanwerth, egwyddorion a ddaeth yn sail i siopau cydweithredol Prydain; ar 25 Chwefror a 7 Mawrth 1825 annerchodd Dŷ’r Cynrychiolwyr yn Washington, gyda’r cyn-arlywyddion John Adams, Thomas Jefferson a James Madison, yr Arlywydd James Monroe a’r darpar Arlywydd John Quincy Adams yn y gynulleidfa, y trafodaethau cyntaf ar sosialaeth yn yr Americas efallai; ym mis Ionawr 1825 prynodd dref Harmony ar afon Wabash yn Indiana a’i hailenwi’n New Harmony, a ddaeth gyda William Maclure yn ganolfan diwygio addysg, gwyddoniaeth a chelfyddyd; yn ôl yn Llundain o 1828 bu’n hyrwyddo achos y gweithwyr, cymdeithasau cydweithredol ac undebau llafur, deddfau ar lafur plant ac ysgolion rhad i fechgyn a merched gyda’i gilydd.Owen, Robert (1771 – 1858), Utopian Socialist ↗James Frederick Rees, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn y Drenewydd, Sir Drefaldwyn, 14 Mai 1771; roedd ei dad Robert Owen yn gyfrwywr ac yn werthwr nwyddau haearn yn y dref, a’i fam yn ferch i ffermwr lleol o’r enw Williams; cafodd ei unig addysg cyn ei fod yn ddeg, pan adawodd gartref i wasanaethu prentisiaeth o bedair blynedd gyda dilledydd o Albanwr, James McGuffog, yn Stamford; wedi cyfnod byr yn Llundain symudodd i Fanceinion a gwneud cynnydd cyflym ym myd nyddu cotwm; yn yr Alban prynodd felinau cotwm New Lanark iddo’i hun a’i bartneriaid, ac yno cychwynnodd arbrawf mawr mewn adeiladu cymuned, sail ei enwogrwydd; mae ei waith yno yn ei hawlio’n arloeswr diwygio ffatrïoedd, yn dad cydweithrediad dosbarthol ac yn sylfaenydd ysgolion meithrin; wedi Rhyfeloedd Napoleon gofynnwyd ei gyngor ar yr argyfwng diwydiannol, ac argymhellodd gymunedau hunangynhaliol, ateb a bregethodd weddill ei oes, yn enwocaf yn New Harmony, Indiana; ei gred sylfaenol oedd mai amgylchiadau sy’n ffurfio cymeriad; dychwelodd i’r Drenewydd yn 1858 a bu farw yno ar 17 Tachwedd; claddwyd ef yn yr hen fynwent, lle cododd y Mudiad Cydweithredol gofeb yn 1902; pan sefydlwyd y Swyddfa Lafur Ryngwladol yng Ngenefa, rhodd pobl Cymru oedd penddelw o Robert Owen gan Syr William Goscombe John; priododd Caroline Dale, merch David Dale o Glasgow; ymsefydlodd eu meibion yn America: bu Robert Dale Owen yn cynrychioli’r Unol Daleithiau yn Llys Napoli, gwnaeth David Dale Owen arolwg daearegol cyntaf y Gorllewin Canol, a bu Richard Dale Owen yn athro gwyddor naturiol yn Nashville.
Yn ôl ym Mhrydain o 1828, treuliodd weddill ei oes hir yn codi llais dros y gweithwyr, dros gymdeithasau cydweithredol ac undebau llafur, dros ddeddfau i amddiffyn plant rhag llafur ffatri, a thros ysgolion rhad i fechgyn a merched gyda’i gilydd. Bu’n arweinydd poblogaidd yn y mudiad undebau llafur yn nechrau’r 1830au.FfynonellauRobert Owen ↗Wikipedia (Saesneg)Gwneuthurwr tecstilau, dyngarwr, athronydd gwleidyddol a diwygiwr cymdeithasol o Gymro oedd Robert Owen (14 Mai 1771 – 17 Tachwedd 1858), ac un o sylfaenwyr sosialaeth iwtopaidd a’r mudiad cydweithredol; ymdrechodd i wella amodau gwaith ffatrïoedd a chredai mewn addysg gydol oes, gan sefydlu Sefydliad Ffurfio Cymeriad ac Ysgol i Blant; ganed yn y Drenewydd, y chweched o saith plentyn Robert Owen, cyfrwywr, gwerthwr nwyddau haearn a phostfeistr, ac Anne Williams; gadawodd yr ysgol yn ddeg ond roedd yn ddarllenwr brwd; tua deunaw aeth i Fanceinion, ac yn 1792, tua 21 oed, fe’i gwnaed yn rheolwr melin Piccadilly Peter Drinkwater; yn 1793 etholwyd ef i Gymdeithas Lenyddol ac Athronyddol Manceinion a bu ar Fwrdd Iechyd Manceinion, a bwysai am well iechyd ac amodau i weithwyr ffatri; priododd Caroline Dale ar 30 Medi 1799; ym mis Gorffennaf 1799 prynodd ef a’i bartneriaid New Lanark gan David Dale, a daeth yn rheolwr arni ym mis Ionawr 1800, gan obeithio ei rhedeg ar egwyddorion uwch na rhai masnachol yn unig; gweithiai tua 2,000 o bobl yno; gwerthai siop y cwmni nwyddau am ychydig dros bris cyfanwerth, egwyddorion a ddaeth yn sail i siopau cydweithredol Prydain; ar 25 Chwefror a 7 Mawrth 1825 annerchodd Dŷ’r Cynrychiolwyr yn Washington, gyda’r cyn-arlywyddion John Adams, Thomas Jefferson a James Madison, yr Arlywydd James Monroe a’r darpar Arlywydd John Quincy Adams yn y gynulleidfa, y trafodaethau cyntaf ar sosialaeth yn yr Americas efallai; ym mis Ionawr 1825 prynodd dref Harmony ar afon Wabash yn Indiana a’i hailenwi’n New Harmony, a ddaeth gyda William Maclure yn ganolfan diwygio addysg, gwyddoniaeth a chelfyddyd; yn ôl yn Llundain o 1828 bu’n hyrwyddo achos y gweithwyr, cymdeithasau cydweithredol ac undebau llafur, deddfau ar lafur plant ac ysgolion rhad i fechgyn a merched gyda’i gilydd.Robert Owen ↗Wicipedia CymraegArloesodd Robert Owen (14 Mai 1771 – 17 Tachwedd 1858) y cysyniad o gymuned gydweithredol; sosialydd Iwtopaidd ac awdur; ganed yn y Drenewydd, Powys, yn 1771; priododd Caroline Dale, merch David Dale, perchennog y melinau yn New Lanark; yno aeth ati i ddiwygio amodau’r gweithwyr gan leihau eu horiau a rhoi gofal meddygol am ddim iddynt, a sefydlu ysgol i blant y gweithwyr; tyfodd y busnes dros y degawdau nesaf nes bod y mwyaf o’i fath yng ngwledydd Prydain; credai’n angerddol ym mhwysigrwydd amgylchedd ac amgylchiadau da i’r gweithwyr, yn wahanol i lawer o berchnogion ffatrïoedd eraill; galwodd yr adeiladu cymdeithasol hwn yn ‘sosialaeth’; bu’n ffigwr poblogaidd yn y mudiad undebaeth lafur (1829–1835); ymhlith ei lyfrau mae Essays on the Principle of the Formation of Human Character ac A New View of Society; yn 1858 dychwelodd i’r Drenewydd lle bu farw; codwyd cofeb iddo yn 1902 ym mynwent Eglwys y Santes Fair lle’i claddwyd, codwyd cerflun iddo yn y dref yn 1956 ac yn 1983 agorwyd amgueddfa er cof amdano.Robert Owen ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed ar 14 Mai 1771 yn y Drenewydd, Sir Drefaldwyn, lle’r oedd ei dad yn gyfrwywr a gwerthwr nwyddau haearn ac yn bostfeistr lleol; gadawodd yr ysgol yn ddeg oed a gweithio’n ddilledydd yn Stamford a Llundain, ac ym Manceinion erbyn tua deunaw oed; yn 1799 prynodd New Lanark gan David Dale a daeth yn rheolwr arni ym mis Ionawr 1800, ar egwyddorion uwch na rhai masnachol yn unig; addysg rad o blentyndod cynnar, felly roedd yn un o sylfaenwyr ysgolion meithrin; Sefydliad Ffurfio Cymeriad yn 1818; gwerthai siop y cwmni nwyddau da am ychydig dros bris cyfanwerth, sail y siopau cydweithredol; A New View of Society, 1813; New Harmony, Indiana, 1825–27; yr Undeb Llafur Cenedlaethol Mawr Cyfunol, 1834; bu farw yn y Drenewydd ar 17 Tachwedd 1858 a’i gladdu yno ar 21 Tachwedd.
Yn 1858 daeth yr hen ŵr adref i’r Drenewydd, lle bu farw ar 17 Tachwedd a’i gladdu yn hen fynwent y Santes Fair. Cododd y Mudiad Cydweithredol gofeb dros ei fedd yn 1902, dilynodd cerflun yn 1956, ac agorodd Amgueddfa Robert Owen yn y dref yn 1983. Pan sefydlwyd y Swyddfa Lafur Ryngwladol yng Ngenefa, rhodd pobl Cymru oedd penddelw o Robert Owen gan Syr William Goscombe John. Gwnaeth ei feibion eu henwau yn America, yn eu plith David Dale Owen, a wnaeth arolwg daearegol cyntaf y Gorllewin Canol.FfynonellauOwen, Robert (1771 – 1858), Utopian Socialist ↗James Frederick Rees, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yn y Drenewydd, Sir Drefaldwyn, 14 Mai 1771; roedd ei dad Robert Owen yn gyfrwywr ac yn werthwr nwyddau haearn yn y dref, a’i fam yn ferch i ffermwr lleol o’r enw Williams; cafodd ei unig addysg cyn ei fod yn ddeg, pan adawodd gartref i wasanaethu prentisiaeth o bedair blynedd gyda dilledydd o Albanwr, James McGuffog, yn Stamford; wedi cyfnod byr yn Llundain symudodd i Fanceinion a gwneud cynnydd cyflym ym myd nyddu cotwm; yn yr Alban prynodd felinau cotwm New Lanark iddo’i hun a’i bartneriaid, ac yno cychwynnodd arbrawf mawr mewn adeiladu cymuned, sail ei enwogrwydd; mae ei waith yno yn ei hawlio’n arloeswr diwygio ffatrïoedd, yn dad cydweithrediad dosbarthol ac yn sylfaenydd ysgolion meithrin; wedi Rhyfeloedd Napoleon gofynnwyd ei gyngor ar yr argyfwng diwydiannol, ac argymhellodd gymunedau hunangynhaliol, ateb a bregethodd weddill ei oes, yn enwocaf yn New Harmony, Indiana; ei gred sylfaenol oedd mai amgylchiadau sy’n ffurfio cymeriad; dychwelodd i’r Drenewydd yn 1858 a bu farw yno ar 17 Tachwedd; claddwyd ef yn yr hen fynwent, lle cododd y Mudiad Cydweithredol gofeb yn 1902; pan sefydlwyd y Swyddfa Lafur Ryngwladol yng Ngenefa, rhodd pobl Cymru oedd penddelw o Robert Owen gan Syr William Goscombe John; priododd Caroline Dale, merch David Dale o Glasgow; ymsefydlodd eu meibion yn America: bu Robert Dale Owen yn cynrychioli’r Unol Daleithiau yn Llys Napoli, gwnaeth David Dale Owen arolwg daearegol cyntaf y Gorllewin Canol, a bu Richard Dale Owen yn athro gwyddor naturiol yn Nashville.Robert Owen ↗Wicipedia CymraegArloesodd Robert Owen (14 Mai 1771 – 17 Tachwedd 1858) y cysyniad o gymuned gydweithredol; sosialydd Iwtopaidd ac awdur; ganed yn y Drenewydd, Powys, yn 1771; priododd Caroline Dale, merch David Dale, perchennog y melinau yn New Lanark; yno aeth ati i ddiwygio amodau’r gweithwyr gan leihau eu horiau a rhoi gofal meddygol am ddim iddynt, a sefydlu ysgol i blant y gweithwyr; tyfodd y busnes dros y degawdau nesaf nes bod y mwyaf o’i fath yng ngwledydd Prydain; credai’n angerddol ym mhwysigrwydd amgylchedd ac amgylchiadau da i’r gweithwyr, yn wahanol i lawer o berchnogion ffatrïoedd eraill; galwodd yr adeiladu cymdeithasol hwn yn ‘sosialaeth’; bu’n ffigwr poblogaidd yn y mudiad undebaeth lafur (1829–1835); ymhlith ei lyfrau mae Essays on the Principle of the Formation of Human Character ac A New View of Society; yn 1858 dychwelodd i’r Drenewydd lle bu farw; codwyd cofeb iddo yn 1902 ym mynwent Eglwys y Santes Fair lle’i claddwyd, codwyd cerflun iddo yn y dref yn 1956 ac yn 1983 agorwyd amgueddfa er cof amdano.
Mae Robert Owen o’r Drenewydd yn cymryd gofal melinau New Lanark, lle mae’n agor yr ysgol fabanod gyntaf ym Mhrydain ac yn dangos bod gwaith teg yn talu.
Robert Owen yn New LanarkRichard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.
Dic AberdaronGweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.
Lucy ThomasMerch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.
Mary JonesDilledydd a maer Casnewydd a arweiniodd filoedd o Siartwyr i’r dref yn 1839 i fynnu’r bleidlais i’r gweithwyr.
John FrostYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf