Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1784–1877

John Frost

Dilledydd a maer Casnewydd a arweiniodd filoedd o Siartwyr i’r dref yn 1839 i fynnu’r bleidlais i’r gweithwyr.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1784–1877 (wedi’i gofnodi) Arweinydd Gwrthryfel Casnewydd Y Gymru Ddiwydiannol Gwleidyddiaeth ac ymgyrchu
John Frost
John Frost · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Arweiniodd John Frost, dilledydd a maer Casnewydd, Siartwyr cymoedd y de i mewn i Gasnewydd ar 4 Tachwedd 1839 yn un o’r safiadau mawr a wnaed ym Mhrydain dros bleidlais i’r gweithwyr. Wedi ei ddedfrydu i farwolaeth ac yna ei anfon i ochr draw’r byd, daeth adref o’r diwedd, ac mae bron popeth a ofynnodd y Siartwyr amdano yn gyfraith gwlad heddiw.

Ganed25 Mai 1784, y Royal Oak, Thomas Street, Casnewydd
PriododdMary Geach, 24 Hydref 1812; wyth o blant
SwyddiCynghorydd 1835, ynad, Maer Casnewydd 1836
ArweinioddGwrthryfel Casnewydd, 4 Tachwedd 1839
Bu farw27 Gorffennaf 1877, Stapleton, ger Bryste, yn 93 oed

Bachgen o Gasnewydd#

Ganed John ar 25 Mai 1784 yn nhafarn y Royal Oak yn Thomas Street, Casnewydd, lle cadwai ei dad y tŷ; mae plac glas yn nodi’r fan heddiw. Bu farw ei fam Sarah pan oedd yn fychan, a magwyd ef gan ei daid a’i nain, gan ddysgu crefft y crydd gan ei daid. Yn un ar bymtheg gadawodd gartref i’w hyfforddi’n ddilledydd a theiliwr yng Nghaerdydd, Bryste a Llundain.

Dilledydd a dyn teulu#

Yn 1806 daeth adref ac agor ei fusnes ei hun yng Nghasnewydd, a llwyddodd. Ar 24 Hydref 1812 priododd Mary Geach, a chawsant wyth o blant, a fedyddiwyd i gyd yng Nghapel y Bedyddwyr Hope. Roedd parch ac anwyldeb mawr tuag ato yn y dref am ei gymeriad cynnes a hoffus.

Llais dros ddiwygio#

Darllenai Frost Thomas Paine a William Cobbett, a’u syniadau hwy a luniodd ei rai ef. Yn 1830 ysgrifennodd i amddiffyn tenantiaid ystad fawr Tredegar a galw am ddiwygio’r Senedd, a thrwy ddechrau’r 1830au daeth yn un o brif bencampwyr pleidlais i bob dyn. Yn 1835 etholodd Casnewydd ef yn gynghorydd; daeth yn ynad, yn warcheidwad y tlodion, ac yn 1836 yn Faer Casnewydd.

Siarter y Bobl#

Ym mis Hydref 1838 ymunodd â’r Siartwyr, a ofynnai am bleidlais i bob dyn dros un ar hugain, pleidlais gudd a chyflog i aelodau seneddol fel y gallai gweithwyr eistedd yno. Dewiswyd ef yn gynrychiolydd i Gonfensiwn y Siartwyr yn Llundain a bu’n gadeirydd arno, ac am hynny tynnodd yr Ysgrifennydd Cartref ei swydd fel ynad oddi arno.

Yr orymdaith ar Gasnewydd#

Pan garcharwyd y siaradwr Siartaidd Henry Vincent yn Nhrefynwy, cynhyrfwyd glowyr a gweithwyr haearn Sir Fynwy. Ar noson stormus 3 Tachwedd 1839 gorymdeithiodd tair colofn i lawr y cymoedd: arweiniai Frost wŷr y Coed Duon, Zephaniah Williams rai Glynebwy a William Jones rai Pont-y-pŵl. Yn filoedd, daethant at Westy’r Westgate fore 4 Tachwedd, lle’r oedd milwyr yn aros; taniodd y milwyr, ac mewn tua phum munud ar hugain gorweddai tua dau ar hugain o Siartwyr yn farw neu’n marw ac anafwyd dros hanner cant.

Ei ddedfrydu i farwolaeth#

Rhoddwyd Frost, Williams a Jones ar eu prawf yn Neuadd y Sir yn Nhrefynwy, ac ar 16 Ionawr 1840 nhw oedd y dynion olaf ym Mhrydain i’w dedfrydu i’w crogi, eu diberfeddu a’u chwarteru. Safodd Siartwyr ym mhobman fel un gŵr drostynt, ac wedi protest gyhoeddus fawr newidiwyd y ddedfryd i alltudiaeth am oes.

Van Diemen’s Land#

Cyrhaeddodd Frost Van Diemen’s Land, Tasmania heddiw, ar 30 Mehefin 1840. Gweithiodd yno’n glerc ac yna am bron wyth mlynedd yn ysgolfeistr. Wedi cael pardwn yn 1854, aeth i’r Unol Daleithiau a’u teithio’n darlithio, ac ym mis Mai 1856 cafodd bardwn llawn.

Adref eto#

Ym mis Gorffennaf 1856 daeth John Frost adref. Ymgartrefodd yn Stapleton ger Bryste, ysgrifennodd am fywyd y carcharorion, a bu farw yno ar 27 Gorffennaf 1877, yn dair ar ddeg a phedwar ugain. Yn 1991 codwyd cerfluniau o’r Siartwyr y tu allan i’r Westgate yng Nghasnewydd, lle mae pobl Cymru’n dal i gofio’r dynion a orymdeithiodd dros y bleidlais.

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf