Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1781–1847

Lucy Thomas

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1781–1847 (wedi’i gofnodi) Mam masnach glo ager Cymru Y Gymru Ddiwydiannol Diwydiant a menter
Tafarn y Waun Wyllt ger Abercannaid, lle gweithiwyd lefel lo Lucy Thomas
Tafarn y Waun Wyllt ger Abercannaid, lle gweithiwyd lefel lo Lucy Thomas · Llun: Wikimedia Commons · Peter Aylmer, CC BY-SA 2.0

Roedd Lucy Thomas o Abercannaid yn un o’r ychydig iawn o fenywod ym Mhrydain i fod yn berchen ar bwll glo a’i redeg yn oes yr haearn a’r ager. Yn weddw gydag wyth o blant, cymerodd ofal pwll ei gŵr yn Waun Wyllt ger Merthyr Tudful yn 1833, a than ei llaw hi tyfodd dros ddeg gwaith. Fe’i cofir fel mam masnach glo ager Cymru.

Bedyddiwyd11 Mawrth 1781, Llansamlet, ger Abertawe
PriododdRobert Thomas, 30 Mehefin 1802; wyth o blant
PwllLefel Waun Wyllt, Abercannaid, ger Merthyr Tudful
Wrth y llywO 1833 hyd 1847
Bu farw27 Medi 1847, Abercannaid
CofebFfynnon ar y Stryd Fawr, Merthyr Tudful, 1906

Merch o Lansamlet#

Bedyddiwyd Lucy Williams yn Llansamlet, ger Abertawe, ar 11 Mawrth 1781, merch Job Williams ac Ann James. Ar 30 Mehefin 1802 priododd Robert Thomas yn yr un plwyf. Gweithiai Robert lefel lo a anfonai danwydd i waith haearn mawr Cyfarthfa ym Merthyr, a magodd y ddau deulu o chwe mab a dwy ferch.

Yr Wythïen Bedair Troedfedd#

Yn 1824 cymerodd Robert les gan Arglwydd Plymouth ar lefel lo fechan yn Waun Wyllt, ger Abercannaid, ychydig i’r de o Ferthyr. Ni ddisgwylid llawer ohoni, ond hwn oedd y pwll cyntaf i daro’r Wythïen Bedair Troedfedd, gwely cyfoethog o’r glo ager gorau. Gosodwyd tramffordd i lawr at Gamlas Morgannwg, ac âi’r glo mewn badau i Ferthyr ac i Gaerdydd. Ym mis Tachwedd 1830 anfonwyd 414 tunnell o lo Waun Wyllt o Gaerdydd i Lundain.

Y weddw wrth y llyw#

Bu farw Robert yn 1833, a chymerodd Lucy y gwaith o redeg y pwll ei hun. Drwy’r masnachwr George Insole o Gaerdydd gwnaed cytundeb i anfon 3,000 tunnell y flwyddyn at fasnachwyr glo Llundain. Helpodd y gwerthiant cynnar hwn i greu enw glo ager Cymru, a fyddai cyn hir yn gyrru llongau a rheilffyrdd y byd.

“Mae fy nglo i gystal â glo unrhyw ddyn”#

Cofnodwyd i Lucy fynd unwaith i’r Gyfnewidfa Lo yng Nghaerdydd a chael gwybod na châi fynd i mewn. Heb ddigalonni, anfonodd un o’i chlercod i mewn gyda llythyr i’r boneddigion yno: roedd ei glo hi, meddai, gystal â glo unrhyw ddyn, ac os na fydden nhw’n ei gadael i mewn, byddai ei busnes yn mynd i lenwi pocedi rhywun arall.

Pedair blynedd ar ddeg o dwf#

Pan ddaeth y les yn Waun Wyllt i ben yn y 1830au, cymerodd Lucy bwll y Graig gerllaw, a weithiai’r un Wythïen Bedair Troedfedd. Yn y pedair blynedd ar ddeg rhwng marw ei gŵr a’i marwolaeth hi ei hun, tyfodd y busnes dros ddeg gwaith, camp ryfeddol i unrhyw berchennog mewn masnach a redid bron yn llwyr gan ddynion.

Ei choffa#

Bu farw Lucy Thomas o’r teiffoid yn ei chartref yn Abercannaid ar 27 Medi 1847 a’i chladdu ym medd y teulu yng nghapel yr Undodiaid yng Nghefn-coed-y-cymer. Yn 1906 codwyd ffynnon goffa i Robert a Lucy Thomas ar Stryd Fawr Merthyr Tudful, wedi’i thalu’n rhannol gan William Lewis, Arglwydd Merthyr, a oedd wedi priodi ei hwyres. Mae’n sefyll yno o hyd.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones
1784–1877

John Frost

Arweinydd Gwrthryfel Casnewydd (wedi’i gofnodi)

Dilledydd a maer Casnewydd a arweiniodd filoedd o Siartwyr i’r dref yn 1839 i fynnu’r bleidlais i’r gweithwyr.

John Frost

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf