Robert Owen
Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert Owen
Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol
1781–1847
Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.
Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Roedd Lucy Thomas o Abercannaid yn un o’r ychydig iawn o fenywod ym Mhrydain i fod yn berchen ar bwll glo a’i redeg yn oes yr haearn a’r ager. Yn weddw gydag wyth o blant, cymerodd ofal pwll ei gŵr yn Waun Wyllt ger Merthyr Tudful yn 1833, a than ei llaw hi tyfodd dros ddeg gwaith. Fe’i cofir fel mam masnach glo ager Cymru.FfynhonnellLucy Thomas (businesswoman) ↗Wikipedia (Saesneg)Lucy Thomas (ganwyd Williams, bedyddiwyd 11 Mawrth 1781 – 27 Medi 1847), gwraig fusnes a pherchennog glofa o Gymru a adwaenir fel “mam masnach glo ager Cymru”; fe’i bedyddiwyd yn Llansamlet, merch Job Williams ac Ann James; priododd Robert Thomas yn Llansamlet ar 30 Mehefin 1802, a chawsant wyth o blant, chwe mab a dwy ferch; yn 1824 cymerodd Robert denantiaeth gan Arglwydd Plymouth ar lefel lo fechan yn Waun Wyllt ger Abercannaid, i’r de o Ferthyr; hon oedd y gyntaf i daro’r Wythïen Bedair Troedfedd, cyfoeth o lo ager o’r ansawdd gorau; codwyd tramffordd at Gamlas Morgannwg; ym mis Tachwedd 1830 trefnodd George Insole i 414 tunnell o lo ager Waun Wyllt gael eu hanfon i Lundain; bu farw Robert yn 1833 a chymerodd Lucy yr awenau; drwy Insole gwnaed cytundeb gyda Messrs Wood and Company i gyflenwi 3,000 tunnell y flwyddyn i fasnachwyr glo Llundain, cytundebau a helpodd i sefydlu enw da glo Cymru; unwaith aeth i’r Gyfnewidfa Lo yng Nghaerdydd a dywedwyd wrthi na châi fynd i mewn, felly anfonodd glerc i mewn gyda llythyr yn dweud “Mae fy nglo i gystal â glo unrhyw ddyn; os na chaf fynediad bydd fy musnes yn llenwi pocedi rhywun arall”; yn ddiweddarach cymerodd les ar bwll y Graig gerllaw ar yr un wythïen; tyfodd y busnes dros ddeg gwaith yn y pedair blynedd ar ddeg wedi marw ei gŵr; bu farw o’r teiffoid yn Abercannaid ar 27 Medi 1847 a’i chladdu yng nghapel yr Undodiaid yng Nghefn-coed-y-cymer; codwyd ffynnon goffa i Robert a Lucy Thomas ar Stryd Fawr Merthyr Tudful yn 1906, wedi’i thalu’n rhannol gan William Lewis, Barwn Merthyr cyntaf, gŵr ei hwyres.
| Bedyddiwyd | 11 Mawrth 1781, Llansamlet, ger Abertawe |
|---|---|
| Priododd | Robert Thomas, 30 Mehefin 1802; wyth o blant |
| Pwll | Lefel Waun Wyllt, Abercannaid, ger Merthyr Tudful |
| Wrth y llyw | O 1833 hyd 1847 |
| Bu farw | 27 Medi 1847, Abercannaid |
| Cofeb | Ffynnon ar y Stryd Fawr, Merthyr Tudful, 1906 |
Bedyddiwyd Lucy Williams yn Llansamlet, ger Abertawe, ar 11 Mawrth 1781, merch Job Williams ac Ann James. Ar 30 Mehefin 1802 priododd Robert Thomas yn yr un plwyf. Gweithiai Robert lefel lo a anfonai danwydd i waith haearn mawr Cyfarthfa ym Merthyr, a magodd y ddau deulu o chwe mab a dwy ferch.FfynhonnellLucy Thomas (businesswoman) ↗Wikipedia (Saesneg)Lucy Thomas (ganwyd Williams, bedyddiwyd 11 Mawrth 1781 – 27 Medi 1847), gwraig fusnes a pherchennog glofa o Gymru a adwaenir fel “mam masnach glo ager Cymru”; fe’i bedyddiwyd yn Llansamlet, merch Job Williams ac Ann James; priododd Robert Thomas yn Llansamlet ar 30 Mehefin 1802, a chawsant wyth o blant, chwe mab a dwy ferch; yn 1824 cymerodd Robert denantiaeth gan Arglwydd Plymouth ar lefel lo fechan yn Waun Wyllt ger Abercannaid, i’r de o Ferthyr; hon oedd y gyntaf i daro’r Wythïen Bedair Troedfedd, cyfoeth o lo ager o’r ansawdd gorau; codwyd tramffordd at Gamlas Morgannwg; ym mis Tachwedd 1830 trefnodd George Insole i 414 tunnell o lo ager Waun Wyllt gael eu hanfon i Lundain; bu farw Robert yn 1833 a chymerodd Lucy yr awenau; drwy Insole gwnaed cytundeb gyda Messrs Wood and Company i gyflenwi 3,000 tunnell y flwyddyn i fasnachwyr glo Llundain, cytundebau a helpodd i sefydlu enw da glo Cymru; unwaith aeth i’r Gyfnewidfa Lo yng Nghaerdydd a dywedwyd wrthi na châi fynd i mewn, felly anfonodd glerc i mewn gyda llythyr yn dweud “Mae fy nglo i gystal â glo unrhyw ddyn; os na chaf fynediad bydd fy musnes yn llenwi pocedi rhywun arall”; yn ddiweddarach cymerodd les ar bwll y Graig gerllaw ar yr un wythïen; tyfodd y busnes dros ddeg gwaith yn y pedair blynedd ar ddeg wedi marw ei gŵr; bu farw o’r teiffoid yn Abercannaid ar 27 Medi 1847 a’i chladdu yng nghapel yr Undodiaid yng Nghefn-coed-y-cymer; codwyd ffynnon goffa i Robert a Lucy Thomas ar Stryd Fawr Merthyr Tudful yn 1906, wedi’i thalu’n rhannol gan William Lewis, Barwn Merthyr cyntaf, gŵr ei hwyres.
Yn 1824 cymerodd Robert les gan Arglwydd Plymouth ar lefel lo fechan yn Waun Wyllt, ger Abercannaid, ychydig i’r de o Ferthyr. Ni ddisgwylid llawer ohoni, ond hwn oedd y pwll cyntaf i daro’r Wythïen Bedair Troedfedd, gwely cyfoethog o’r glo ager gorau. Gosodwyd tramffordd i lawr at Gamlas Morgannwg, ac âi’r glo mewn badau i Ferthyr ac i Gaerdydd. Ym mis Tachwedd 1830 anfonwyd 414 tunnell o lo Waun Wyllt o Gaerdydd i Lundain.FfynhonnellLucy Thomas (businesswoman) ↗Wikipedia (Saesneg)Lucy Thomas (ganwyd Williams, bedyddiwyd 11 Mawrth 1781 – 27 Medi 1847), gwraig fusnes a pherchennog glofa o Gymru a adwaenir fel “mam masnach glo ager Cymru”; fe’i bedyddiwyd yn Llansamlet, merch Job Williams ac Ann James; priododd Robert Thomas yn Llansamlet ar 30 Mehefin 1802, a chawsant wyth o blant, chwe mab a dwy ferch; yn 1824 cymerodd Robert denantiaeth gan Arglwydd Plymouth ar lefel lo fechan yn Waun Wyllt ger Abercannaid, i’r de o Ferthyr; hon oedd y gyntaf i daro’r Wythïen Bedair Troedfedd, cyfoeth o lo ager o’r ansawdd gorau; codwyd tramffordd at Gamlas Morgannwg; ym mis Tachwedd 1830 trefnodd George Insole i 414 tunnell o lo ager Waun Wyllt gael eu hanfon i Lundain; bu farw Robert yn 1833 a chymerodd Lucy yr awenau; drwy Insole gwnaed cytundeb gyda Messrs Wood and Company i gyflenwi 3,000 tunnell y flwyddyn i fasnachwyr glo Llundain, cytundebau a helpodd i sefydlu enw da glo Cymru; unwaith aeth i’r Gyfnewidfa Lo yng Nghaerdydd a dywedwyd wrthi na châi fynd i mewn, felly anfonodd glerc i mewn gyda llythyr yn dweud “Mae fy nglo i gystal â glo unrhyw ddyn; os na chaf fynediad bydd fy musnes yn llenwi pocedi rhywun arall”; yn ddiweddarach cymerodd les ar bwll y Graig gerllaw ar yr un wythïen; tyfodd y busnes dros ddeg gwaith yn y pedair blynedd ar ddeg wedi marw ei gŵr; bu farw o’r teiffoid yn Abercannaid ar 27 Medi 1847 a’i chladdu yng nghapel yr Undodiaid yng Nghefn-coed-y-cymer; codwyd ffynnon goffa i Robert a Lucy Thomas ar Stryd Fawr Merthyr Tudful yn 1906, wedi’i thalu’n rhannol gan William Lewis, Barwn Merthyr cyntaf, gŵr ei hwyres.
Bu farw Robert yn 1833, a chymerodd Lucy y gwaith o redeg y pwll ei hun. Drwy’r masnachwr George Insole o Gaerdydd gwnaed cytundeb i anfon 3,000 tunnell y flwyddyn at fasnachwyr glo Llundain. Helpodd y gwerthiant cynnar hwn i greu enw glo ager Cymru, a fyddai cyn hir yn gyrru llongau a rheilffyrdd y byd.FfynhonnellLucy Thomas (businesswoman) ↗Wikipedia (Saesneg)Lucy Thomas (ganwyd Williams, bedyddiwyd 11 Mawrth 1781 – 27 Medi 1847), gwraig fusnes a pherchennog glofa o Gymru a adwaenir fel “mam masnach glo ager Cymru”; fe’i bedyddiwyd yn Llansamlet, merch Job Williams ac Ann James; priododd Robert Thomas yn Llansamlet ar 30 Mehefin 1802, a chawsant wyth o blant, chwe mab a dwy ferch; yn 1824 cymerodd Robert denantiaeth gan Arglwydd Plymouth ar lefel lo fechan yn Waun Wyllt ger Abercannaid, i’r de o Ferthyr; hon oedd y gyntaf i daro’r Wythïen Bedair Troedfedd, cyfoeth o lo ager o’r ansawdd gorau; codwyd tramffordd at Gamlas Morgannwg; ym mis Tachwedd 1830 trefnodd George Insole i 414 tunnell o lo ager Waun Wyllt gael eu hanfon i Lundain; bu farw Robert yn 1833 a chymerodd Lucy yr awenau; drwy Insole gwnaed cytundeb gyda Messrs Wood and Company i gyflenwi 3,000 tunnell y flwyddyn i fasnachwyr glo Llundain, cytundebau a helpodd i sefydlu enw da glo Cymru; unwaith aeth i’r Gyfnewidfa Lo yng Nghaerdydd a dywedwyd wrthi na châi fynd i mewn, felly anfonodd glerc i mewn gyda llythyr yn dweud “Mae fy nglo i gystal â glo unrhyw ddyn; os na chaf fynediad bydd fy musnes yn llenwi pocedi rhywun arall”; yn ddiweddarach cymerodd les ar bwll y Graig gerllaw ar yr un wythïen; tyfodd y busnes dros ddeg gwaith yn y pedair blynedd ar ddeg wedi marw ei gŵr; bu farw o’r teiffoid yn Abercannaid ar 27 Medi 1847 a’i chladdu yng nghapel yr Undodiaid yng Nghefn-coed-y-cymer; codwyd ffynnon goffa i Robert a Lucy Thomas ar Stryd Fawr Merthyr Tudful yn 1906, wedi’i thalu’n rhannol gan William Lewis, Barwn Merthyr cyntaf, gŵr ei hwyres.
Cofnodwyd i Lucy fynd unwaith i’r Gyfnewidfa Lo yng Nghaerdydd a chael gwybod na châi fynd i mewn. Heb ddigalonni, anfonodd un o’i chlercod i mewn gyda llythyr i’r boneddigion yno: roedd ei glo hi, meddai, gystal â glo unrhyw ddyn, ac os na fydden nhw’n ei gadael i mewn, byddai ei busnes yn mynd i lenwi pocedi rhywun arall.FfynhonnellLucy Thomas (businesswoman) ↗Wikipedia (Saesneg)Lucy Thomas (ganwyd Williams, bedyddiwyd 11 Mawrth 1781 – 27 Medi 1847), gwraig fusnes a pherchennog glofa o Gymru a adwaenir fel “mam masnach glo ager Cymru”; fe’i bedyddiwyd yn Llansamlet, merch Job Williams ac Ann James; priododd Robert Thomas yn Llansamlet ar 30 Mehefin 1802, a chawsant wyth o blant, chwe mab a dwy ferch; yn 1824 cymerodd Robert denantiaeth gan Arglwydd Plymouth ar lefel lo fechan yn Waun Wyllt ger Abercannaid, i’r de o Ferthyr; hon oedd y gyntaf i daro’r Wythïen Bedair Troedfedd, cyfoeth o lo ager o’r ansawdd gorau; codwyd tramffordd at Gamlas Morgannwg; ym mis Tachwedd 1830 trefnodd George Insole i 414 tunnell o lo ager Waun Wyllt gael eu hanfon i Lundain; bu farw Robert yn 1833 a chymerodd Lucy yr awenau; drwy Insole gwnaed cytundeb gyda Messrs Wood and Company i gyflenwi 3,000 tunnell y flwyddyn i fasnachwyr glo Llundain, cytundebau a helpodd i sefydlu enw da glo Cymru; unwaith aeth i’r Gyfnewidfa Lo yng Nghaerdydd a dywedwyd wrthi na châi fynd i mewn, felly anfonodd glerc i mewn gyda llythyr yn dweud “Mae fy nglo i gystal â glo unrhyw ddyn; os na chaf fynediad bydd fy musnes yn llenwi pocedi rhywun arall”; yn ddiweddarach cymerodd les ar bwll y Graig gerllaw ar yr un wythïen; tyfodd y busnes dros ddeg gwaith yn y pedair blynedd ar ddeg wedi marw ei gŵr; bu farw o’r teiffoid yn Abercannaid ar 27 Medi 1847 a’i chladdu yng nghapel yr Undodiaid yng Nghefn-coed-y-cymer; codwyd ffynnon goffa i Robert a Lucy Thomas ar Stryd Fawr Merthyr Tudful yn 1906, wedi’i thalu’n rhannol gan William Lewis, Barwn Merthyr cyntaf, gŵr ei hwyres.
Pan ddaeth y les yn Waun Wyllt i ben yn y 1830au, cymerodd Lucy bwll y Graig gerllaw, a weithiai’r un Wythïen Bedair Troedfedd. Yn y pedair blynedd ar ddeg rhwng marw ei gŵr a’i marwolaeth hi ei hun, tyfodd y busnes dros ddeg gwaith, camp ryfeddol i unrhyw berchennog mewn masnach a redid bron yn llwyr gan ddynion.FfynhonnellLucy Thomas (businesswoman) ↗Wikipedia (Saesneg)Lucy Thomas (ganwyd Williams, bedyddiwyd 11 Mawrth 1781 – 27 Medi 1847), gwraig fusnes a pherchennog glofa o Gymru a adwaenir fel “mam masnach glo ager Cymru”; fe’i bedyddiwyd yn Llansamlet, merch Job Williams ac Ann James; priododd Robert Thomas yn Llansamlet ar 30 Mehefin 1802, a chawsant wyth o blant, chwe mab a dwy ferch; yn 1824 cymerodd Robert denantiaeth gan Arglwydd Plymouth ar lefel lo fechan yn Waun Wyllt ger Abercannaid, i’r de o Ferthyr; hon oedd y gyntaf i daro’r Wythïen Bedair Troedfedd, cyfoeth o lo ager o’r ansawdd gorau; codwyd tramffordd at Gamlas Morgannwg; ym mis Tachwedd 1830 trefnodd George Insole i 414 tunnell o lo ager Waun Wyllt gael eu hanfon i Lundain; bu farw Robert yn 1833 a chymerodd Lucy yr awenau; drwy Insole gwnaed cytundeb gyda Messrs Wood and Company i gyflenwi 3,000 tunnell y flwyddyn i fasnachwyr glo Llundain, cytundebau a helpodd i sefydlu enw da glo Cymru; unwaith aeth i’r Gyfnewidfa Lo yng Nghaerdydd a dywedwyd wrthi na châi fynd i mewn, felly anfonodd glerc i mewn gyda llythyr yn dweud “Mae fy nglo i gystal â glo unrhyw ddyn; os na chaf fynediad bydd fy musnes yn llenwi pocedi rhywun arall”; yn ddiweddarach cymerodd les ar bwll y Graig gerllaw ar yr un wythïen; tyfodd y busnes dros ddeg gwaith yn y pedair blynedd ar ddeg wedi marw ei gŵr; bu farw o’r teiffoid yn Abercannaid ar 27 Medi 1847 a’i chladdu yng nghapel yr Undodiaid yng Nghefn-coed-y-cymer; codwyd ffynnon goffa i Robert a Lucy Thomas ar Stryd Fawr Merthyr Tudful yn 1906, wedi’i thalu’n rhannol gan William Lewis, Barwn Merthyr cyntaf, gŵr ei hwyres.
Bu farw Lucy Thomas o’r teiffoid yn ei chartref yn Abercannaid ar 27 Medi 1847 a’i chladdu ym medd y teulu yng nghapel yr Undodiaid yng Nghefn-coed-y-cymer. Yn 1906 codwyd ffynnon goffa i Robert a Lucy Thomas ar Stryd Fawr Merthyr Tudful, wedi’i thalu’n rhannol gan William Lewis, Arglwydd Merthyr, a oedd wedi priodi ei hwyres. Mae’n sefyll yno o hyd.FfynhonnellLucy Thomas (businesswoman) ↗Wikipedia (Saesneg)Lucy Thomas (ganwyd Williams, bedyddiwyd 11 Mawrth 1781 – 27 Medi 1847), gwraig fusnes a pherchennog glofa o Gymru a adwaenir fel “mam masnach glo ager Cymru”; fe’i bedyddiwyd yn Llansamlet, merch Job Williams ac Ann James; priododd Robert Thomas yn Llansamlet ar 30 Mehefin 1802, a chawsant wyth o blant, chwe mab a dwy ferch; yn 1824 cymerodd Robert denantiaeth gan Arglwydd Plymouth ar lefel lo fechan yn Waun Wyllt ger Abercannaid, i’r de o Ferthyr; hon oedd y gyntaf i daro’r Wythïen Bedair Troedfedd, cyfoeth o lo ager o’r ansawdd gorau; codwyd tramffordd at Gamlas Morgannwg; ym mis Tachwedd 1830 trefnodd George Insole i 414 tunnell o lo ager Waun Wyllt gael eu hanfon i Lundain; bu farw Robert yn 1833 a chymerodd Lucy yr awenau; drwy Insole gwnaed cytundeb gyda Messrs Wood and Company i gyflenwi 3,000 tunnell y flwyddyn i fasnachwyr glo Llundain, cytundebau a helpodd i sefydlu enw da glo Cymru; unwaith aeth i’r Gyfnewidfa Lo yng Nghaerdydd a dywedwyd wrthi na châi fynd i mewn, felly anfonodd glerc i mewn gyda llythyr yn dweud “Mae fy nglo i gystal â glo unrhyw ddyn; os na chaf fynediad bydd fy musnes yn llenwi pocedi rhywun arall”; yn ddiweddarach cymerodd les ar bwll y Graig gerllaw ar yr un wythïen; tyfodd y busnes dros ddeg gwaith yn y pedair blynedd ar ddeg wedi marw ei gŵr; bu farw o’r teiffoid yn Abercannaid ar 27 Medi 1847 a’i chladdu yng nghapel yr Undodiaid yng Nghefn-coed-y-cymer; codwyd ffynnon goffa i Robert a Lucy Thomas ar Stryd Fawr Merthyr Tudful yn 1906, wedi’i thalu’n rhannol gan William Lewis, Barwn Merthyr cyntaf, gŵr ei hwyres.
Ffynonellau a darllen pellach
Erthygl · 19 mun NewyddSut y gwnaeth glo, mwyn haearn a chalchfaen Ferthyr Tudful yn brifddinas haearn y byd, y meistri haearn a’u castell, y ddyled a’r caledi a yrrodd ei phobl i godi ym Mehefin 1831 dan y faner goch, a hanes Dic Penderyn a Lewsyn yr Heliwr.
Erthygl · 22 munYm Merthyr y rhedodd yr injan stêm gyntaf ar gledrau. Yn Abertawe y rhedodd y rheilffordd deithwyr gyntaf. Haearn Cymru a wnaeth gledrau’r byd, glo Cymru a yrrodd ei longau, llechi Cymru a roddodd do ar ei dinasoedd, ac yng Nghaerdydd y llofnodwyd y siec gyntaf am filiwn o bunnoedd.
Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert OwenRichard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.
Dic AberdaronMerch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.
Mary JonesDilledydd a maer Casnewydd a arweiniodd filoedd o Siartwyr i’r dref yn 1839 i fynnu’r bleidlais i’r gweithwyr.
John FrostYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf