Hanes Cymru / Erthyglau

Erthygl

Sut y symudodd Cymru’r byd: y chwyldro diwydiannol

Ym Merthyr y rhedodd yr injan stêm gyntaf ar gledrau. Yn Abertawe y rhedodd y rheilffordd deithwyr gyntaf. Haearn Cymru a wnaeth gledrau’r byd, glo Cymru a yrrodd ei longau, llechi Cymru a roddodd do ar ei dinasoedd, ac yng Nghaerdydd y llofnodwyd y siec gyntaf am filiwn o bunnoedd.

Llun: Trên stêm Rheilffordd Ffestiniog yn troelli drwy fryniau Eryri · SchmalspurDVZO, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar yr erthygl hon 22 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Ar fore oer o Chwefror yn 1804 rholiodd injan haearn swnllyd allan o waith haearn Penydarren ym Merthyr Tudful, gan dynnu deg tunnell o haearn a saith deg o ddynion. Nid oedd unrhyw beiriant wedi gwneud hynny ar gledrau erioed o’r blaen. O fewn can mlynedd roedd cymoedd Cymru yn anfon haearn, glo, copr, tunplat a llechi i bob cyfandir, mewn wagenni a wnaed yng Nghymru, ar hyd camlesi a rheilffyrdd a godwyd yng Nghymru, allan o borthladdoedd glo mwyaf y byd. Dyma hanes sut y symudodd gwlad fach y byd.

Yr injan gyntafPenydarren, Merthyr Tudful, 21 Chwefror 1804
Y rheilffordd deithwyr gyntafRheilffordd Ystumllwynarth, Abertawe, 25 Mawrth 1807
Prifddinas haearn y bydMerthyr Tudful: Cyfarthfa, yna Dowlais, gwaith haearn mwyaf y byd
Porthladd glo prysuraf y bydCaerdydd, yna’r Barri yn 1913, gydag 11 miliwn tunnell
Y siec filiwn punt gyntafLlofnodwyd yn y Gyfnewidfa Lo, Caerdydd, yn 1904
CopperopolisAbertawe, prif dref toddi copr y byd
Toi’r bydPenrhyn a Dinorwig, dwy chwarel lechi fwyaf y byd
Y rheilffordd fach a gopïodd y bydRheilffordd Ffestiniog: stêm ar gledrau cul, 1863
Treftadaeth y BydBlaenafon (2000), Pontcysyllte (2009), Tirwedd y Llechi (2021)

Pam Cymru?#

Roedd gan Gymru yr hyn yr oedd ei angen ar yr oes newydd, a’r cyfan yn yr un lle. Yng nghymoedd y de roedd glo, mwyn haearn a chalchfaen ochr yn ochr, y tri pheth y mae ffwrnais chwyth yn eu bwyta. Rhedai’r afonydd yn ddigon cyflym i droi olwynion dŵr. Ac nid oes unman yng Nghymru ymhell o’r môr, felly gellid cludo beth bynnag a wnâi’r cymoedd i lawr i harbwr a’i anfon i unrhyw le yn y byd. Yng ngeiriau UNESCO, de Cymru oedd ‘prif gynhyrchydd haearn a glo y byd yn y 19eg ganrif’.

Y daith reilffordd gyntaf yn y byd, 1804#

Roedd Samuel Homfray, meistr gwaith haearn Penydarren, wedi cyflogi peiriannydd disglair o Gernyw, Richard Trevithick, i adeiladu peiriannau i’w waith. Credai Homfray y gallai un ohonynt dynnu llwythi ar hyd y dramffordd a redai o Ferthyr i lawr y cwm at y gamlas yn Abercynon, lle’r oedd ceffylau’n gwneud y gwaith bryd hynny. Dywedodd Richard Crawshay o Gyfarthfa na ellid ei wneud. Rhoesant bum can gini ar y fantol.

Ar 21 Chwefror 1804 cychwynnodd injan Trevithick, a adeiladwyd gan weithwyr haearn Penydarren, i lawr y dramffordd gyda phum wagen yn cario deg tunnell o haearn a rhyw saith deg o ddynion a oedd wedi neidio arnynt am reid. Teithiodd y naw milltir a thri chwarter i Abercynon mewn pedair awr a phum munud, gan aros ar y ffordd i dorri coed a symud creigiau o’r llwybr. Enillodd Homfray ei fet. Dyna’r tro cyntaf yn y byd i injan stêm redeg ar gledrau a thynnu llwyth.

Ddoe aethom ar ein taith gyda’r injan. Gwnaethom y naw milltir mewn pedair awr a phum munud.

Richard Trevithick, llythyr at Davies Gilbert, 22 Chwefror 1804

Roedd yr injan mor drwm nes iddi gracio platiau haearn y dramffordd, ac aeth yn ôl i weithio fel peiriant llonydd. Ond roedd y syniad wedi’i brofi ym Merthyr. Un mlynedd ar hugain yn ddiweddarach agorodd Rheilffordd Stockton a Darlington yn Lloegr, a dechreuodd oes y rheilffordd.

Y copi gweithio o injan Penydarren Trevithick, a adeiladwyd gan Amgueddfa Genedlaethol Cymru yn 1979–80, yn Amgueddfa Genedlaethol y Glannau yn Abertawe
Y copi gweithio o injan Penydarren Trevithick, a adeiladwyd gan Amgueddfa Genedlaethol Cymru yn 1979–80, yn Amgueddfa Genedlaethol y Glannau yn Abertawe · Llun: The wub, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Y rheilffordd deithwyr gyntaf yn y byd, 1807#

Dair blynedd yn ddiweddarach rhoddodd Abertawe beth cyntaf arall i’r byd. Roedd Rheilffordd Ystumllwynarth, lein a dynnid gan geffylau ar hyd glan Bae Abertawe, wedi’i hadeiladu i gludo glo, mwyn haearn a chalchfaen. Ym mis Chwefror 1807 cytunodd un o’i pherchnogion, Benjamin French, i dalu ugain punt y flwyddyn am yr hawl i gludo teithwyr arni, ac ar 25 Mawrth 1807 dechreuodd ei gerbyd redeg. Dyna’r gwasanaeth rheolaidd cyntaf i gludo teithwyr ar reilffordd yn unman yn y byd. Fel Rheilffordd y Mwmbwls cludodd bobl am fwy na 150 o flynyddoedd, gyda cheffyl, gydag ager ac yn olaf gyda thrydan, hyd 1960.

Merthyr, prifddinas haearn y byd#

Yn 1750 pentref oedd Merthyr Tudful. Erbyn 1851 roedd ynddo dros 46,000 o bobl a hi oedd y dref fwyaf o bell ffordd yng Nghymru, a’r rheswm oedd haearn. Safai pedwar gwaith mawr o amgylch y dref: Cyfarthfa, Dowlais, Penydarren a Plymouth. Cyfarthfa, dan Richard Crawshay a’i deulu, oedd y mwyaf ohonynt am gyfnod. Daeth y Llyngesydd Nelson i’w weld yn 1802, bwriai ei ffwrneisi ynnau mawr i’r llynges, a phan ddechreuodd rolio cledrau haearn anfonodd Tsar Rwsia ddyn i edrych.

Y tu mewn i waith haearn Cyfarthfa liw nos, wedi’i beintio yn 1825 gan Penry Williams o Ferthyr
Y tu mewn i waith haearn Cyfarthfa liw nos, wedi’i beintio yn 1825 gan Penry Williams o Ferthyr · Llun: Penry Williams, Public domain, Wikimedia Commons

Yna aeth Dowlais heibio iddo. Dan deulu’r Guest, daeth Dowlais yn waith haearn mwyaf y byd. Yn 1845 roedd ganddo ddeunaw ffwrnais chwyth a 7,300 o weithwyr, a gwnâi ryw 88,000 tunnell o haearn y flwyddyn. Helpodd yr Arglwyddes Charlotte Guest, a gyfieithodd y Mabinogion, ei gŵr i’w redeg, a’i redeg ei hun ar ôl ei farw.

Gwaith haearn Dowlais yn 1840, wedi’i beintio gan George Childs, ychydig flynyddoedd cyn iddo ddod y mwyaf yn y byd
Gwaith haearn Dowlais yn 1840, wedi’i beintio gan George Childs, ychydig flynyddoedd cyn iddo ddod y mwyaf yn y byd · Llun: George Childs, Public domain, Wikimedia Commons

Yn anad dim, gwnâi Merthyr gledrau. Roliodd Dowlais haearn i Reilffordd Stockton a Darlington yn 1821. Erbyn y 1830au deuai ei archebion o dramor: cledrau i’r rheilffordd o Berlin i Leipzig ac i’r lein allan o St Petersburg yn Rwsia. Wrth i reilffyrdd ledu ar draws Ewrop, yr Americas a’r ymerodraeth, aeth cledrau Cymru gyda hwy. Dowlais oedd y gwaith cyntaf i gymryd trwydded i wneud dur newydd Bessemer, ac o 1865 roliai gledrau dur hefyd.

Cledren ddur â’r stamp ‘DOWLAIS STEEL 93’, a roliwyd yn Nowlais yn 1893 ac sy’n dal yn ei lle
Cledren ddur â’r stamp ‘DOWLAIS STEEL 93’, a roliwyd yn Nowlais yn 1893 ac sy’n dal yn ei lle · Llun: Arnoldius, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons

Aeth meistri haearn a gweithwyr haearn Cymru â’u crefft ar draws y byd. Aeth David Thomas o Gwm Nedd, a ddysgodd doddi haearn â glo carreg yn Ynyscedwyn, â’r dull i Bennsylvania yn 1839, ac fe’i hanrhydeddir yno fel tad diwydiant haearn glo carreg America. Hwyliodd John Hughes, mab i beiriannydd yng Nghyfarthfa, i ymerodraeth Rwsia yn 1869 gydag wyth llwyth llong o beiriannau a chant o weithwyr medrus o dde Cymru, a’r dref a dyfodd o amgylch ei waith, Hughesovka, yw dinas Donetsk heddiw. Ac ym Mlaenafon yn 1878 darganfu dau gefnder, Sidney Gilchrist Thomas, yr oedd ei dad yn Gymro, a Percy Gilchrist, cemegydd y gwaith haearn, sut i wneud dur da o fwyn haearn llawn ffosfforws. Roedd eu dull werth fwyaf ar gyfandir Ewrop, lle’r oedd mwyn o’r fath yn gyffredin, a helpodd i godi diwydiannau dur yr Almaen a Gwlad Belg.

Y camlesi#

Mae haearn yn drwm, ac yn y 1700au llwybrau i geffylau pwn oedd y ffyrdd allan o’r cymoedd. Dŵr oedd yr ateb. Yn 1794 agorodd Camlas Morgannwg o Ferthyr i Gaerdydd, tua phum milltir ar hugain gyda rhyw hanner cant o lociau, yn disgyn mwy na phum can troedfedd i’r môr. Yn 1798 aeth loc môr â hi allan at y llongau, a dathlwyd y diwrnod yr agorodd â gorymdaith lyngesol a thanio gynnau. Torrwyd camlesi Nedd, Abertawe a Mynwy yn yr un degawd, a bwydai gwe o dramffyrdd a dynnid gan geffylau, fel yr un y rhedodd injan Trevithick arni, hwy o’r gweithfeydd a’r pyllau.

Pen y pier yng Nghaerdydd yn 1840, wedi’i beintio gan Alexander Wilson, y flwyddyn ar ôl agor doc cyntaf Bute
Pen y pier yng Nghaerdydd yn 1840, wedi’i beintio gan Alexander Wilson, y flwyddyn ar ôl agor doc cyntaf Bute · Llun: Alexander Wilson (photograph: National Museum Wales), Public domain, Wikimedia Commons

Yn y gogledd, croesodd Camlas Ellesmere ddyffryn Dyfrdwy ym Mhontcysyllte mewn cafn haearn ar bileri cerrig uchel. Traphont ddŵr Thomas Telford, a agorwyd yn 1805, yw’r uchaf ym Mhrydain o hyd, ac er 2009 mae’n Safle Treftadaeth y Byd: yng ngeiriau UNESCO, ‘campwaith peirianneg arloesol’.

Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy
Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Llun: Adrian Pingstone, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Caerdydd: metropolis y glo#

Dechreuodd masnach glo ager Cymru gyda gweddw. Pan fu farw Robert Thomas yn 1833, cymerodd Lucy Thomas eu lefel glo fach yn Waun Wyllt ger Merthyr drosodd a gwerthu ei glo i George Insole, masnachwr o Gaerdydd, a’i hanfonodd i Lundain. Llosgai’n boethach ac yn lanach nag unrhyw lo arall. Yn 1840 aeth y llwyth cyntaf o lo Cymru dramor, o Gaerdydd i Nantes yn Ffrainc.

Roedd Caerdydd wedi’i gwneud ar gyfer y fasnach. Agorodd ail Ardalydd Bute Ddoc Gorllewinol Bute yn 1839, a chyrhaeddodd Rheilffordd Cwm Taf, gwaith y peiriannydd Isambard Kingdom Brunel, yno o Ferthyr yn 1841. Pan ddechreuodd glo ager y Rhondda lifo yn 1855, daeth doc ar ôl doc: Doc Dwyreiniol Bute yn 1859, Penarth yn 1865, Doc y Rhath yn 1887, Doc y Frenhines Alexandra yn 1907. Anfonodd Caerdydd tua dwy filiwn tunnell o lo allan yn 1862. Yn 1913 anfonodd 10.7 miliwn tunnell. Cyn y Rhyfel Byd Cyntaf, medd yr Amgueddfa Genedlaethol, âi mwy o gargo drwy Gaerdydd na thrwy Lundain neu Lerpwl. Roedd tua 250 o longau tramp yn eiddo i’r dref, a chludai llongau Caerdydd lo Cymru i bob cefnfor.

Agerlongau yn Noc y Rhath, Caerdydd, tua 1905, gyda’r teclynnau codi glo ar y dde
Agerlongau yn Noc y Rhath, Caerdydd, tua 1905, gyda’r teclynnau codi glo ar y dde · Llun: Martin Ridley Collection, National Library of Wales, Public domain, Wikimedia Commons

Y siec filiwn punt gyntaf, 1904#

Wrth galon y cyfan safai’r Gyfnewidfa Lo yn Sgwâr Mount Stuart, a godwyd rhwng 1884 a 1886. Bob dydd am hanner dydd llenwai ei neuadd fasnachu fawr â pherchnogion glo, perchnogion llongau a broceriaid, cymaint â dau gant o ddynion yn gweiddi ac yn chwifio ar y llawr yn yr awr brysuraf, a rhyw ddeng mil o bobl yn mynd i mewn ac allan o’r adeilad mewn diwrnod. Penderfynai’r bargeinion a darwyd ar y llawr hwnnw faint a gostiai glo mewn porthladdoedd ledled y byd: yma y pennid pris glo’r byd.

Ac yma, yn 1904, y llofnodwyd y siec gyntaf am filiwn o bunnoedd. Nid oedd siec o’r maint hwnnw wedi’i hysgrifennu yn y byd erioed. Daeth yn stori falchaf y Gyfnewidfa Lo, ac mae Caerdydd yn dal i’w hadrodd. 1904 yw’r flwyddyn a roddir fel arfer; mae ambell fersiwn yn dweud 1901 neu 1908, ac nid yw enw’r masnachwr a’i llofnododd wedi dod i lawr atom. Ond ar y llawr masnachu yn Sgwâr Mount Stuart, bargen lo o gymoedd Cymru oedd y gyntaf mewn hanes i’w thalu â miliwn o bunnoedd.

Y siecY siec gyntaf yn y byd am filiwn o bunnoedd (£1,000,000)
BleLlawr masnachu’r Gyfnewidfa Lo, Sgwâr Mount Stuart, Caerdydd
Pryd1904
AmBargen mewn glo Cymreig
Ffrynt carreg addurnedig y Gyfnewidfa Lo yn Sgwâr Mount Stuart, Caerdydd
Ffrynt carreg addurnedig y Gyfnewidfa Lo yn Sgwâr Mount Stuart, Caerdydd · Llun: John Lord, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Y Barri: porthladd glo prysuraf y byd#

Erbyn y 1880au roedd dociau Caerdydd mor llawn nes bod llongau’n aros am ddyddiau am angorfa. Penderfynodd David Davies, Llandinam, mab fferm o Sir Drefaldwyn a oedd wedi codi rheilffyrdd ar draws canolbarth Cymru a suddo pyllau’r Ocean yn y Rhondda, godi porthladd ei hun. Gyda John Cory a’r perchnogion glo eraill cloddiodd Ddociau’r Barri o’r lan ger Ynys y Barri a chodi Rheilffordd y Barri i ddod â’r glo i lawr o’r cymoedd. Daeth y dŵr cyntaf i’r doc ar 29 Mehefin 1889, ac agorodd ar 18 Gorffennaf.

Tyfodd y Barri yn gyflymach nag y breuddwydiodd neb. Yn 1913, blwyddyn fwyaf y fasnach lo, allforiodd 11.05 miliwn tunnell ac aeth heibio i Gaerdydd i fod yn borthladd glo prysuraf y byd. Rhyngddynt, anfonai’r Barri, Caerdydd, Penarth, Casnewydd, Abertawe a Phort Talbot lo Cymru i bob cwr o’r byd.

Dociau’r Barri tua 1910: agerlongau wedi’u hangori wrth fwiau, yn aros eu tro i lwytho glo Cymru
Dociau’r Barri tua 1910: agerlongau wedi’u hangori wrth fwiau, yn aros eu tro i lwytho glo Cymru · Llun: Unknown photographer (People’s Collection Wales), Public domain, Wikimedia Commons

Glo ager: tanwydd llongau’r byd#

Pam yr oedd y byd am gael glo Cymru? Am fod glo ager cymoedd y de yn llosgi’n ffyrnig, heb fawr o fwg na lludw. Ni ellid gweld llong ryfel a’i llosgai o bell, ac roedd angen llai o le ar agerlong a’i cariai i’w thanwydd a mwy i’w chargo. Yn 1851 barnodd adroddiad i’r Morlys mai glo ager de Cymru oedd y tanwydd mwyaf addas i’r Llynges Frenhinol, ac o’r 1840au cadwai’r Morlys restr o’r glofeydd y prynai ganddynt, gyda swyddog llynges yng Nghaerdydd i wylio’r llwytho. Yn 1889 datganodd Arglwydd Cyntaf y Morlys mai glo Cymru oedd yr unig lo Prydeinig a oedd yn addas i waith arbennig y llynges.

Nid llynges Prydain yn unig. Gwerthai masnachwyr Cymru i lyngesau gwledydd eraill adeg heddwch, a llenwai llongau glo o Gaerdydd a’r Barri y gorsafoedd glo lle câi agerlongau’r byd ail-lenwi, ar lwybrau o amgylch Affrica, drwy Suez i India a’r Dwyrain Pell, ac ar draws y Môr Tawel. Nid oedd llongau a losgai lo Cymru yn aros am y gwynt mwyach: deuent ac aent ar amser, a chyflymodd masnach y byd gyda hwy.

Teclyn codi glo yn y Barri tua 1890: codid wagenni cyfan o lo a’u tipio’n syth i howldiau’r llongau
Teclyn codi glo yn y Barri tua 1890: codid wagenni cyfan o lo a’u tipio’n syth i howldiau’r llongau · Llun: Welsh Industrial and Maritime Museum, Public domain, Wikimedia Commons

Pan hwyliodd Capten Scott am Begwn y De yn 1910, gwnaeth ei long Terra Nova Gaerdydd yn borthladd cartref iddi a chychwyn oddi yno, gyda chan tunnell o lo ager gan gwmnïau glo de Cymru a thri chan tunnell o flociau tanwydd yn rhodd gan Gwmni Crown Patent Fuel Caerdydd. Aeth glo Cymru i bellafoedd y ddaear.

Yn 1913 cododd maes glo de Cymru tua 57 miliwn tunnell o lo a chyflogi rhyw 232,000 o ddynion. Mae hanes y dynion hynny, eu dewrder a’r hyn a gostiodd eu gwaith iddynt, yn ein herthygl ar lo.

Abertawe: Copperopolis#

Ymhell cyn i lo fod yn frenin, Abertawe oedd prifddinas copr y byd. Cododd y gweithfeydd copr cyntaf ar lannau’r Tawe yn gynnar yn y 1700au, am ei bod yn rhatach dod â’r mwyn at y glo na’r glo at y mwyn. Deuai llongau â mwyn copr i fyny’r afon o Gernyw ac o Fynydd Parys ym Môn, a ddaeth yn fwynglawdd copr mwyaf y byd yn yr 1780au. Gwaith yr Hafod, a godwyd gan deulu’r Vivian yn 1810, oedd efallai’r gwaith copr mwyaf a mwyaf modern yn unman.

Llongau wrth waith copr yr Hafod ar Afon Tawe, wedi’u peintio gan James Harris o Abertawe (Oriel Gelf Glynn Vivian)
Llongau wrth waith copr yr Hafod ar Afon Tawe, wedi’u peintio gan James Harris o Abertawe (Oriel Gelf Glynn Vivian) · Llun: James Harris, Public domain, Wikimedia Commons

Erbyn y bedwaredd ganrif ar bymtheg toddai rhan isaf cwm Tawe tua naw rhan o ddeg o gopr Prydain, a hyd y 1870au Abertawe oedd prif ganolfan toddi copr y byd. Wrth i fwyngloddiau Cernyw redeg yn isel, âi llongau Abertawe ymhellach am fwyn: i Giwba, i Chile ac i Awstralia. Hwyliai barciau pren bach y fasnach gopr, y Cape Horners, rownd yr Horn i Chile ac yn ôl, rhai o’r mordeithiau caletaf yn y byd. Âi copr Abertawe allan eto i’r byd fel llenni a bolltau i longau, fel gwifren a boeleri, ceiniogau a thegelli. Gwnâi Llanelli, ychydig ymhellach ar hyd yr arfordir, gymaint o dunplat y byd nes ei galw’n Tinopolis.

Llechi: toi’r byd#

Yn y gogledd, roedd mynyddoedd Gwynedd wedi’u gwneud o lechfaen, ac roedd y byd angen toeau. Tyfodd chwarel y Penrhyn ym Methesda a Dinorwig uwchben Llanberis yn ddwy chwarel lechi fwyaf y byd, a’r Oakeley ym Mlaenau Ffestiniog yn gloddfa lechi fwyaf y byd. Torrodd y chwarelwyr lethrau mynyddoedd cyfan yn risiau anferth. Ar yr anterth yn 1898 cynhyrchai’r diwydiant fwy na hanner miliwn tunnell o lechi a chyflogai tua 17,000 o ddynion. Erbyn diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg, medd UNESCO, cynhyrchai gogledd-orllewin Cymru tua thraean o holl lechi to’r byd.

Ponciau anferth chwarel lechi’r Penrhyn ym Methesda, mewn print ffotocrom wedi’i liwio â llaw tua 1900
Ponciau anferth chwarel lechi’r Penrhyn ym Methesda, mewn print ffotocrom wedi’i liwio â llaw tua 1900 · Llun: Photoglob Zürich, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Âi’r llechi allan ar y môr o Borth Penrhyn, y Felinheli a Phorthmadog. Wedi tân mawr Hamburg yn 1842 ailadeiladodd yr Almaen ei thoeau â llechi Cymru, ac aeth llechi i America, ar draws Ewrop a thu hwnt. Adeiladodd Porthmadog fwy na dau gant o’i llongau ei hun rhwng 1836 a 1880 i’w cario. Er 2021 mae Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru yn Safle Treftadaeth y Byd.

Y rheilffordd fach a gopïodd y byd#

I ddod â llechi i lawr o Flaenau Ffestiniog i’r harbwr ym Mhorthmadog, adeiladwyd Rheilffordd Ffestiniog rhwng 1833 a 1836, gyda chledrau llai na dwy droedfedd oddi wrth ei gilydd, yn troelli ar hyd ochr y mynydd fel bod y wagenni llawn yn rhedeg yr holl ffordd i lawr gyda disgyrchiant, a cheffylau’n tynnu’r rhai gwag yn ôl i fyny. Yn 1863 gwnaeth yr hyn y dywedai peirianwyr na ellid ei wneud: rhoddodd injans stêm ar gledrau mor gul. Daeth y rhai cyntaf, Princess a Mountaineer, i wasanaeth y mis Hydref hwnnw, a chyn hir teithiai pobl hefyd, y trenau teithwyr cyntaf ar gledrau cul ym Mhrydain.

Yn 1869 daeth Little Wonder, injan ddwbl a adeiladwyd i gynllun Robert Fairlie. Ym mis Chwefror 1870 fe’i profwyd o flaen cynulleidfa a oedd yn cynnwys Comisiwn Ymerodrol Rwsia, comisiynwyr Llywodraeth India a’r Bwrdd Masnach. Tynnodd Little Wonder 112 o wagenni, 206 tunnell, i fyny’r lein ar ddeuddeg milltir a hanner yr awr. Aeth peirianwyr adref yn sicr y gallai rheilffyrdd cul rhad agor mynyddoedd ac ymerodraethau, a lledodd rheilffyrdd cul ar draws Rwsia, India, Affrica, De America ac Awstralia.

Little Wonder, injan ddwbl Robert Fairlie, ar Reilffordd Ffestiniog tua 1875, ffotograff gan John Thomas
Little Wonder, injan ddwbl Robert Fairlie, ar Reilffordd Ffestiniog tua 1875, ffotograff gan John Thomas · Llun: John Thomas (National Library of Wales), Public domain, Wikimedia Commons

Pontydd i’r byd#

Âi’r ffordd a’r rheilffordd i Iwerddon drwy Gymru hefyd. Cariodd Pont Grog y Borth, gwaith Telford yn 1826 a’r bont grog fwyaf yn y byd ar y pryd, ffordd Llundain i Gaergybi dros y Fenai i Fôn, ac yn 1850 cariodd Pont Britannia Robert Stephenson y rheilffordd wrth ei hochr, fel y gallai post a masnach Prydain ac Iwerddon fynd rhyngddynt drwy Gaergybi. Mae’r ddwy’n sefyll o hyd.

Yr hyn a roddodd Cymru#

Yr injan reilffordd gyntaf yn y byd, a’r rheilffordd deithwyr gyntaf. Gwaith haearn mwyaf y byd, y rhedai ei gledrau ar draws Ewrop a thu hwnt. Porthladdoedd glo prysuraf y ddaear, a’r tanwydd a yrrai longau’r byd. Prifddinas copr y byd, a’r llechi a roddodd do ar ei dinasoedd. Y rheilffordd fach a ddangosodd i’r byd sut i groesi mynyddoedd. A siec am filiwn o bunnoedd, y gyntaf erioed, a lofnodwyd ar lawr masnachu’r Gyfnewidfa Lo yng Nghaerdydd.

Mae tri o’r pedwar Safle Treftadaeth y Byd yng Nghymru yn dathlu’r oes hon: tirwedd ddiwydiannol Blaenafon, Traphont Ddŵr Pontcysyllte a Thirwedd Llechi Gwynedd. Gallwch reidio Rheilffordd Ffestiniog o hyd, mynd dan ddaear yn y Pwll Mawr, gweld injan Penydarren yn Amgueddfa Genedlaethol y Glannau yn Abertawe, a sefyll yn neuadd fasnachu’r Gyfnewidfa Lo lle pennid pris glo’r byd. Helpodd cenedl fach i symud y byd.

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf