
Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol
Y Gymru Ddiwydiannol
Tirwedd Llechi
Toeodd chwareli’r Penrhyn, Dinorwig a Blaenau Ffestiniog y byd. Daeth yn Safle Treftadaeth y Byd yn 2021.
Llun: Tomenni llechi chwarel Dinorwig uwchben Llyn Peris, ac eira ar y mynyddoedd y tu hwnt · Hefin Owen, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Saif chwarel Dinorwig rhwng Llanberis a phentref Dinorwig, mewn dwy ran fawr ag ugain o bonciau yr un. Gyda’r Penrhyn roedd yn un o ddwy chwarel lechi fwyaf y byd, a heddiw mae’n rhan o Safle Treftadaeth y Byd Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru.FfynonellauDinorwic Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Chwarel Dinorwig, chwarel lechi fawr rhwng pentrefi Llanberis a Dinorwig, Gwynedd, dros 700 erw, mewn dwy brif ran ag 20 o ponciau yr un; dechreuodd y gwaith masnachol cyntaf yn 1787, a chymerodd Thomas Assheton Smith yr awenau yn 1809; codwyd cei ar y Fenai yn 1793 a dociau Porth Dinorwig yn 1809; ar ei hanterth cynhyrchai 100,000 tunnell o lechi’r flwyddyn a chyflogai dros 3,000 o ddynion; caeodd ym Gorffennaf 1969 a gwerthwyd ei pheiriannau mewn arwerthiant ar 12–13 Rhagfyr 1969; gweithdai Gilfach Ddu yw Amgueddfa Lechi Cymru heddiw; adeiladwyd gorsaf bŵer storio pwmp Dinorwig yn rhannol yn yr hen chwarel; rhan o Safle Treftadaeth y Byd Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru.Slate industry in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Cyrhaeddodd y cynnyrch dros hanner miliwn tunnell yn 1898 gyda thua 17,000 o ddynion; Penrhyn a Dinorwig oedd dwy chwarel lechi fwyaf y byd a’r Oakeley y gloddfa lechi fwyaf; daeth yr Almaen yn farchnad wedi tân Hamburg yn 1842; adeiladodd Porthmadog 201 o longau rhwng 1836 a 1880.The Slate Landscape of Northwest Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i rhoddwyd ar Restr Treftadaeth y Byd ar 28 Gorffennaf 2021; mae iddo chwe rhan: Chwarel y Penrhyn a Dyffryn Ogwen; Chwarel Dinorwig; Dyffryn Nantlle; chwareli Gorseddau a Prince of Wales; Ffestiniog a Phorthmadog, gyda Rheilffordd Ffestiniog; ac Abergynolwyn a Bryn Eglwys, gyda Rheilffordd Talyllyn; aeth ei llechi i Iwerddon, Ffrainc, yr Almaen a’r Unol Daleithiau.
| Y gwaith masnachol cyntaf | 1787FfynhonnellDinorwic Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Chwarel Dinorwig, chwarel lechi fawr rhwng pentrefi Llanberis a Dinorwig, Gwynedd, dros 700 erw, mewn dwy brif ran ag 20 o ponciau yr un; dechreuodd y gwaith masnachol cyntaf yn 1787, a chymerodd Thomas Assheton Smith yr awenau yn 1809; codwyd cei ar y Fenai yn 1793 a dociau Porth Dinorwig yn 1809; ar ei hanterth cynhyrchai 100,000 tunnell o lechi’r flwyddyn a chyflogai dros 3,000 o ddynion; caeodd ym Gorffennaf 1969 a gwerthwyd ei pheiriannau mewn arwerthiant ar 12–13 Rhagfyr 1969; gweithdai Gilfach Ddu yw Amgueddfa Lechi Cymru heddiw; adeiladwyd gorsaf bŵer storio pwmp Dinorwig yn rhannol yn yr hen chwarel; rhan o Safle Treftadaeth y Byd Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru. |
|---|---|
| Ar ei hanterth | 100,000 tunnell y flwyddyn, dros 3,000 o ddynionFfynhonnellDinorwic Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Chwarel Dinorwig, chwarel lechi fawr rhwng pentrefi Llanberis a Dinorwig, Gwynedd, dros 700 erw, mewn dwy brif ran ag 20 o ponciau yr un; dechreuodd y gwaith masnachol cyntaf yn 1787, a chymerodd Thomas Assheton Smith yr awenau yn 1809; codwyd cei ar y Fenai yn 1793 a dociau Porth Dinorwig yn 1809; ar ei hanterth cynhyrchai 100,000 tunnell o lechi’r flwyddyn a chyflogai dros 3,000 o ddynion; caeodd ym Gorffennaf 1969 a gwerthwyd ei pheiriannau mewn arwerthiant ar 12–13 Rhagfyr 1969; gweithdai Gilfach Ddu yw Amgueddfa Lechi Cymru heddiw; adeiladwyd gorsaf bŵer storio pwmp Dinorwig yn rhannol yn yr hen chwarel; rhan o Safle Treftadaeth y Byd Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru. |
| Safle Treftadaeth y Byd | 28 Gorffennaf 2021FfynhonnellThe Slate Landscape of Northwest Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i rhoddwyd ar Restr Treftadaeth y Byd ar 28 Gorffennaf 2021; mae iddo chwe rhan: Chwarel y Penrhyn a Dyffryn Ogwen; Chwarel Dinorwig; Dyffryn Nantlle; chwareli Gorseddau a Prince of Wales; Ffestiniog a Phorthmadog, gyda Rheilffordd Ffestiniog; ac Abergynolwyn a Bryn Eglwys, gyda Rheilffordd Talyllyn; aeth ei llechi i Iwerddon, Ffrainc, yr Almaen a’r Unol Daleithiau. |
Y chwarel yn tyfu
Dechreuodd y gwaith masnachol cyntaf yma yn 1787, a chymerodd Thomas Assheton Smith yr awenau yn 1809. Codwyd cei ar y Fenai yn 1793, ac yn 1809 dociau Porth Dinorwig, Y Felinheli, lle’r âi’r llechi allan ar y môr.FfynhonnellDinorwic Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Chwarel Dinorwig, chwarel lechi fawr rhwng pentrefi Llanberis a Dinorwig, Gwynedd, dros 700 erw, mewn dwy brif ran ag 20 o ponciau yr un; dechreuodd y gwaith masnachol cyntaf yn 1787, a chymerodd Thomas Assheton Smith yr awenau yn 1809; codwyd cei ar y Fenai yn 1793 a dociau Porth Dinorwig yn 1809; ar ei hanterth cynhyrchai 100,000 tunnell o lechi’r flwyddyn a chyflogai dros 3,000 o ddynion; caeodd ym Gorffennaf 1969 a gwerthwyd ei pheiriannau mewn arwerthiant ar 12–13 Rhagfyr 1969; gweithdai Gilfach Ddu yw Amgueddfa Lechi Cymru heddiw; adeiladwyd gorsaf bŵer storio pwmp Dinorwig yn rhannol yn yr hen chwarel; rhan o Safle Treftadaeth y Byd Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru.
Llechi i’r byd
Yn 1898 cynhyrchodd chwareli llechi Cymru dros hanner miliwn tunnell gyda thua 17,000 o ddynion, ac erbyn diwedd y 19eg ganrif roedd gogledd-orllewin Cymru’n gwneud tua thraean o lechi to’r byd.FfynonellauSlate industry in Wales ↗Wikipedia, gyda’i ffynonellau (Saesneg)Cyrhaeddodd y cynnyrch dros hanner miliwn tunnell yn 1898 gyda thua 17,000 o ddynion; Penrhyn a Dinorwig oedd dwy chwarel lechi fwyaf y byd a’r Oakeley y gloddfa lechi fwyaf; daeth yr Almaen yn farchnad wedi tân Hamburg yn 1842; adeiladodd Porthmadog 201 o longau rhwng 1836 a 1880.The Slate Landscape of Northwest Wales ↗Rhestr Treftadaeth y Byd UNESCO, 2021 (Saesneg)Erbyn diwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg, roedd yr ardal yn cynhyrchu tua thraean o lechi to’r byd.
Y caban
Yn y caban deuai’r chwarelwyr ynghyd i fwyta eu prydau ac i drafod pob math o bynciau, yn aml mewn dadl frwd. Etholid Llywydd y Caban gan ei gyd-weithwyr, swydd ddi-dâl, a’i air ef oedd y gair olaf.FfynhonnellHot topics on the Caban agenda ↗Amgueddfa Cymru (Saesneg)Amgueddfa Cymru: y caban oedd yr ystafell lle byddai’r chwarelwyr yn dod ynghyd i fwyta eu prydau ac i drafod pob math o bynciau, yn aml mewn dadl frwd; etholid Llywydd y Caban gan ei gyd-weithwyr, swydd ddi-dâl, a’i air ef oedd y gair olaf; mae Amgueddfa Lechi Cymru yn Llanberis yn hen weithdai Cwmni Chwarel Dinorwig.
Mab Llanberis
Daeth T. Rowland Hughes, mab i chwarelwr o Lanberis, yn nofelydd Cymraeg mwyaf poblogaidd ei oes, a daeth ei nofelau William Jones a Chwalfa â bro’r chwareli llechi at ddarllenwyr ledled Cymru.FfynonellauT. Rowland Hughes ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Rowland Hughes (17 Ebrill 1903 – 24 Hydref 1949), nofelydd, darlledwr, dramodydd a bardd o Gymro, mab i chwarelwr o Lanberis; fe’i cofir heddiw am ei nofelau am chwareli llechi’r gogledd, ond yn ei ddydd roedd yr un mor adnabyddus fel bardd a darlledwr; William Jones a Chwalfa yw ei nofelau enwocaf; o 1935 hyd 1945 cynhyrchydd rhaglenni nodwedd i’r BBC yng Nghaerdydd, gan gynhyrchu neu ysgrifennu tua 300 o raglenni radio, gan weithio gyda Jack Jones, Kate Roberts, Saunders Lewis, Emlyn Williams, Philip Burton ac eraill; ymhlith ei gynyrchiadau gorau roedd The Proud Valley (1940), How Green Was My Valley (1942) a Welsh Lidice (1943); wedi pum mlynedd galwodd The Guardian ef yn un o gynhyrchwyr gorau radio Prydain; enillodd y Gadair yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1937 am ‘Y Ffin’ ac yn 1940 am ‘Pererinion’; gosodwyd ei gerdd ‘Tydi a roddaist’ i gerddoriaeth gan Arwel Hughes yn 1938; Cân neu Ddwy (1948); i blant, Storïau Mawr y Byd (1936).Thomas Rowland Hughes ↗Wicipedia CymraegNofelydd, dramodydd a bardd (17 Ebrill 1903 – 24 Hydref 1949), a gofir yn bennaf heddiw am ei nofelau, y rhan fwyaf ohonynt yn portreadu bro chwareli llechi’r gogledd; nofelydd Cymraeg mwyaf poblogaidd ei oes; ganed yn 20 Goodman Street, Llanberis, mab William Rowland Hughes, chwarelwr, a’i wraig; Bedyddwyr selog oedd y teulu, William Hughes yn flaenor yng nghapel Seion, a symudasant i dŷ o’r enw Angorfa drws nesaf i’r capel; cafodd ysgoloriaeth i Ysgol Brynrefail, taith o ddwy filltir bob ffordd; yn yr ysgol cyflwynwyd ef i waith R. Williams Parry, ei hoff fardd am weddill ei fywyd; aeth i Fangor yn 1920, lle cafodd addysg gan John Morris-Jones, Ifor Williams a’i eilun R. Williams Parry; ymhlith ei hoff lenorion roedd Shakespeare, Donne, Keats, Dafydd ap Gwilym, Ceiriog, Ymadawiad Arthur T. Gwynn Jones a Rhys Lewis Daniel Owen; yn ei flynyddoedd olaf yn y coleg daeth yn llywydd undeb y myfyrwyr.
Y chwarel heddiw
Caeodd y chwarel ym mis Gorffennaf 1969, ac mae gorsaf bŵer storio pwmp Dinorwig wedi’i hadeiladu’n rhannol ynddi. Daeth ei gweithdai yng Ngilfach Ddu yn Amgueddfa Lechi Cymru.FfynhonnellDinorwic Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Chwarel Dinorwig, chwarel lechi fawr rhwng pentrefi Llanberis a Dinorwig, Gwynedd, dros 700 erw, mewn dwy brif ran ag 20 o ponciau yr un; dechreuodd y gwaith masnachol cyntaf yn 1787, a chymerodd Thomas Assheton Smith yr awenau yn 1809; codwyd cei ar y Fenai yn 1793 a dociau Porth Dinorwig yn 1809; ar ei hanterth cynhyrchai 100,000 tunnell o lechi’r flwyddyn a chyflogai dros 3,000 o ddynion; caeodd ym Gorffennaf 1969 a gwerthwyd ei pheiriannau mewn arwerthiant ar 12–13 Rhagfyr 1969; gweithdai Gilfach Ddu yw Amgueddfa Lechi Cymru heddiw; adeiladwyd gorsaf bŵer storio pwmp Dinorwig yn rhannol yn yr hen chwarel; rhan o Safle Treftadaeth y Byd Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru.
Ymweld
Mae Amgueddfa Lechi Cymru yng Ngilfach Ddu yn rhan o Amgueddfa Cymru, ac mae mynediad am ddim.FfynonellauDinorwic Quarry ↗Wikipedia (Saesneg)Chwarel Dinorwig, chwarel lechi fawr rhwng pentrefi Llanberis a Dinorwig, Gwynedd, dros 700 erw, mewn dwy brif ran ag 20 o ponciau yr un; dechreuodd y gwaith masnachol cyntaf yn 1787, a chymerodd Thomas Assheton Smith yr awenau yn 1809; codwyd cei ar y Fenai yn 1793 a dociau Porth Dinorwig yn 1809; ar ei hanterth cynhyrchai 100,000 tunnell o lechi’r flwyddyn a chyflogai dros 3,000 o ddynion; caeodd ym Gorffennaf 1969 a gwerthwyd ei pheiriannau mewn arwerthiant ar 12–13 Rhagfyr 1969; gweithdai Gilfach Ddu yw Amgueddfa Lechi Cymru heddiw; adeiladwyd gorsaf bŵer storio pwmp Dinorwig yn rhannol yn yr hen chwarel; rhan o Safle Treftadaeth y Byd Tirwedd Llechi Gogledd-orllewin Cymru.Amgueddfa Cymru – Museum Wales ↗Wikipedia (Saesneg)Rhoddodd y Brenin Edward VII ei siarter frenhinol i’r amgueddfa ar 19 Mawrth 1907; gosododd y Brenin Siôr V garreg sylfaen yr adeilad ym Mharc Cathays ar 26 Mehefin 1912, ac agorodd i’r cyhoedd ar 28 Hydref 1922; heddiw mae ganddi saith amgueddfa, yn eu plith Sain Ffagan, y Pwll Mawr ac Amgueddfa Lechi Cymru, ac mae mynediad i bob safle am ddim.Hot topics on the Caban agenda ↗Amgueddfa Cymru (Saesneg)Amgueddfa Cymru: y caban oedd yr ystafell lle byddai’r chwarelwyr yn dod ynghyd i fwyta eu prydau ac i drafod pob math o bynciau, yn aml mewn dadl frwd; etholid Llywydd y Caban gan ei gyd-weithwyr, swydd ddi-dâl, a’i air ef oedd y gair olaf; mae Amgueddfa Lechi Cymru yn Llanberis yn hen weithdai Cwmni Chwarel Dinorwig.
Mwy ar y wefan hon
Sut y Toeodd Llechi Cymru’r Byd – a Pham y Cerddodd Bethesda Allan am Dair Blynedd →
Ffynonellau a darllen pellach
Y stori lawn
Erthygl · 20 mun NewyddSut y Toeodd Llechi Cymru’r Byd – a Pham y Cerddodd Bethesda Allan am Dair Blynedd
Prif stori llechi Cymru: hen graig Eryri, y ponciau a’r rheilffyrdd a’i cludodd i’r môr, y llongau a aeth â hi i doeau’r byd, y fargen a’r caban a wnaeth y chwarelwyr yn grefftwyr ac yn ysgolheigion, eu hundeb, a’r tair blynedd pan safodd Bethesda dros yr hawl i siarad drosti ei hun.
Erthygl · 22 munSut y symudodd Cymru’r byd: y chwyldro diwydiannol
Ym Merthyr y rhedodd yr injan stêm gyntaf ar gledrau. Yn Abertawe y rhedodd y rheilffordd deithwyr gyntaf. Haearn Cymru a wnaeth gledrau’r byd, glo Cymru a yrrodd ei longau, llechi Cymru a roddodd do ar ei dinasoedd, ac yng Nghaerdydd y llofnodwyd y siec gyntaf am filiwn o bunnoedd.
Beth ddigwyddodd yma
Diddymu’r dreth ar lechi
Diddymir treth 1794 ar lechi a gludid ar y môr, ac mae diwydiant llechi Cymru’n llamu ymlaen.
Diddymu’r dreth ar lechiSefydlu undeb y chwarelwyr
Yng Ngwesty’r Queen’s yng Nghaernarfon mae’r chwarelwyr yn sefydlu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru.
Sefydlu undeb y chwarelwyrStreic Fawr y Penrhyn
Mae chwarelwyr Bethesda allan am dair blynedd, yr anghydfod hiraf yn hanes diwydiannol Prydain.
Streic Fawr y PenrhynCau chwarel Dinorwig
Mae’r chwarel fawr uwchben Llanberis yn cau ym mis Gorffennaf, a’i 300 chwarelwr olaf yn colli eu gwaith.
Cau chwarel DinorwigAgor yr amgueddfa lechi yn Llanberis
Mae gweithdai Fictoraidd Dinorwig yng Ngilfach Ddu yn agor yn amgueddfa, a’i chrefftwyr yn dangos sgiliau’r chwarel.
Agor yr amgueddfa lechi yn LlanberisTirwedd llechi, Treftadaeth y Byd
Daw tirwedd llechi gogledd-orllewin Cymru, y toeodd ei chwareli’r byd, yn Safle Treftadaeth y Byd UNESCO.
Tirwedd llechi, Treftadaeth y Byd
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Y genedl ddiwydiannol gyntaf
0 / 7Haearn, copr, llechi a glo a yrrodd y byd.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf















