
Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol
Y Gymru Ddiwydiannol
Senghennydd
Lladdodd ffrwydrad yng Nglofa’r Universal ar 14 Hydref 1913 439 o ddynion a bechgyn, y drychineb lofaol waethaf yn hanes Prydain. Yma y saif cofeb lofaol genedlaethol Cymru.
Llun: Cofeb Genedlaethol y Glowyr yn Senghennydd, ger safle trychineb Glofa’r Universal yn 1913 · Gareth James, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Brenhinoedd a thywysogion Glywysing a Morgannwg →

Saif Senghennydd ym mhen uchaf Cwm Aber, tua phedair milltir i’r gogledd-orllewin o Gaerffili. Yma, ar 14 Hydref 1913, collwyd 439 o lowyr ac un achubwr yn y danchwa yng Nglofa’r Universal, ac yma heddiw saif cofeb genedlaethol Cymru i bawb a fu farw yn nhrychinebau glofaol Cymru.FfynonellauSenghenydd colliery disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Tanchwa Senghennydd yng Nglofa’r Universal, Senghennydd, ger Caerffili, ar 14 Hydref 1913, a laddodd 439 o lowyr ac un achubwr, y ddamwain lofaol waethaf yn y Deyrnas Unedig; saif Senghennydd ym mhen gogleddol Cwm Aber, tua phedair milltir i’r gogledd-orllewin o Gaerffili; pan ddechreuodd yr arolygon am lo yn 1890 roedd yn bentref ffermio o tua 100 o bobl; dechreuwyd suddo siafft gyntaf Glofa’r Universal, eiddo William Lewis, yn 1891; erbyn 1913 cynhyrchai’r pwll 1,800 tunnell o lo stêm y dydd ac roedd Senghennydd wedi tyfu i ychydig dan 6,000 o bobl; daeth timau achub arbenigol o gymoedd Rhymni a Rhondda, ac yn eu hymdrech daer roeddent yn ddi-hid o’u bywydau eu hunain; achubodd eu hymdrechion fywydau drwy’r dydd ac i mewn i’r nos, a grŵp o 18 o ddynion a gafwyd tua 1 y bore oedd y goroeswyr olaf; yn 1981 dadorchuddiodd y Bwrdd Glo Cenedlaethol gofeb; ym mis Hydref 2013, ar y canmlwyddiant, dadorchuddiwyd cofeb genedlaethol Cymru i’r rhai a laddwyd ym mhob trychineb lofaol yng Nghymru ar safle’r hen bwll, yn dangos achubwr yn dod i gymorth un a oroesodd.Senghenydd colliery disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Ychydig wedi 8 y bore ar 14 Hydref 1913 lladdodd ffrwydrad yng Nglofa’r Universal, Senghennydd, 439 o lowyr ac un achubwr, y drychineb lofaol waethaf ym Mhrydain; roedd 81 wedi marw mewn ffrwydradau yn yr un pwll ar 24 Mai 1901; daeth timau achub o gymoedd Rhymni a Rhondda, a chymerodd ddyddiau i drechu’r tanau; dadorchuddiwyd cofeb genedlaethol Cymru i bob trychineb lofaol, gyda cherflun efydd gan Les Johnson, ar safle’r hen bwll ar y canmlwyddiant, 14 Hydref 2013.
| 14 Hydref 1913 | 439 o lowyr ac un achubwrFfynonellauSenghenydd colliery disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Tanchwa Senghennydd yng Nglofa’r Universal, Senghennydd, ger Caerffili, ar 14 Hydref 1913, a laddodd 439 o lowyr ac un achubwr, y ddamwain lofaol waethaf yn y Deyrnas Unedig; saif Senghennydd ym mhen gogleddol Cwm Aber, tua phedair milltir i’r gogledd-orllewin o Gaerffili; pan ddechreuodd yr arolygon am lo yn 1890 roedd yn bentref ffermio o tua 100 o bobl; dechreuwyd suddo siafft gyntaf Glofa’r Universal, eiddo William Lewis, yn 1891; erbyn 1913 cynhyrchai’r pwll 1,800 tunnell o lo stêm y dydd ac roedd Senghennydd wedi tyfu i ychydig dan 6,000 o bobl; daeth timau achub arbenigol o gymoedd Rhymni a Rhondda, ac yn eu hymdrech daer roeddent yn ddi-hid o’u bywydau eu hunain; achubodd eu hymdrechion fywydau drwy’r dydd ac i mewn i’r nos, a grŵp o 18 o ddynion a gafwyd tua 1 y bore oedd y goroeswyr olaf; yn 1981 dadorchuddiodd y Bwrdd Glo Cenedlaethol gofeb; ym mis Hydref 2013, ar y canmlwyddiant, dadorchuddiwyd cofeb genedlaethol Cymru i’r rhai a laddwyd ym mhob trychineb lofaol yng Nghymru ar safle’r hen bwll, yn dangos achubwr yn dod i gymorth un a oroesodd.Senghenydd colliery disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Ychydig wedi 8 y bore ar 14 Hydref 1913 lladdodd ffrwydrad yng Nglofa’r Universal, Senghennydd, 439 o lowyr ac un achubwr, y drychineb lofaol waethaf ym Mhrydain; roedd 81 wedi marw mewn ffrwydradau yn yr un pwll ar 24 Mai 1901; daeth timau achub o gymoedd Rhymni a Rhondda, a chymerodd ddyddiau i drechu’r tanau; dadorchuddiwyd cofeb genedlaethol Cymru i bob trychineb lofaol, gyda cherflun efydd gan Les Johnson, ar safle’r hen bwll ar y canmlwyddiant, 14 Hydref 2013. |
|---|---|
| Cofeb genedlaethol | Dadorchuddiwyd 14 Hydref 2013FfynonellauSenghenydd colliery disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Ychydig wedi 8 y bore ar 14 Hydref 1913 lladdodd ffrwydrad yng Nglofa’r Universal, Senghennydd, 439 o lowyr ac un achubwr, y drychineb lofaol waethaf ym Mhrydain; roedd 81 wedi marw mewn ffrwydradau yn yr un pwll ar 24 Mai 1901; daeth timau achub o gymoedd Rhymni a Rhondda, a chymerodd ddyddiau i drechu’r tanau; dadorchuddiwyd cofeb genedlaethol Cymru i bob trychineb lofaol, gyda cherflun efydd gan Les Johnson, ar safle’r hen bwll ar y canmlwyddiant, 14 Hydref 2013.Senghenydd colliery disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Tanchwa Senghennydd yng Nglofa’r Universal, Senghennydd, ger Caerffili, ar 14 Hydref 1913, a laddodd 439 o lowyr ac un achubwr, y ddamwain lofaol waethaf yn y Deyrnas Unedig; saif Senghennydd ym mhen gogleddol Cwm Aber, tua phedair milltir i’r gogledd-orllewin o Gaerffili; pan ddechreuodd yr arolygon am lo yn 1890 roedd yn bentref ffermio o tua 100 o bobl; dechreuwyd suddo siafft gyntaf Glofa’r Universal, eiddo William Lewis, yn 1891; erbyn 1913 cynhyrchai’r pwll 1,800 tunnell o lo stêm y dydd ac roedd Senghennydd wedi tyfu i ychydig dan 6,000 o bobl; daeth timau achub arbenigol o gymoedd Rhymni a Rhondda, ac yn eu hymdrech daer roeddent yn ddi-hid o’u bywydau eu hunain; achubodd eu hymdrechion fywydau drwy’r dydd ac i mewn i’r nos, a grŵp o 18 o ddynion a gafwyd tua 1 y bore oedd y goroeswyr olaf; yn 1981 dadorchuddiodd y Bwrdd Glo Cenedlaethol gofeb; ym mis Hydref 2013, ar y canmlwyddiant, dadorchuddiwyd cofeb genedlaethol Cymru i’r rhai a laddwyd ym mhob trychineb lofaol yng Nghymru ar safle’r hen bwll, yn dangos achubwr yn dod i gymorth un a oroesodd. |
| Cerflunydd | Les JohnsonFfynhonnellSenghenydd colliery disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Ychydig wedi 8 y bore ar 14 Hydref 1913 lladdodd ffrwydrad yng Nglofa’r Universal, Senghennydd, 439 o lowyr ac un achubwr, y drychineb lofaol waethaf ym Mhrydain; roedd 81 wedi marw mewn ffrwydradau yn yr un pwll ar 24 Mai 1901; daeth timau achub o gymoedd Rhymni a Rhondda, a chymerodd ddyddiau i drechu’r tanau; dadorchuddiwyd cofeb genedlaethol Cymru i bob trychineb lofaol, gyda cherflun efydd gan Les Johnson, ar safle’r hen bwll ar y canmlwyddiant, 14 Hydref 2013. |
Pentref a wnaed gan lo
Pan ddechreuodd y chwilio am lo yn 1890, pentref ffermio o tua chant o bobl oedd Senghennydd. Suddwyd siafft gyntaf Glofa’r Universal o 1891 ymlaen, ac erbyn 1913 codai’r pwll 1,800 tunnell o lo stêm y dydd ac roedd y pentref wedi tyfu i bron i 6,000 o bobl.FfynhonnellSenghenydd colliery disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Tanchwa Senghennydd yng Nglofa’r Universal, Senghennydd, ger Caerffili, ar 14 Hydref 1913, a laddodd 439 o lowyr ac un achubwr, y ddamwain lofaol waethaf yn y Deyrnas Unedig; saif Senghennydd ym mhen gogleddol Cwm Aber, tua phedair milltir i’r gogledd-orllewin o Gaerffili; pan ddechreuodd yr arolygon am lo yn 1890 roedd yn bentref ffermio o tua 100 o bobl; dechreuwyd suddo siafft gyntaf Glofa’r Universal, eiddo William Lewis, yn 1891; erbyn 1913 cynhyrchai’r pwll 1,800 tunnell o lo stêm y dydd ac roedd Senghennydd wedi tyfu i ychydig dan 6,000 o bobl; daeth timau achub arbenigol o gymoedd Rhymni a Rhondda, ac yn eu hymdrech daer roeddent yn ddi-hid o’u bywydau eu hunain; achubodd eu hymdrechion fywydau drwy’r dydd ac i mewn i’r nos, a grŵp o 18 o ddynion a gafwyd tua 1 y bore oedd y goroeswyr olaf; yn 1981 dadorchuddiodd y Bwrdd Glo Cenedlaethol gofeb; ym mis Hydref 2013, ar y canmlwyddiant, dadorchuddiwyd cofeb genedlaethol Cymru i’r rhai a laddwyd ym mhob trychineb lofaol yng Nghymru ar safle’r hen bwll, yn dangos achubwr yn dod i gymorth un a oroesodd.
Yr achubwyr
Daeth timau achub o gymoedd Rhymni a Rhondda, ac yn eu hymdrech daer roeddent yn ddi-hid o’u bywydau eu hunain. Achubodd eu hymdrechion fywydau drwy’r dydd ac i mewn i’r nos, a grŵp o ddeunaw o ddynion a gafwyd tua un o’r gloch y bore oedd y goroeswyr olaf.FfynonellauSenghenydd colliery disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Tanchwa Senghennydd yng Nglofa’r Universal, Senghennydd, ger Caerffili, ar 14 Hydref 1913, a laddodd 439 o lowyr ac un achubwr, y ddamwain lofaol waethaf yn y Deyrnas Unedig; saif Senghennydd ym mhen gogleddol Cwm Aber, tua phedair milltir i’r gogledd-orllewin o Gaerffili; pan ddechreuodd yr arolygon am lo yn 1890 roedd yn bentref ffermio o tua 100 o bobl; dechreuwyd suddo siafft gyntaf Glofa’r Universal, eiddo William Lewis, yn 1891; erbyn 1913 cynhyrchai’r pwll 1,800 tunnell o lo stêm y dydd ac roedd Senghennydd wedi tyfu i ychydig dan 6,000 o bobl; daeth timau achub arbenigol o gymoedd Rhymni a Rhondda, ac yn eu hymdrech daer roeddent yn ddi-hid o’u bywydau eu hunain; achubodd eu hymdrechion fywydau drwy’r dydd ac i mewn i’r nos, a grŵp o 18 o ddynion a gafwyd tua 1 y bore oedd y goroeswyr olaf; yn 1981 dadorchuddiodd y Bwrdd Glo Cenedlaethol gofeb; ym mis Hydref 2013, ar y canmlwyddiant, dadorchuddiwyd cofeb genedlaethol Cymru i’r rhai a laddwyd ym mhob trychineb lofaol yng Nghymru ar safle’r hen bwll, yn dangos achubwr yn dod i gymorth un a oroesodd.Senghenydd colliery disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Ychydig wedi 8 y bore ar 14 Hydref 1913 lladdodd ffrwydrad yng Nglofa’r Universal, Senghennydd, 439 o lowyr ac un achubwr, y drychineb lofaol waethaf ym Mhrydain; roedd 81 wedi marw mewn ffrwydradau yn yr un pwll ar 24 Mai 1901; daeth timau achub o gymoedd Rhymni a Rhondda, a chymerodd ddyddiau i drechu’r tanau; dadorchuddiwyd cofeb genedlaethol Cymru i bob trychineb lofaol, gyda cherflun efydd gan Les Johnson, ar safle’r hen bwll ar y canmlwyddiant, 14 Hydref 2013.
Ei gofio yn Gymraeg
Adroddodd y nofelydd Rhydwen Williams hanes Senghennydd yn Amser i Wylo yn 1986, ac ysgrifennodd Gareth F. Williams amdano i ddarllenwyr ifanc yn Cwmwl dros y Cwm yn 2013.FfynhonnellTanchwa Senghennydd ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: y danchwa ym Mhwll Lancaster, Glofa’r Universal, Senghennydd, ar 14 Hydref 1913, y drychineb waethaf yn hanes y diwydiant glo yng ngwledydd Prydain; collodd 439 o ddynion a bechgyn eu bywydau ar doriad gwawr; saif cofeb y Bwrdd Glo yn 1981, replica 20 troedfedd o gêr weindio’r pwll, y tu allan i Ysgol Gynradd Nant-y-parc ar safle’r hen bwll; dadorchuddiwyd ail gofeb yn 2006 i’r rhai a fu farw yn 1901 ac 1913; mae’r nofel Amser i Wylo gan Rhydwen Williams (1986) a’r nofel i bobl ifanc Cwmwl dros y Cwm gan Gareth F. Williams (Y Lolfa, 2013) yn seiliedig ar y drychineb.
Y cofebion
Y tu allan i Ysgol Gynradd Nant-y-parc, ar safle’r hen bwll, saif cofeb 1981, copi ugain troedfedd o gêr weindio’r pwll, ac mae ail gofeb o 2006 yn cofio dynion 1901 ac 1913.FfynhonnellTanchwa Senghennydd ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: y danchwa ym Mhwll Lancaster, Glofa’r Universal, Senghennydd, ar 14 Hydref 1913, y drychineb waethaf yn hanes y diwydiant glo yng ngwledydd Prydain; collodd 439 o ddynion a bechgyn eu bywydau ar doriad gwawr; saif cofeb y Bwrdd Glo yn 1981, replica 20 troedfedd o gêr weindio’r pwll, y tu allan i Ysgol Gynradd Nant-y-parc ar safle’r hen bwll; dadorchuddiwyd ail gofeb yn 2006 i’r rhai a fu farw yn 1901 ac 1913; mae’r nofel Amser i Wylo gan Rhydwen Williams (1986) a’r nofel i bobl ifanc Cwmwl dros y Cwm gan Gareth F. Williams (Y Lolfa, 2013) yn seiliedig ar y drychineb.
Ymweld
Ar safle’r hen bwll saif cofeb lofaol genedlaethol Cymru, a ddadorchuddiwyd ar y canmlwyddiant yn 2013. Mae efydd Les Johnson yn dangos achubwr yn dod i gymorth un a oroesodd.FfynonellauSenghenydd colliery disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Ychydig wedi 8 y bore ar 14 Hydref 1913 lladdodd ffrwydrad yng Nglofa’r Universal, Senghennydd, 439 o lowyr ac un achubwr, y drychineb lofaol waethaf ym Mhrydain; roedd 81 wedi marw mewn ffrwydradau yn yr un pwll ar 24 Mai 1901; daeth timau achub o gymoedd Rhymni a Rhondda, a chymerodd ddyddiau i drechu’r tanau; dadorchuddiwyd cofeb genedlaethol Cymru i bob trychineb lofaol, gyda cherflun efydd gan Les Johnson, ar safle’r hen bwll ar y canmlwyddiant, 14 Hydref 2013.Senghenydd colliery disaster ↗Wikipedia (Saesneg)Tanchwa Senghennydd yng Nglofa’r Universal, Senghennydd, ger Caerffili, ar 14 Hydref 1913, a laddodd 439 o lowyr ac un achubwr, y ddamwain lofaol waethaf yn y Deyrnas Unedig; saif Senghennydd ym mhen gogleddol Cwm Aber, tua phedair milltir i’r gogledd-orllewin o Gaerffili; pan ddechreuodd yr arolygon am lo yn 1890 roedd yn bentref ffermio o tua 100 o bobl; dechreuwyd suddo siafft gyntaf Glofa’r Universal, eiddo William Lewis, yn 1891; erbyn 1913 cynhyrchai’r pwll 1,800 tunnell o lo stêm y dydd ac roedd Senghennydd wedi tyfu i ychydig dan 6,000 o bobl; daeth timau achub arbenigol o gymoedd Rhymni a Rhondda, ac yn eu hymdrech daer roeddent yn ddi-hid o’u bywydau eu hunain; achubodd eu hymdrechion fywydau drwy’r dydd ac i mewn i’r nos, a grŵp o 18 o ddynion a gafwyd tua 1 y bore oedd y goroeswyr olaf; yn 1981 dadorchuddiodd y Bwrdd Glo Cenedlaethol gofeb; ym mis Hydref 2013, ar y canmlwyddiant, dadorchuddiwyd cofeb genedlaethol Cymru i’r rhai a laddwyd ym mhob trychineb lofaol yng Nghymru ar safle’r hen bwll, yn dangos achubwr yn dod i gymorth un a oroesodd.
Ffynonellau a darllen pellach
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Y genedl ddiwydiannol gyntaf
0 / 7Haearn, copr, llechi a glo a yrrodd y byd.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf









