Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

Y Gymru Ddiwydiannol

Senghennydd

Lladdodd ffrwydrad yng Nglofa’r Universal ar 14 Hydref 1913 439 o ddynion a bechgyn, y drychineb lofaol waethaf yn hanes Prydain. Yma y saif cofeb lofaol genedlaethol Cymru.

Llun: Cofeb Genedlaethol y Glowyr yn Senghennydd, ger safle trychineb Glofa’r Universal yn 1913 · Gareth James, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1913 51.611° N, 3.281° W Agor mewn map ↗ Ar ein map →
Cofeb Genedlaethol y Glowyr yn Senghennydd, ger safle trychineb Glofa’r Universal yn 1913
Cofeb Genedlaethol y Glowyr yn Senghennydd, ger safle trychineb Glofa’r Universal yn 1913 · Llun: Gareth James, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Saif Senghennydd ym mhen uchaf Cwm Aber, tua phedair milltir i’r gogledd-orllewin o Gaerffili. Yma, ar 14 Hydref 1913, collwyd 439 o lowyr ac un achubwr yn y danchwa yng Nglofa’r Universal, ac yma heddiw saif cofeb genedlaethol Cymru i bawb a fu farw yn nhrychinebau glofaol Cymru.

14 Hydref 1913439 o lowyr ac un achubwr
Cofeb genedlaetholDadorchuddiwyd 14 Hydref 2013
CerflunyddLes Johnson

Pentref a wnaed gan lo

Pan ddechreuodd y chwilio am lo yn 1890, pentref ffermio o tua chant o bobl oedd Senghennydd. Suddwyd siafft gyntaf Glofa’r Universal o 1891 ymlaen, ac erbyn 1913 codai’r pwll 1,800 tunnell o lo stêm y dydd ac roedd y pentref wedi tyfu i bron i 6,000 o bobl.

Yr achubwyr

Daeth timau achub o gymoedd Rhymni a Rhondda, ac yn eu hymdrech daer roeddent yn ddi-hid o’u bywydau eu hunain. Achubodd eu hymdrechion fywydau drwy’r dydd ac i mewn i’r nos, a grŵp o ddeunaw o ddynion a gafwyd tua un o’r gloch y bore oedd y goroeswyr olaf.

Ei gofio yn Gymraeg

Adroddodd y nofelydd Rhydwen Williams hanes Senghennydd yn Amser i Wylo yn 1986, ac ysgrifennodd Gareth F. Williams amdano i ddarllenwyr ifanc yn Cwmwl dros y Cwm yn 2013.

Y cofebion

Y tu allan i Ysgol Gynradd Nant-y-parc, ar safle’r hen bwll, saif cofeb 1981, copi ugain troedfedd o gêr weindio’r pwll, ac mae ail gofeb o 2006 yn cofio dynion 1901 ac 1913.

Ymweld

Ar safle’r hen bwll saif cofeb lofaol genedlaethol Cymru, a ddadorchuddiwyd ar y canmlwyddiant yn 2013. Mae efydd Les Johnson yn dangos achubwr yn dod i gymorth un a oroesodd.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf