
Hanes Cymru / Oes y Tywysogion
Oes y Tywysogion
Castell Caerffili
Castell mwyaf Cymru, a godwyd rhag ofn Llywelyn ap Gruffudd. Mae’r ffaith fod angen muriau a llynnoedd ar y raddfa hon ar un o arglwyddi’r Mers yn dangos mor gryf oedd y tywysog.
Llun: Castell Caerffili a’i adlewyrchiad yn y llynnoedd o’i amgylch · DeFacto, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Brenhinoedd a thywysogion Glywysing a Morgannwg →

Ystyr yr enw
Caerffili: caer Ffili
Caerffili
- Caer caer
- ffili Ffili, enw dyn
Castell Caerffili, a adlewyrchir yn ei lynnoedd mawr, yw castell mwyaf Cymru a’r ail fwyaf ym Mhrydain. Fe’i codwyd o 1268 gan Gilbert de Clare i rwystro Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, rhag ychwanegu’r tiroedd hyn at ei dywysogaeth.FfynonellauCaerphilly Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Caerffili, a godwyd gan Gilbert de Clare yn y 13eg ganrif i ddal Morgannwg yn erbyn y rheolwyr Cymreig brodorol; o’i amgylch mae llynnoedd artiffisial, a alwodd yr hanesydd Allen Brown yn ‘the most elaborate water defences in all Britain’; mae’n ymestyn dros tua 30 erw a dyma gastell mwyaf Cymru a’r ail fwyaf yn y Deyrnas Unedig; enwog am ddod ag amddiffynfeydd consentrig i Brydain, a ysbrydolodd gestyll Edward I yn y gogledd ac a fu, yng ngeiriau Norman Pounds, ‘a turning point in the history of the castle in Britain’; dechreuwyd yn 1268 wrth hen gaer Rufeinig yng nghwm Rhymni, mewn ymateb i Lywelyn ap Gruffudd, a oedd wedi ymestyn ei awdurdod dros arglwyddi Cymreig y fro gan gynnwys Morgannwg; yn 1270 ymosododd Llywelyn ar y safle a’i losgi; ymosodwyd arno yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn yn 1294 a chan Lywelyn Bren yn Ionawr 1316, a’i gipio gan luoedd Glyndŵr yng ngwrthryfel Glyndŵr; gwelodd John Leland, tua 1539, ‘waulles of a wonderful thiknes’; prynwyd gan Ardalyddion Bute yn 1776, a rhoddodd y trydydd ardalydd do newydd ar y neuadd fawr yn yr 1870au; rhoddwyd i’r wladwriaeth yn 1950, pan foddwyd y llynnoedd eto; dan ofal Cadw.Castell Caerffili ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell yng nghanol tref Caerffili a adeiladwyd rhwng 1268 a 1271, castell consentrig gyda ffos o’i gwmpas, castell mwyaf Cymru a’r ail fwyaf yng ngwledydd Prydain; codwyd ar safle hen gaer Rufeinig gan Gilbert de Clare, Arglwydd Morgannwg, i rwystro’r Tywysog Llywelyn ap Gruffudd rhag ychwanegu’r tiroedd at ei Dywysogaeth; ymosododd y Cymry arno yng ngwrthryfel Llywelyn Bren yn 1316, ac ymosododd rhan o fyddin Owain Glyndŵr arno hefyd; mae’r tŵr de-orllewinol yn 80 troedfedd o uchder ond yn gwyro allan 13 troedfedd; ar restr Cadw ac yn hawdd ei gyrraedd o ganol tref Caerffili.Castell Caerffili ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 94497): caer ganoloesol fawreddog a adlewyrchir yn nyfroedd ei llynnoedd llonydd, a godwyd gan arglwyddi Morgannwg wedi iddynt gipio Senghennydd uwch yn 1267 ac a orffennwyd erbyn 1290, gyda bwrdeistref a pharc ceirw anferth yng nghwm Aber; llys canolog mawr muriog gyda thyrau crwn tal ym mhob cornel a phorthdai dau-dŵr anferth i’r dwyrain a’r gorllewin, neuadd fawr odidog o ddechrau’r 14eg ganrif, oll o fewn llwyfan muriog consentrig sy’n codi o’r llynnoedd, a ddelir yn ôl i’r dwyrain gan argae caerog sy’n dangos rhes ddigymar 280 m o furiau, tyrau a bastiynau; safle castell mwyaf Cymru a’r amddiffynfa gonsentrig gynharaf ym Mhrydain; cododd y Rhufeiniaid gaer gynorthwyol yma mor gynnar ag OC 75; yn y cyfnod Rhamantaidd hwn yn aml oedd yr adfail castell cyntaf a welai teithwyr wrth gyrraedd Cymru; adferwyd y llynnoedd a’r Neuadd Fawr ers hynny, a gadawyd y tŵr gwyro mawr fel yr oedd, yn ddigon sefydlog i sefyll.
| Dechreuwyd | 1268FfynonellauCaerphilly Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Caerffili, a godwyd gan Gilbert de Clare yn y 13eg ganrif i ddal Morgannwg yn erbyn y rheolwyr Cymreig brodorol; o’i amgylch mae llynnoedd artiffisial, a alwodd yr hanesydd Allen Brown yn ‘the most elaborate water defences in all Britain’; mae’n ymestyn dros tua 30 erw a dyma gastell mwyaf Cymru a’r ail fwyaf yn y Deyrnas Unedig; enwog am ddod ag amddiffynfeydd consentrig i Brydain, a ysbrydolodd gestyll Edward I yn y gogledd ac a fu, yng ngeiriau Norman Pounds, ‘a turning point in the history of the castle in Britain’; dechreuwyd yn 1268 wrth hen gaer Rufeinig yng nghwm Rhymni, mewn ymateb i Lywelyn ap Gruffudd, a oedd wedi ymestyn ei awdurdod dros arglwyddi Cymreig y fro gan gynnwys Morgannwg; yn 1270 ymosododd Llywelyn ar y safle a’i losgi; ymosodwyd arno yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn yn 1294 a chan Lywelyn Bren yn Ionawr 1316, a’i gipio gan luoedd Glyndŵr yng ngwrthryfel Glyndŵr; gwelodd John Leland, tua 1539, ‘waulles of a wonderful thiknes’; prynwyd gan Ardalyddion Bute yn 1776, a rhoddodd y trydydd ardalydd do newydd ar y neuadd fawr yn yr 1870au; rhoddwyd i’r wladwriaeth yn 1950, pan foddwyd y llynnoedd eto; dan ofal Cadw.Castell Caerffili ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell yng nghanol tref Caerffili a adeiladwyd rhwng 1268 a 1271, castell consentrig gyda ffos o’i gwmpas, castell mwyaf Cymru a’r ail fwyaf yng ngwledydd Prydain; codwyd ar safle hen gaer Rufeinig gan Gilbert de Clare, Arglwydd Morgannwg, i rwystro’r Tywysog Llywelyn ap Gruffudd rhag ychwanegu’r tiroedd at ei Dywysogaeth; ymosododd y Cymry arno yng ngwrthryfel Llywelyn Bren yn 1316, ac ymosododd rhan o fyddin Owain Glyndŵr arno hefyd; mae’r tŵr de-orllewinol yn 80 troedfedd o uchder ond yn gwyro allan 13 troedfedd; ar restr Cadw ac yn hawdd ei gyrraedd o ganol tref Caerffili. |
|---|---|
| Maint | Tua 30 erwFfynhonnellCaerphilly Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Caerffili, a godwyd gan Gilbert de Clare yn y 13eg ganrif i ddal Morgannwg yn erbyn y rheolwyr Cymreig brodorol; o’i amgylch mae llynnoedd artiffisial, a alwodd yr hanesydd Allen Brown yn ‘the most elaborate water defences in all Britain’; mae’n ymestyn dros tua 30 erw a dyma gastell mwyaf Cymru a’r ail fwyaf yn y Deyrnas Unedig; enwog am ddod ag amddiffynfeydd consentrig i Brydain, a ysbrydolodd gestyll Edward I yn y gogledd ac a fu, yng ngeiriau Norman Pounds, ‘a turning point in the history of the castle in Britain’; dechreuwyd yn 1268 wrth hen gaer Rufeinig yng nghwm Rhymni, mewn ymateb i Lywelyn ap Gruffudd, a oedd wedi ymestyn ei awdurdod dros arglwyddi Cymreig y fro gan gynnwys Morgannwg; yn 1270 ymosododd Llywelyn ar y safle a’i losgi; ymosodwyd arno yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn yn 1294 a chan Lywelyn Bren yn Ionawr 1316, a’i gipio gan luoedd Glyndŵr yng ngwrthryfel Glyndŵr; gwelodd John Leland, tua 1539, ‘waulles of a wonderful thiknes’; prynwyd gan Ardalyddion Bute yn 1776, a rhoddodd y trydydd ardalydd do newydd ar y neuadd fawr yn yr 1870au; rhoddwyd i’r wladwriaeth yn 1950, pan foddwyd y llynnoedd eto; dan ofal Cadw. |
| Y tŵr gwyro | 80 troedfedd o uchder, yn gwyro allan 13 troedfeddFfynhonnellCastell Caerffili ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell yng nghanol tref Caerffili a adeiladwyd rhwng 1268 a 1271, castell consentrig gyda ffos o’i gwmpas, castell mwyaf Cymru a’r ail fwyaf yng ngwledydd Prydain; codwyd ar safle hen gaer Rufeinig gan Gilbert de Clare, Arglwydd Morgannwg, i rwystro’r Tywysog Llywelyn ap Gruffudd rhag ychwanegu’r tiroedd at ei Dywysogaeth; ymosododd y Cymry arno yng ngwrthryfel Llywelyn Bren yn 1316, ac ymosododd rhan o fyddin Owain Glyndŵr arno hefyd; mae’r tŵr de-orllewinol yn 80 troedfedd o uchder ond yn gwyro allan 13 troedfedd; ar restr Cadw ac yn hawdd ei gyrraedd o ganol tref Caerffili. |
Wedi’i godi yn erbyn Llywelyn
Yn yr 1260au roedd Llywelyn ap Gruffudd wedi ymestyn ei awdurdod dros arglwyddi Cymreig y de, Morgannwg yn eu plith. Atebodd Gilbert de Clare, arglwydd Morgannwg, drwy ddechrau castell wrth hen gaer Rufeinig yng nghwm Rhymni, a godwyd mor gynnar ag OC 75. Yn 1270 trawodd lluoedd Llywelyn y gwaith a’i losgi, ond dechreuodd de Clare eto.FfynonellauCaerphilly Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Caerffili, a godwyd gan Gilbert de Clare yn y 13eg ganrif i ddal Morgannwg yn erbyn y rheolwyr Cymreig brodorol; o’i amgylch mae llynnoedd artiffisial, a alwodd yr hanesydd Allen Brown yn ‘the most elaborate water defences in all Britain’; mae’n ymestyn dros tua 30 erw a dyma gastell mwyaf Cymru a’r ail fwyaf yn y Deyrnas Unedig; enwog am ddod ag amddiffynfeydd consentrig i Brydain, a ysbrydolodd gestyll Edward I yn y gogledd ac a fu, yng ngeiriau Norman Pounds, ‘a turning point in the history of the castle in Britain’; dechreuwyd yn 1268 wrth hen gaer Rufeinig yng nghwm Rhymni, mewn ymateb i Lywelyn ap Gruffudd, a oedd wedi ymestyn ei awdurdod dros arglwyddi Cymreig y fro gan gynnwys Morgannwg; yn 1270 ymosododd Llywelyn ar y safle a’i losgi; ymosodwyd arno yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn yn 1294 a chan Lywelyn Bren yn Ionawr 1316, a’i gipio gan luoedd Glyndŵr yng ngwrthryfel Glyndŵr; gwelodd John Leland, tua 1539, ‘waulles of a wonderful thiknes’; prynwyd gan Ardalyddion Bute yn 1776, a rhoddodd y trydydd ardalydd do newydd ar y neuadd fawr yn yr 1870au; rhoddwyd i’r wladwriaeth yn 1950, pan foddwyd y llynnoedd eto; dan ofal Cadw.Castell Caerffili ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell yng nghanol tref Caerffili a adeiladwyd rhwng 1268 a 1271, castell consentrig gyda ffos o’i gwmpas, castell mwyaf Cymru a’r ail fwyaf yng ngwledydd Prydain; codwyd ar safle hen gaer Rufeinig gan Gilbert de Clare, Arglwydd Morgannwg, i rwystro’r Tywysog Llywelyn ap Gruffudd rhag ychwanegu’r tiroedd at ei Dywysogaeth; ymosododd y Cymry arno yng ngwrthryfel Llywelyn Bren yn 1316, ac ymosododd rhan o fyddin Owain Glyndŵr arno hefyd; mae’r tŵr de-orllewinol yn 80 troedfedd o uchder ond yn gwyro allan 13 troedfedd; ar restr Cadw ac yn hawdd ei gyrraedd o ganol tref Caerffili.Castell Caerffili ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 94497): caer ganoloesol fawreddog a adlewyrchir yn nyfroedd ei llynnoedd llonydd, a godwyd gan arglwyddi Morgannwg wedi iddynt gipio Senghennydd uwch yn 1267 ac a orffennwyd erbyn 1290, gyda bwrdeistref a pharc ceirw anferth yng nghwm Aber; llys canolog mawr muriog gyda thyrau crwn tal ym mhob cornel a phorthdai dau-dŵr anferth i’r dwyrain a’r gorllewin, neuadd fawr odidog o ddechrau’r 14eg ganrif, oll o fewn llwyfan muriog consentrig sy’n codi o’r llynnoedd, a ddelir yn ôl i’r dwyrain gan argae caerog sy’n dangos rhes ddigymar 280 m o furiau, tyrau a bastiynau; safle castell mwyaf Cymru a’r amddiffynfa gonsentrig gynharaf ym Mhrydain; cododd y Rhufeiniaid gaer gynorthwyol yma mor gynnar ag OC 75; yn y cyfnod Rhamantaidd hwn yn aml oedd yr adfail castell cyntaf a welai teithwyr wrth gyrraedd Cymru; adferwyd y llynnoedd a’r Neuadd Fawr ers hynny, a gadawyd y tŵr gwyro mawr fel yr oedd, yn ddigon sefydlog i sefyll.
Cylchoedd o garreg a dŵr
Caerffili oedd y castell consentrig cyntaf ym Mhrydain, llys muriog gyda thyrau crwn ym mhob cornel a phorthdai dau-dŵr anferth, o fewn ail gylch o furiau’n codi o’r llynnoedd. Galwodd yr hanesydd Allen Brown ei lynnoedd yn ‘the most elaborate water defences in all Britain’, ac i’r dwyrain mae argae caerog yn dangos tua 280 metr o furiau, tyrau a bastiynau i’r dref.FfynonellauCaerphilly Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Caerffili, a godwyd gan Gilbert de Clare yn y 13eg ganrif i ddal Morgannwg yn erbyn y rheolwyr Cymreig brodorol; o’i amgylch mae llynnoedd artiffisial, a alwodd yr hanesydd Allen Brown yn ‘the most elaborate water defences in all Britain’; mae’n ymestyn dros tua 30 erw a dyma gastell mwyaf Cymru a’r ail fwyaf yn y Deyrnas Unedig; enwog am ddod ag amddiffynfeydd consentrig i Brydain, a ysbrydolodd gestyll Edward I yn y gogledd ac a fu, yng ngeiriau Norman Pounds, ‘a turning point in the history of the castle in Britain’; dechreuwyd yn 1268 wrth hen gaer Rufeinig yng nghwm Rhymni, mewn ymateb i Lywelyn ap Gruffudd, a oedd wedi ymestyn ei awdurdod dros arglwyddi Cymreig y fro gan gynnwys Morgannwg; yn 1270 ymosododd Llywelyn ar y safle a’i losgi; ymosodwyd arno yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn yn 1294 a chan Lywelyn Bren yn Ionawr 1316, a’i gipio gan luoedd Glyndŵr yng ngwrthryfel Glyndŵr; gwelodd John Leland, tua 1539, ‘waulles of a wonderful thiknes’; prynwyd gan Ardalyddion Bute yn 1776, a rhoddodd y trydydd ardalydd do newydd ar y neuadd fawr yn yr 1870au; rhoddwyd i’r wladwriaeth yn 1950, pan foddwyd y llynnoedd eto; dan ofal Cadw.Castell Caerffili ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 94497): caer ganoloesol fawreddog a adlewyrchir yn nyfroedd ei llynnoedd llonydd, a godwyd gan arglwyddi Morgannwg wedi iddynt gipio Senghennydd uwch yn 1267 ac a orffennwyd erbyn 1290, gyda bwrdeistref a pharc ceirw anferth yng nghwm Aber; llys canolog mawr muriog gyda thyrau crwn tal ym mhob cornel a phorthdai dau-dŵr anferth i’r dwyrain a’r gorllewin, neuadd fawr odidog o ddechrau’r 14eg ganrif, oll o fewn llwyfan muriog consentrig sy’n codi o’r llynnoedd, a ddelir yn ôl i’r dwyrain gan argae caerog sy’n dangos rhes ddigymar 280 m o furiau, tyrau a bastiynau; safle castell mwyaf Cymru a’r amddiffynfa gonsentrig gynharaf ym Mhrydain; cododd y Rhufeiniaid gaer gynorthwyol yma mor gynnar ag OC 75; yn y cyfnod Rhamantaidd hwn yn aml oedd yr adfail castell cyntaf a welai teithwyr wrth gyrraedd Cymru; adferwyd y llynnoedd a’r Neuadd Fawr ers hynny, a gadawyd y tŵr gwyro mawr fel yr oedd, yn ddigon sefydlog i sefyll.
Y Cymry’n codi eto
Daeth y Cymry yn ôl i Gaerffili dro ar ôl tro. Ymosodwyd arno yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn yn 1294 a chan Lywelyn Bren gyda llu mawr yn Ionawr 1316, ac ymosododd rhan o fyddin Owain Glyndŵr arno hefyd.FfynonellauCaerphilly Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Caerffili, a godwyd gan Gilbert de Clare yn y 13eg ganrif i ddal Morgannwg yn erbyn y rheolwyr Cymreig brodorol; o’i amgylch mae llynnoedd artiffisial, a alwodd yr hanesydd Allen Brown yn ‘the most elaborate water defences in all Britain’; mae’n ymestyn dros tua 30 erw a dyma gastell mwyaf Cymru a’r ail fwyaf yn y Deyrnas Unedig; enwog am ddod ag amddiffynfeydd consentrig i Brydain, a ysbrydolodd gestyll Edward I yn y gogledd ac a fu, yng ngeiriau Norman Pounds, ‘a turning point in the history of the castle in Britain’; dechreuwyd yn 1268 wrth hen gaer Rufeinig yng nghwm Rhymni, mewn ymateb i Lywelyn ap Gruffudd, a oedd wedi ymestyn ei awdurdod dros arglwyddi Cymreig y fro gan gynnwys Morgannwg; yn 1270 ymosododd Llywelyn ar y safle a’i losgi; ymosodwyd arno yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn yn 1294 a chan Lywelyn Bren yn Ionawr 1316, a’i gipio gan luoedd Glyndŵr yng ngwrthryfel Glyndŵr; gwelodd John Leland, tua 1539, ‘waulles of a wonderful thiknes’; prynwyd gan Ardalyddion Bute yn 1776, a rhoddodd y trydydd ardalydd do newydd ar y neuadd fawr yn yr 1870au; rhoddwyd i’r wladwriaeth yn 1950, pan foddwyd y llynnoedd eto; dan ofal Cadw.Castell Caerffili ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell yng nghanol tref Caerffili a adeiladwyd rhwng 1268 a 1271, castell consentrig gyda ffos o’i gwmpas, castell mwyaf Cymru a’r ail fwyaf yng ngwledydd Prydain; codwyd ar safle hen gaer Rufeinig gan Gilbert de Clare, Arglwydd Morgannwg, i rwystro’r Tywysog Llywelyn ap Gruffudd rhag ychwanegu’r tiroedd at ei Dywysogaeth; ymosododd y Cymry arno yng ngwrthryfel Llywelyn Bren yn 1316, ac ymosododd rhan o fyddin Owain Glyndŵr arno hefyd; mae’r tŵr de-orllewinol yn 80 troedfedd o uchder ond yn gwyro allan 13 troedfedd; ar restr Cadw ac yn hawdd ei gyrraedd o ganol tref Caerffili.
Y tŵr gwyro
Tua 1539 gwelodd John Leland ‘waulles of a wonderful thiknes’ o gwmpas adfail. Mae’r tŵr de-orllewinol yn 80 troedfedd o uchder ond yn gwyro allan 13 troedfedd, a phan adferwyd y castell fe’i gadawyd fel yr oedd, yn ddigon sefydlog i sefyll.FfynonellauCaerphilly Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Caerffili, a godwyd gan Gilbert de Clare yn y 13eg ganrif i ddal Morgannwg yn erbyn y rheolwyr Cymreig brodorol; o’i amgylch mae llynnoedd artiffisial, a alwodd yr hanesydd Allen Brown yn ‘the most elaborate water defences in all Britain’; mae’n ymestyn dros tua 30 erw a dyma gastell mwyaf Cymru a’r ail fwyaf yn y Deyrnas Unedig; enwog am ddod ag amddiffynfeydd consentrig i Brydain, a ysbrydolodd gestyll Edward I yn y gogledd ac a fu, yng ngeiriau Norman Pounds, ‘a turning point in the history of the castle in Britain’; dechreuwyd yn 1268 wrth hen gaer Rufeinig yng nghwm Rhymni, mewn ymateb i Lywelyn ap Gruffudd, a oedd wedi ymestyn ei awdurdod dros arglwyddi Cymreig y fro gan gynnwys Morgannwg; yn 1270 ymosododd Llywelyn ar y safle a’i losgi; ymosodwyd arno yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn yn 1294 a chan Lywelyn Bren yn Ionawr 1316, a’i gipio gan luoedd Glyndŵr yng ngwrthryfel Glyndŵr; gwelodd John Leland, tua 1539, ‘waulles of a wonderful thiknes’; prynwyd gan Ardalyddion Bute yn 1776, a rhoddodd y trydydd ardalydd do newydd ar y neuadd fawr yn yr 1870au; rhoddwyd i’r wladwriaeth yn 1950, pan foddwyd y llynnoedd eto; dan ofal Cadw.Castell Caerffili ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: castell yng nghanol tref Caerffili a adeiladwyd rhwng 1268 a 1271, castell consentrig gyda ffos o’i gwmpas, castell mwyaf Cymru a’r ail fwyaf yng ngwledydd Prydain; codwyd ar safle hen gaer Rufeinig gan Gilbert de Clare, Arglwydd Morgannwg, i rwystro’r Tywysog Llywelyn ap Gruffudd rhag ychwanegu’r tiroedd at ei Dywysogaeth; ymosododd y Cymry arno yng ngwrthryfel Llywelyn Bren yn 1316, ac ymosododd rhan o fyddin Owain Glyndŵr arno hefyd; mae’r tŵr de-orllewinol yn 80 troedfedd o uchder ond yn gwyro allan 13 troedfedd; ar restr Cadw ac yn hawdd ei gyrraedd o ganol tref Caerffili.Castell Caerffili ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 94497): caer ganoloesol fawreddog a adlewyrchir yn nyfroedd ei llynnoedd llonydd, a godwyd gan arglwyddi Morgannwg wedi iddynt gipio Senghennydd uwch yn 1267 ac a orffennwyd erbyn 1290, gyda bwrdeistref a pharc ceirw anferth yng nghwm Aber; llys canolog mawr muriog gyda thyrau crwn tal ym mhob cornel a phorthdai dau-dŵr anferth i’r dwyrain a’r gorllewin, neuadd fawr odidog o ddechrau’r 14eg ganrif, oll o fewn llwyfan muriog consentrig sy’n codi o’r llynnoedd, a ddelir yn ôl i’r dwyrain gan argae caerog sy’n dangos rhes ddigymar 280 m o furiau, tyrau a bastiynau; safle castell mwyaf Cymru a’r amddiffynfa gonsentrig gynharaf ym Mhrydain; cododd y Rhufeiniaid gaer gynorthwyol yma mor gynnar ag OC 75; yn y cyfnod Rhamantaidd hwn yn aml oedd yr adfail castell cyntaf a welai teithwyr wrth gyrraedd Cymru; adferwyd y llynnoedd a’r Neuadd Fawr ers hynny, a gadawyd y tŵr gwyro mawr fel yr oedd, yn ddigon sefydlog i sefyll.
Wedi’i achub a’i adfer
Prynodd Ardalyddion Bute y castell yn 1776, a rhoddodd y trydydd ardalydd do newydd ar y neuadd fawr yn yr 1870au. Yn 1950 fe’i rhoddwyd i’r genedl a boddwyd y llynnoedd unwaith eto. Yn yr oes Ramantaidd hwn yn aml oedd y castell cyntaf a welai teithwyr wrth gyrraedd Cymru, a heddiw Cadw sy’n gofalu amdano.FfynonellauCaerphilly Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Caerffili, a godwyd gan Gilbert de Clare yn y 13eg ganrif i ddal Morgannwg yn erbyn y rheolwyr Cymreig brodorol; o’i amgylch mae llynnoedd artiffisial, a alwodd yr hanesydd Allen Brown yn ‘the most elaborate water defences in all Britain’; mae’n ymestyn dros tua 30 erw a dyma gastell mwyaf Cymru a’r ail fwyaf yn y Deyrnas Unedig; enwog am ddod ag amddiffynfeydd consentrig i Brydain, a ysbrydolodd gestyll Edward I yn y gogledd ac a fu, yng ngeiriau Norman Pounds, ‘a turning point in the history of the castle in Britain’; dechreuwyd yn 1268 wrth hen gaer Rufeinig yng nghwm Rhymni, mewn ymateb i Lywelyn ap Gruffudd, a oedd wedi ymestyn ei awdurdod dros arglwyddi Cymreig y fro gan gynnwys Morgannwg; yn 1270 ymosododd Llywelyn ar y safle a’i losgi; ymosodwyd arno yng ngwrthryfel Madog ap Llywelyn yn 1294 a chan Lywelyn Bren yn Ionawr 1316, a’i gipio gan luoedd Glyndŵr yng ngwrthryfel Glyndŵr; gwelodd John Leland, tua 1539, ‘waulles of a wonderful thiknes’; prynwyd gan Ardalyddion Bute yn 1776, a rhoddodd y trydydd ardalydd do newydd ar y neuadd fawr yn yr 1870au; rhoddwyd i’r wladwriaeth yn 1950, pan foddwyd y llynnoedd eto; dan ofal Cadw.Castell Caerffili ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Cofnod Coflein (NPRN 94497): caer ganoloesol fawreddog a adlewyrchir yn nyfroedd ei llynnoedd llonydd, a godwyd gan arglwyddi Morgannwg wedi iddynt gipio Senghennydd uwch yn 1267 ac a orffennwyd erbyn 1290, gyda bwrdeistref a pharc ceirw anferth yng nghwm Aber; llys canolog mawr muriog gyda thyrau crwn tal ym mhob cornel a phorthdai dau-dŵr anferth i’r dwyrain a’r gorllewin, neuadd fawr odidog o ddechrau’r 14eg ganrif, oll o fewn llwyfan muriog consentrig sy’n codi o’r llynnoedd, a ddelir yn ôl i’r dwyrain gan argae caerog sy’n dangos rhes ddigymar 280 m o furiau, tyrau a bastiynau; safle castell mwyaf Cymru a’r amddiffynfa gonsentrig gynharaf ym Mhrydain; cododd y Rhufeiniaid gaer gynorthwyol yma mor gynnar ag OC 75; yn y cyfnod Rhamantaidd hwn yn aml oedd yr adfail castell cyntaf a welai teithwyr wrth gyrraedd Cymru; adferwyd y llynnoedd a’r Neuadd Fawr ers hynny, a gadawyd y tŵr gwyro mawr fel yr oedd, yn ddigon sefydlog i sefyll.
Pobl y lle hwn
Ddoe a heddiw


Yn y 1890au roedd llynnoedd mawr Caerffili wedi hen sychu, gan adael dôl a nant. Cawsant eu llenwi eto yn y 1950au, ac mae’r castell yn sefyll yn ei ddŵr unwaith eto, yr ail gastell mwyaf ym Mhrydain.
Ddoe: y castell dros wely sych ei lyn · Photochrom Print Collection, Library of Congress, Parth cyhoeddus, Wikimedia CommonsHeddiw: y castell dros ei lyn · Gareth James, CC BY-SA 2.0, Wikimedia CommonsBeth ddigwyddodd yma
Llywelyn Bren yn codi
Mae Llywelyn Bren o Senghennydd yn arwain pobl Morgannwg yn erbyn eu gormeswyr ac yn gwarchae ar Gastell Caerffili.
Llywelyn Bren yn codi
Casglwch y set
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf












