Caradog
Y brenin Brythonig a ymladdodd Rufain (wedi’i gofnodi)Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.
Caradog
Hanes Cymru / Pennod 3
48 – 410 OC
Llengoedd, caerau, ffyrdd ac aur: tair canrif a hanner ar ymyl ymerodraeth.
Llun: Yr amffitheatr Rufeinig yng Nghaerllion (Isca), o un o’i mynedfeydd · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Cyrhaeddodd byddin Rhufain ffiniau Cymru yn 48 OC, ac yma y cafwyd ymladd caletaf holl goncwest Prydain. Arweiniodd Caradog y Silwriaid a’r Ordofigiaid nes iddo gael ei drechu yn 51, ymosodwyd ar dderwyddon Ynys Môn yn 60, a chymerodd tan tua 78 i ddarostwng yr olaf o’r llwythau. I ddal y wlad cododd Rhufain ddwy gaer fawr i’r llengoedd ar ei hymylon, yng Nghaerllion a Chaer, a’u cysylltu â rhwydwaith o ffyrdd a chaerau llai fel Segontium yng Nghaernarfon.
Ar ôl y milwyr daeth trefi, masnach a ffyrdd newydd o fyw. Daeth Caer-went a Chaerfyrddin yn brifddinasoedd llwythol gyda marchnadoedd, baddonau a themlau, lledodd filâu ar draws tiroedd ffrwythlon y de, a chloddiwyd aur yn Nolaucothi. Gadawodd y Lladin gannoedd o eiriau yn y Gymraeg, yn eu plith pont, ffenestr, llyfr ac eglwys, a chyrhaeddodd Cristnogaeth gyda’r merthyron Iŵl ac Aaron yng Nghaerllion. Yn 383 aeth Magnus Maximus, Macsen Wledig y chwedlau diweddarach, â milwyr o Brydain i gipio’r ymerodraeth, ac erbyn 410 roedd rheolaeth Rhufain ar ben. Hoffai’r brenhinoedd a’i dilynodd honni mai ef oedd eu cyndad.
Mae pedair lleng Rufeinig yn glanio yng Nghaint. Mae Caradog, mab y Brenin Cynfelyn, a’i frawd Togodumnus yn eu hymladd wrth groesfan afon fawr ac ar afon Tafwys. Mae Togodumnus yn syrthio, ac mae Caradog yn mynd tua’r gorllewin i barhau’r rhyfel o fynyddoedd Cymru.
Caradog yn ymladd yr ymosodiadMae’r llywodraethwr Ostorius Scapula yn ymdeithio yn erbyn y Decangli yn y gogledd-ddwyrain, ymosodiad cyntaf Rhufain ar bobloedd Cymru.
Rhufain yn cwrdd â’r DecangliMae’r brenin Brythonig, yn ymladd gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid, yn cael ei drechu gan Rufain ac yna’n cael ei fradychu.
Brwydr olaf CaradogWedi’i ddwyn mewn cadwyni i Rufain, mae Caradog yn siarad mor falch o flaen yr ymerawdwr Clawdiws nes bod hwnnw’n ei ryddhau ef a’i deulu.
Caradog yn siarad yn RhufainHyd yn oed wedi i Garadog gael ei ddal, mae’r Silwriaid yn dal i ymladd. Mae Tacitus yn cofnodi iddynt drechu lleng Rufeinig a blino’r fyddin am flynyddoedd.
Y Silwriaid yn trechu llengMae Rhufain yn codi ei chaer lengol gyntaf yng Nghymru ym Mrynbuga, yng ngwlad y Silwriaid, sy’n dal i ymladd yn ôl.
Caer ym MrynbugaMae traddodiad Cymru, yn y trioedd a argraffwyd yn y Myvyrian Archaiology, yn dal i Frân Fendigaid, tad Caradog, dreulio saith mlynedd yn Rhufain yn wystl dros ei fab a dod adref â ffydd Crist i’r Cymry.
Brân Fendigaid yn dod â’r ffydd o RufainMae milwyr Rhufain yn croesi’r Fenai i ddinistrio cadarnle’r derwyddon. Erbyn tua 78 OC mae Cymru dan reolaeth Rhufain.
Rhufain yn ymosod ar Ynys MônYn union wrth i’r Rhufeiniaid gipio Ynys Môn, daw newyddion fod Buddug wedi codi yn y dwyrain. Mae’r fyddin yn ymdeithio ymaith a gadewir Môn yn rhydd am gyfnod.
Buddug yn achub MônMae traddodiad Glastonbury yn dal i Joseff o Arimathea, a osododd Grist yn ei fedd ei hun, ddod at y Brythoniaid gyda deuddeg cydymaith, cael ynys Ynys Wydrin gan frenin o Frython, a chodi yno eglwys gyntaf Prydain.
Joseff o Arimathea yn dod i Ynys WydrinAr ôl bron i ddeng mlynedd ar hugain o wrthsefyll, mae’r llywodraethwr Frontinus o’r diwedd yn dod â’r Silwriaid dan reolaeth Rhufain.
Frontinus a’r SilwriaidMae’r Ail Leng Awgwstaidd yn codi Isca, caer i 5,000 o filwyr gyda baddondai ac amffitheatr, i gadw’r Silwriaid dan reolaeth.
Caer CaerllionMae’r llywodraethwr Agricola yn trechu’r Ordofigiaid ac yn cipio Ynys Môn. Cedwir Cymru gan rwydwaith o gaerau fel Segontium yng Nghaernarfon.
Agricola’n cwblhau’r goncwestMae Rhufain yn codi caer uwchben Afon Menai lle mae Caernarfon heddiw. Yn ôl traddodiad Cymru, yma y priododd Macsen Wledig ag Elen.
Caer SegontiumMae peirianwyr Rhufeinig yn cloddio am aur yn nyffryn Cothi, gan ddefnyddio dyfrffosydd i olchi’r llethrau. Dyma’r unig fwynglawdd aur Rhufeinig hysbys ym Mhrydain.
Aur Rhufeinig DolaucothiCodir amffitheatr i chwe mil o bobl ger caer Caerllion. Yn ddiweddarach roedd traddodiad Cymru yn ei chofio fel Bord Gron Arthur.
Yr amffitheatr yng NghaerllionMae ffordd Rufeinig yn rhedeg ar hyd Cymru o arfordir y gogledd i’r de. Mae traddodiad Cymru yn ei henwi ar ôl Elen, gwraig Macsen.
Sarn HelenMae Venta Silurum yn tyfu’n dref farchnad â fforwm, baddondai a theml, wedi’i rhedeg gan y Silwriaid eu hunain.
Caer-went, tref y SilwriaidMae Lucius, brenin y Brythoniaid, Lleurwg neu Les ap Coel yn Gymraeg, yn ysgrifennu at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Llyfr y Pabau yn Rhufain yn cofnodi’r llythyr, ac mae traddodiad Cymru’n cofio ei athrawon Ffagan a Dyfan.
Y Brenin Lleurwg yn anfon i RufainMae Tertullian o Garthago yn ysgrifennu bod hyd yn oed cynefin y Brythoniaid y tu hwnt i afael Rhufain wedi ei ennill i Grist.
Tertullian: Brythoniaid yn ddarostyngedig i GristMae carreg yng Nghaer-went yn anrhydeddu cadlywydd Rhufeinig ‘trwy ddyfarniad cyngor gwladwriaeth y Silwriaid’: prawf eu bod yn llywodraethu eu tref eu hunain.
Cyngor y SilwriaidMae Rhufain yn codi caer gerrig ger afon Taf i warchod rhag ysbeilwyr o’r môr. Mae Castell Caerdydd yn sefyll arni heddiw.
Caer yng NghaerdyddDywedir i ddau Gristion gael eu merthyru yng Nghaerllion, ymhlith y Cristnogion cynharaf y gwyddys eu henwau ym Mhrydain.
Iŵl ac AaronMae tri esgob o Brydain, o Gaerefrog, Llundain a thrydedd ddinas y mae rhai’n ei darllen fel Caerllion, yn eistedd yng Nghyngor Arles yng Ngâl, flwyddyn wedi i Gystennin wneud y ffydd yn rhydd.
Esgobion Prydain yn ArlesCodir caer fechan â muriau yng Nghaergybi i wylio Môr Iwerddon. Ddwy ganrif yn ddiweddarach mae Sant Cybi yn codi ei eglwys o fewn ei muriau.
Caer GybiMae ymfudwyr o Iwerddon yn ymgartrefu yn Nyfed. Daw eu brenhinoedd a’r llythrennau ogam Gwyddelig ar eu meini yn rhan o stori gorllewin Cymru.
Y Déisi yn NyfedCyhoeddir Magnus Maximus, cadlywydd ym Mhrydain, yn ymerawdwr gan fyddin Prydain, ac mae’n croesi i Âl i reoli’r Gorllewin. Yn Gymraeg, Macsen Wledig yw ei enw.
Macsen WledigMae Padrig, mab un ar bymtheg oed y diacon Calpurnius, yn cael ei gario o’i gartref yn Bannavem Taburniae gan ysbeilwyr o Iwerddon a’i werthu’n gaethwas. Mae traddodiad Cymru yn dal mai Banwen, ym mlaen cwm Dulais, oedd ei gartref.
Padrig yn cael ei gipio gan ysbeilwyr o IwerddonArweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.
CaradogBrenhines yr Iceni a arweiniodd wrthryfel mawr y Brythoniaid yn erbyn Rhufain yn 60–61 OC, tra oedd y fyddin Rufeinig yn ymosod ar dderwyddon Môn. Saif ei cherflun ymhlith Arwyr Cymru yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd.
BuddugBrenin y Brythoniaid, Lucius yn Lladin, a ysgrifennodd at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Cymru’n ei gofio fel Lleurwg, Lles ap Coel a Lleufer Mawr.
Lleurwg (Lles ap Coel)Dau Gristion o ddinas Rufeinig Caerllion a fu farw dros eu ffydd tua 304. Hwy yw’r merthyron Cristnogol cyntaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru.
Iŵl ac AaronCadlywydd y fyddin ym Mhrydain a godwyd yn ymerawdwr yn 383 ac a reolodd y Gorllewin. Mae Cymru’n ei gofio fel Macsen Wledig, cyndad ei brenhinoedd.
Macsen WledigBrawd Elen Luyddog, a helpodd ym Mreuddwyd Macsen Wledig i ennill Rhufain i Facsen ac yna wneud ei gartref yn Llydaw gyda gwŷr Prydain.
Cynan MeiriadogBrython a fu’n dysgu yn Rhufain ac yn dadlau â gwŷr eglwysig mwyaf ei ddydd. Daliai fod pob person yn rhydd i ddewis daioni, a’i waith ef yw’r gwaith cynharaf gan awdur o Brydain sydd wedi goroesi.
PelagiusBrenin Brythonig yn y gogledd ar ddiwedd oes Rhufain. Yn ôl traddodiad Cymru ef oedd cyndad Urien Rheged a llawer o frenhinoedd yr Hen Ogledd, a’r Old King Cole yn yr hwiangerdd.
Coel HenYmerodres Frythonig Macsen Wledig. Yn ôl traddodiad Cymru hi a gododd ffyrdd mawr Cymru, a elwir yn Sarn Helen hyd heddiw.
Elen LuyddogYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf