Tua diwedd rheolaeth Rhufain, croesodd pobl o Iwerddon y môr ac ymsefydlu ym mhen pellaf de-orllewin Cymru, yn Nyfed. Mae chwedl Wyddelig yn adrodd mai’r Déisi oeddent, dan arweiniad Eochaid Allmuir, ac mai ei ddisgynyddion a ddaeth yn frenhinoedd Dyfed. Daeth eu stori’n rhan o stori gorllewin Cymru.FfynhonnellDéisi ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Ó Cathasaigh (1984), Meyer (1901) a Rance (2001) (Saesneg)Mae Alltudiaeth y Déisi, a ysgrifennwyd gyntaf yn yr wythfed ganrif, yn adrodd sut yr hwyliodd cangen o’r Déisi dan Eochaid Allmuir mab Art Corb i Brydain, lle bu ei ddisgynyddion yn rheoli yn Nyfed; mae brenhinoedd Dyfed yn hawlio tras o Driffyn, tua 450, ei orwyr; rhaid bod y symud wedi dechrau yn ail hanner y bedwaredd ganrif ar y cynharaf, ac ni ellir diystyru dechrau ar ddechrau’r bumed.
| Pryd | O ail hanner y bedwaredd ganrif ar y cynharaf |
|---|---|
| Ble | Dyfed, yn ne-orllewin Cymru |
| Pwy | Y Déisi dan Eochaid Allmuir, mab Art Corb |
| Ei adrodd gan | Alltudiaeth y Déisi, chwedl Wyddelig a ysgrifennwyd gyntaf yn yr wythfed ganrif; yr achau Cymreig |
Alltudiaeth y Déisi#
Ysgrifennwyd y chwedl Wyddelig a elwir Alltudiaeth y Déisi gyntaf yn yr wythfed ganrif. Mae’n adrodd sut yr hwyliodd cangen o’r Déisi, wedi’u gyrru o’u tiroedd yn Iwerddon, dros y môr i Brydain dan Eochaid Allmuir, ‘Eochaid o dros y môr’, mab Art Corb, a sut y bu ei ddisgynyddion wedyn yn rheoli yn Nyfed.FfynhonnellDéisi ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Ó Cathasaigh (1984), Meyer (1901) a Rance (2001) (Saesneg)Mae Alltudiaeth y Déisi, a ysgrifennwyd gyntaf yn yr wythfed ganrif, yn adrodd sut yr hwyliodd cangen o’r Déisi dan Eochaid Allmuir mab Art Corb i Brydain, lle bu ei ddisgynyddion yn rheoli yn Nyfed; mae brenhinoedd Dyfed yn hawlio tras o Driffyn, tua 450, ei orwyr; rhaid bod y symud wedi dechrau yn ail hanner y bedwaredd ganrif ar y cynharaf, ac ni ellir diystyru dechrau ar ddechrau’r bumed.
Brenhinoedd Dyfed#
Mae’r chwedl a’r achau Cymreig yn adrodd yr un stori. Olrheiniai brenhinoedd Dyfed eu llinach yn ôl i Driffyn, a oedd yn byw tua 450 ac yn orwyr i Eochaid. O Driffyn y daeth y brenin a alwodd Gildas yn Vortiporius, Gwerthefyr yn y Gymraeg Canol, a enwir yn Guortepir yn yr achau Cymreig.FfynonellauDéisi ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Ó Cathasaigh (1984), Meyer (1901) a Rance (2001) (Saesneg)Mae Alltudiaeth y Déisi, a ysgrifennwyd gyntaf yn yr wythfed ganrif, yn adrodd sut yr hwyliodd cangen o’r Déisi dan Eochaid Allmuir mab Art Corb i Brydain, lle bu ei ddisgynyddion yn rheoli yn Nyfed; mae brenhinoedd Dyfed yn hawlio tras o Driffyn, tua 450, ei orwyr; rhaid bod y symud wedi dechrau yn ail hanner y bedwaredd ganrif ar y cynharaf, ac ni ellir diystyru dechrau ar ddechrau’r bumed.Vortiporius ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Dyfed yn oes Gildas; mae’r garreg a gafwyd yn 1895 wrth eglwys Castell Dwyran, Sir Gaerfyrddin, yn darllen yn Lladin “Memoria Voteporigis Protictoris” ac mewn ogam “Votecorigas”; ffurfiau Cymraeg Canol ei enw yw Gwrdeber neu Gwerthefyr; mae Alltudiaeth y Déisi yn olrhain ei dras o Eochaid Allmuir, ac mae ach Harley, sydd bron yr un fath, yn ei enwi’n Guortepir.
Wedi’i ysgrifennu mewn carreg#
Saif y prawf ym mynwentydd y de-orllewin. Yn 1895, wrth yr eglwys yng Nghastell Dwyran yn Sir Gaerfyrddin, cafwyd carreg wedi’i naddu mewn dwy wyddor. Yn Lladin mae’n darllen MEMORIA VOTEPORIGIS PROTICTORIS, coffa Voteporix yr Amddiffynnydd, ac i lawr ei hymyl yn llythrennau ogam Iwerddon mae’r un enw, VOTECORIGAS. Credir mai dyma garreg fedd brenin Dyfed Gildas.FfynhonnellVortiporius ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Dyfed yn oes Gildas; mae’r garreg a gafwyd yn 1895 wrth eglwys Castell Dwyran, Sir Gaerfyrddin, yn darllen yn Lladin “Memoria Voteporigis Protictoris” ac mewn ogam “Votecorigas”; ffurfiau Cymraeg Canol ei enw yw Gwrdeber neu Gwerthefyr; mae Alltudiaeth y Déisi yn olrhain ei dras o Eochaid Allmuir, ac mae ach Harley, sydd bron yr un fath, yn ei enwi’n Guortepir.
Mae meini eraill yn Nyfed a Brycheiniog yn dwyn llythrennau ogam hefyd, fel y garreg yng Nghilgerran. Maent yn sôn am wlad lle’r oedd Brython a Gwyddel yn byw ochr yn ochr, a lle, ymhen amser, y daeth y brenhinoedd o dras Wyddelig yn frenhinoedd y Brythoniaid a daeth Dyfed yn un o deyrnasoedd mawr Cymru.
Pryd y digwyddodd#
Ni all neb roi blwyddyn. Barn haneswyr yw i’r symud ddechrau yn ail hanner y bedwaredd ganrif ar y cynharaf, tra oedd Rhufain yn dal i reoli Prydain, ac efallai iddo barhau i’r bumed.FfynhonnellDéisi ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Ó Cathasaigh (1984), Meyer (1901) a Rance (2001) (Saesneg)Mae Alltudiaeth y Déisi, a ysgrifennwyd gyntaf yn yr wythfed ganrif, yn adrodd sut yr hwyliodd cangen o’r Déisi dan Eochaid Allmuir mab Art Corb i Brydain, lle bu ei ddisgynyddion yn rheoli yn Nyfed; mae brenhinoedd Dyfed yn hawlio tras o Driffyn, tua 450, ei orwyr; rhaid bod y symud wedi dechrau yn ail hanner y bedwaredd ganrif ar y cynharaf, ac ni ellir diystyru dechrau ar ddechrau’r bumed.
Pobl o Fumu#
Yn Iwerddon pobl o’r de oedd y Déisi. Roedd un gangen ohonynt, y Déisi Muman, yn rheoli teyrnas a gwmpasai’r hyn sydd heddiw’n Swydd Waterford a De Tipperary.FfynhonnellDéisi ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Ó Cathasaigh (1984), Meyer (1901) a Rance (2001) (Saesneg)Mae Alltudiaeth y Déisi, a ysgrifennwyd gyntaf yn yr wythfed ganrif, yn adrodd sut yr hwyliodd cangen o’r Déisi dan Eochaid Allmuir mab Art Corb i Brydain, lle bu ei ddisgynyddion yn rheoli yn Nyfed; mae brenhinoedd Dyfed yn hawlio tras o Driffyn, tua 450, ei orwyr; rhaid bod y symud wedi dechrau yn ail hanner y bedwaredd ganrif ar y cynharaf, ac ni ellir diystyru dechrau ar ddechrau’r bumed. Mae’r hanes Gwyddelig yn dechrau â’u crwydro: mae’n sôn am lwyth o’r enw’r Dál Fiachach Suighe, a yrrwyd o Tara gan eu perthynas eu hunain, yr uchel frenin Cormac mac Airt.FfynhonnellDéisi ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Ó Cathasaigh (1984), Meyer (1901) a Rance (2001) (Saesneg)Mae Alltudiaeth y Déisi, a ysgrifennwyd gyntaf yn yr wythfed ganrif, yn adrodd sut yr hwyliodd cangen o’r Déisi dan Eochaid Allmuir mab Art Corb i Brydain, lle bu ei ddisgynyddion yn rheoli yn Nyfed; mae brenhinoedd Dyfed yn hawlio tras o Driffyn, tua 450, ei orwyr; rhaid bod y symud wedi dechrau yn ail hanner y bedwaredd ganrif ar y cynharaf, ac ni ellir diystyru dechrau ar ddechrau’r bumed.
Yn oes y Rhufeiniaid, cofnodir i lawer o’r Déisi ymsefydlu ar hyd arfordiroedd gorllewinol Prydain, yn y tiroedd a elwid yn ddiweddarach yn Gymru, Cernyw a Dyfnaint.FfynhonnellDéisi ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Ó Cathasaigh (1984), Meyer (1901) a Rance (2001) (Saesneg)Mae Alltudiaeth y Déisi, a ysgrifennwyd gyntaf yn yr wythfed ganrif, yn adrodd sut yr hwyliodd cangen o’r Déisi dan Eochaid Allmuir mab Art Corb i Brydain, lle bu ei ddisgynyddion yn rheoli yn Nyfed; mae brenhinoedd Dyfed yn hawlio tras o Driffyn, tua 450, ei orwyr; rhaid bod y symud wedi dechrau yn ail hanner y bedwaredd ganrif ar y cynharaf, ac ni ellir diystyru dechrau ar ddechrau’r bumed. Sylwodd yr ysgolhaig Eoin MacNeill fod rhai enwau cynnar yn achau brenhinoedd Mumu wedi’u cerfio mewn ogam yng ngwlad y Déisi yn Waterford, yn eu plith Nia Segamain.FfynhonnellDéisi ↗Wikipedia, yn seiliedig ar Ó Cathasaigh (1984), Meyer (1901) a Rance (2001) (Saesneg)Mae Alltudiaeth y Déisi, a ysgrifennwyd gyntaf yn yr wythfed ganrif, yn adrodd sut yr hwyliodd cangen o’r Déisi dan Eochaid Allmuir mab Art Corb i Brydain, lle bu ei ddisgynyddion yn rheoli yn Nyfed; mae brenhinoedd Dyfed yn hawlio tras o Driffyn, tua 450, ei orwyr; rhaid bod y symud wedi dechrau yn ail hanner y bedwaredd ganrif ar y cynharaf, ac ni ellir diystyru dechrau ar ddechrau’r bumed.
Yr Amddiffynnydd#
Efallai fod y gair Protector ar y garreg yng Nghastell Dwyran yn deitl anrhydedd Rhufeinig, a roddwyd i un o hynafiaid y brenin ac a drosglwyddwyd yn ei deulu hyd y chweched ganrif.FfynhonnellVortiporius ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Dyfed yn oes Gildas; mae’r garreg a gafwyd yn 1895 wrth eglwys Castell Dwyran, Sir Gaerfyrddin, yn darllen yn Lladin “Memoria Voteporigis Protictoris” ac mewn ogam “Votecorigas”; ffurfiau Cymraeg Canol ei enw yw Gwrdeber neu Gwerthefyr; mae Alltudiaeth y Déisi yn olrhain ei dras o Eochaid Allmuir, ac mae ach Harley, sydd bron yr un fath, yn ei enwi’n Guortepir. Rheolai Gwerthefyr wlad debyg iawn i siroedd modern Penfro a Chaerfyrddin, a safai ei garreg wrth yr eglwys ger dôl a elwir hyd heddiw yn Barc yr Eglwys.FfynhonnellVortiporius ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin Dyfed yn oes Gildas; mae’r garreg a gafwyd yn 1895 wrth eglwys Castell Dwyran, Sir Gaerfyrddin, yn darllen yn Lladin “Memoria Voteporigis Protictoris” ac mewn ogam “Votecorigas”; ffurfiau Cymraeg Canol ei enw yw Gwrdeber neu Gwerthefyr; mae Alltudiaeth y Déisi yn olrhain ei dras o Eochaid Allmuir, ac mae ach Harley, sydd bron yr un fath, yn ei enwi’n Guortepir.
Ffynonellau a darllen pellach







