

Erthygl
Meini hirion Cymru: y meini hirion, y cerrig ogam a’r croesau mawr
Pum mil o flynyddoedd o feini a osododd rhywun o fwriad: meini hirion a chylchoedd y ffermwyr cyntaf, y cerrig gleision a aeth i Gôr y Cewri, a cherrig arysgrifenedig oes y saint, mewn Lladin ac ogam ac o’r diwedd yn Gymraeg. Yr hyn a ddywed pob carreg, ei hystyr, a’r eglwys, yr amgueddfa neu’r llethr lle gallwch sefyll o’i blaen heddiw.
Llun: Croes Caeriw, a godwyd i Faredudd ab Edwin, brenin Deheubarth · Michael Garlick, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Cerddwch bron i unrhyw le yng Nghymru ac fe welwch garreg a osododd rhywun yno o fwriad. Llech fawr lwyd ar ei phen ei hun ar fwlch mynydd. Cylch o feini isel ar y rhos islaw’r Preseli. Croes dal wedi’i cherfio drosti â chlymwaith, yn sefyll ger castell. Piler mewn mynwent, wedi’i lyfnhau gan law pymtheg canrif, ag enw wedi’i dorri i lawr ei wyneb mewn llythrennau Rhufeinig a rhes o riciau ar hyd ei ymyl. Codwyd yr hynaf ohonynt gan y ffermwyr cyntaf dros bum mil o flynyddoedd yn ôl. Cerfiwyd yr ieuengaf o’r hen rai i frenhinoedd a adwaenai wyrion Hywel Dda. Rhyngddynt maent yn cadw’r cofnod ysgrifenedig hwyaf o Gymru yn ei thir ei hun: enwau brenhinoedd ac offeiriaid, meddyg, merch dair ar ddeg oed a dyn a garai ei wlad, a’r geiriau Cymraeg cyntaf erioed a dorrwyd mewn carreg.
Dyma hanes y cerrig hynny: meini hirion Oes y Cerrig ac Oes yr Efydd, cerrig arysgrifenedig oes y saint, mewn Lladin ac yng ngwyddor ogam, a chroesau mawr y brenhinoedd. Ar gyfer pob carreg â llythrennau arni rhown yr hyn a gerfiwyd arni, ei ystyr, a’r lle y gallwch sefyll o’i blaen heddiw, mewn eglwys, mewn amgueddfa neu ar lethr agored y mynydd.
| Meini hirion | Maen hir yn Gymraeg; fe’u codwyd o tua 3000 hyd 1500 CC |
|---|---|
| Y garreg gerfiedig hynaf mewn beddrod yng Nghymru | Carreg batrwm Bryn Celli Ddu, Môn |
| Y cerrig a deithiodd bellaf | Cerrig gleision Mynydd Preseli, a gloddiwyd tua 3000 CC ac a godwyd yng Nghôr y Cewri, tua 290 km i ffwrdd |
| Cerrig arysgrifenedig | Cerrig coffa’r bumed hyd y seithfed ganrif, mewn Lladin, a llawer mewn ogam hefyd |
| Gwyddor ogam | Ugain llythyren o linellau a rhiciau, a ddarllenir i fyny ymyl y garreg |
| Y Gymraeg ysgrifenedig gyntaf mewn carreg | Carreg Cadfan yn Nhywyn, Hen Gymraeg, efallai o’r nawfed ganrif |
| Y croesau mawr | Caeriw, Nanhyfer, Maen Achwyfan a chroesau Llanilltud Fawr a Margam, tua 850 hyd 1050 |
| Yr arysgrif hwyaf | Piler Eliseg ger Llangollen, a godwyd gan y Brenin Cyngen o Bowys |

Y meini hirion cyntaf#
Codwyd y meini cyntaf gan y bobl a ffermiodd y tir hwn gyntaf, yn Oes Newydd y Cerrig, o tua 4000 CC. Codasant feddrodau mawr i’w meirw, y cromlechi, gyda meini capan anferth wedi’u codi ar feini unionsyth: Pentre Ifan yn y Preseli, Maen Ceti ar Gŵyr, Llwyneliddon ym Mro Morgannwg, Carreg Samson uwchben y môr yn Abercastell. Yna, yn y canrifoedd o boptu 3000 CC ac ymlaen drwy Oes yr Efydd, dechreusant godi meini unigol, rhesi o feini a chylchoedd o feini yn y tir agored.
Maen hir yw’r enw Cymraeg ar garreg sy’n sefyll, a meini hirion yn y lluosog. Mae cannoedd yn sefyll ledled Cymru o hyd. Mae rhai cyn daled â dau ddyn; nid yw rhai’n uwch na giât. Maent yn sefyll ar fylchau mynydd a hen lwybrau, ger ffynhonnau a charneddau claddu, ac ar orwelion y bryniau. Dengys archaeoleg fod llawer yn nodi claddedigaethau, yn aml o esgyrn wedi’u hamlosgi; mae rhai’n nodi man cyfarfod neu ffin; codwyd rhai mewn rhesi sy’n pwyntio at godiad neu fachlud yr haul ganol haf neu ganol gaeaf. Ni allwn ddarllen yr hyn a olygent i’r bobl a’u cododd ond o’r lle y safant, ac o’r hyn sydd wedi’i gladdu wrth eu traed.
Bryn Celli Ddu a meini cerfiedig Môn#
Ar Fôn, ynys y Derwyddon yn yr hanesion Rhufeinig, saif dwy o henebion carreg harddaf Prydain. Dechreuodd Bryn Celli Ddu tua 3000 CC fel henge, cylch o feini hirion o fewn clawdd a ffos. Tua diwedd Oes Newydd y Cerrig rhoddwyd beddrod cyntedd dan dwmpath mawr yn lle’r cylch. Gosodwyd ei gyntedd fel bod yr haul sy’n codi ar wawr diwrnod hwyaf y flwyddyn yn tywynnu i lawr iddo ac yn goleuo’r siambr oddi mewn. O holl feddrodau Môn, hwn yw’r unig un a gyfeiriwyd mor ofalus at godiad haul canol haf.FfynhonnellMore about Bryn Celli Ddu ↗Cadw (Saesneg)Henge tua 3000 CC, yna beddrod cyntedd wedi’i gyfeirio at godiad haul canol haf.

Yn y siambr saif piler llyfn o garreg las tua dau fetr o uchder, a than y twmpath cafodd cloddwyr 1928 a 1929 slab wedi’i gerfio ar y ddau wyneb â llinellau troellog fel nadroedd. Mae’r garreg batrwm wreiddiol yng ngofal Amgueddfa Cymru yng Nghaerdydd erbyn hyn, ac mae copi ohoni’n sefyll yng nghefn y twmpath, yn agos at y man lle cafwyd hi.FfynonellauBryn Celli Ddu ↗Wicipedia (Saesneg)Cloddiwyd yn 1928 a 1929; mae’r garreg batrwm yn Amgueddfa Cymru ac mae copi ar y safle.More about Bryn Celli Ddu ↗Cadw (Saesneg)Henge tua 3000 CC, yna beddrod cyntedd wedi’i gyfeirio at godiad haul canol haf.

Ar ochr arall yr ynys, ar y pentir uwchben Porth Trecastell, mae gan Farclodiad y Gawres bum maen mawr wedi’u cerfio â llinellau igam-ogam, siapiau diemwnt a throellau, wedi’u pigo i’r graig ag offer carreg. Dyma’r gweithiau celf hynaf yng Nghymru y gallwch eu gweld o hyd yn y lle y’u gwnaed ar ei gyfer. Maent yn perthyn i’r un teulu â beddrodau cerfiedig dyffryn Boyne yn Iwerddon, ac maent yn dangos pobl Môn a phobl Iwerddon yn rhannu un byd o syniadau ar draws y môr bum mil o flynyddoedd yn ôl.

Cylchoedd cerrig#
Mae cylchoedd cerrig yn brinnach yng Nghymru na meini unigol, ond mae’r rhai sy’n sefyll ymhlith y mannau hyfrytaf yn y wlad. Mae Gors Fawr ar dir comin agored islaw’r Preseli, cylch o feini isel a’r mynyddoedd y tu ôl iddo, a dau faen talach y tu allan iddo i’r gogledd-ddwyrain. Uwchben Penmaenmawr, ar silff y rhos ymhell uwchben y môr, mae Cylch y Derwyddon, Y Meini Hirion, yn cadw ei feini mewn cylch ger yr hen ffordd dros y mynydd tua Môn. Mae gan Gerrig Duon, ym mlaenau Cwm Tawe, rodfa o feini’n arwain tuag ato a maen tal yn sefyll wrth ei ymyl.

Daeth enwau’r cylchoedd yn ddiweddarach. Perthynai’r Derwyddon i’r canrifoedd olaf cyn y Rhufeiniaid, ymhell ar ôl codi’r cylchoedd; rhoddwyd yr enw Cylch y Derwyddon gan hynafiaethwyr y ddeunawfed a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, a welai ym mhob cylch o feini deml i’r gwŷr dysgedig a ddisgrifiodd Cesar. Ond roedd y cylchoedd eisoes yn hynafol, yn sanctaidd ac yn gof pan oedd y Derwyddon yn dysgu, ac yn sanctaidd o hyd pan ddewisodd Gorsedd y Beirdd, y drefn a ddaeth Iolo Morganwg â hi’n fyw yn 1792, gyfarfod o fewn cylch o feini. Am genedlaethau codai’r Eisteddfod Genedlaethol gylch Gorsedd o feini ym mhob tref a’i croesawai, ac mae llawer o’r cylchoedd hynny’n sefyll o hyd mewn parciau ac ar lawntiau ledled Cymru.
Y cerrig gleision a aeth i Gôr y Cewri#
Nid yw’r cerrig enwocaf a safodd erioed yng Nghymru yn sefyll yma heddiw. Yng ngogledd y Preseli, wrth greigiau Carn Goedog ac yn y dyffryn islaw yng Nghraig Rhos-y-felin, mae’r graig yn hollti’n naturiol yn bileri tal. Cafodd tîm dan arweiniad Mike Parker Pearson o Goleg Prifysgol Llundain, gyda Richard Bevins o Amgueddfa Cymru, mai dyma chwareli cerrig gleision Côr y Cewri. Mae golosg o’r mannau gwaith yn dyddio’r cloddio i tua 3000 CC, adeg codi Côr y Cewri gyntaf. Mae Carn Goedog tua 290 cilometr o Gôr y Cewri; ni ddaeth cerrig henebion mawr eraill Ewrop o fwy na 16 cilometr i ffwrdd.FfynhonnellMegalith quarries for Stonehenge’s bluestones ↗Mike Parker Pearson ac eraill, Antiquity 93 (2019), tudalennau 45 i 62 (Saesneg)Carn Goedog a Chraig Rhos-y-felin; cloddio tua 3000 CC; tua 290 km o Gôr y Cewri.

Meddyliwch beth yw ystyr hynny. Bum mil o flynyddoedd yn ôl roedd cerrig y Preseli mor werthfawr nes i bobl lusgo pileri’n pwyso dwy dunnell a mwy ar draws de Prydain gyfan i’w codi ar Wastatir Caersallog. Roedd y cylch mawr cyntaf yng Nghôr y Cewri, yn rhannol, yn gylch o garreg Gymreig.
Maen Llia a meini’r bylchau#
O holl feini hirion Cymru efallai mai Maen Llia yw’r mwyaf trawiadol, ar ben y bwlch rhwng Fan Llia a Fan Nedd yn y Fforest Fawr. Slab unigol o glymfaen caregog ydyw, 3.61 metr o uchder a 2.75 metr o led, yn sefyll ar ei ben ei hun yng ngwair y rhos. Dangosodd arolwg diweddar ei fod mewn perthynas geometrig ofalus â charnedd gron a gwrthglawdd gerllaw, sy’n ei osod ymhlith henebion Oes yr Efydd y bwlch. Efallai iddo arwain teithwyr dros y mynydd am bedair mil o flynyddoedd.FfynhonnellMaen Llia standing stone ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Slab o glymfaen 3.61 m o uchder a 2.75 m o led, mewn perthynas â charnedd gron a gwrthglawdd gerllaw.

Ychydig dros filltir i’r de, ger y ffordd Rufeinig a elwir Sarn Helen, saif maen tal arall, Maen Madog. Mae dros dri metr o uchder, ac ar ei wyneb, mewn priflythrennau Rhufeinig garw, torrodd gŵr o oes y saint enw: Dervacus, mab Justus. Fe’i cyfarfyddwn eto isod.
Yng Ngwent, ar gyrion pentref Tryleg, mae tri maen mawr yn pwyso gyda’i gilydd mewn rhes tua deuddeg metr o hyd: Cerrig Harold. Mae’r talaf yn 4.6 metr. Mae’r pentref yn cymryd ei enw oddi wrthynt: tri, a llech, carreg wastad. Mae gan y maen canol ddau bant cwpan dwfn ar yr wyneb sy’n edrych tua machlud canol gaeaf. Cofnododd Edward Lhuyd hwy yn 1689, ac yn yr un flwyddyn gwnaed deial haul i eglwys Tryleg gyda’r tri maen wedi’u cerfio arno, lle gellir ei weld o hyd.FfynhonnellHarold’s Stones, Trellech ↗The Stone Pages (Saesneg)Tri maen mewn rhes tua 12 m o hyd, y talaf yn 4.6 m; pantiau cwpan; cofnodwyd gan Lhuyd; deial haul 1689.

Ar Ynys Gybi, saif dau faen tal Penrhos Feilw ochr yn ochr mewn cae uwchben y môr. Ar draws y wlad mae llawer mwy: Maen y Bardd uwchben Rowen, a Saith Maen ym mlaenau Cwm Tawe. Tyfodd hen enwau Cymraeg o’u cwmpas, a storïau am gewri a saint ac am y Brenin Arthur ei hun. Rhoddodd traddodiad Cymru enw Arthur i Faen Ceti ar Gŵyr, maen capan mawr beddrod ar Gefn Bryn.
Map o’r meini#
Mae’r map yn dangos y meini yn yr erthygl hon. Lle mae carreg â llythrennau arni wedi’i chludo dan do, mae’r pin wrth yr eglwys neu’r amgueddfa lle gallwch ei gweld heddiw. Tapiwch rif i ddarllen amdani.
- Penrhos Feilw, Ynys Gybi
Dau faen hir tal ochr yn ochr mewn cae uwchben y môr.
- Barclodiad y Gawres
Beddrod cyntedd â phum maen wedi’u cerfio ag igam-ogamau a throellau.Barclodiad y Gawres
- Llangadwaladr
Carreg goffa’r Brenin Cadfan, CATAMANUS REX SAPIENTISIMUS, ym mur yr eglwys.
- Bryn Celli Ddu
Y beddrod cyntedd a oleuir gan godiad haul canol haf, gyda chopi o’i garreg batrwm.Bryn Celli Ddu
- Cylch y Derwyddon, Penmaenmawr
Y Meini Hirion, Cylch y Derwyddon, ar y rhos ymhell uwchben y môr.Cylch y Derwyddon, Penmaenmawr
- Maen Achwyfan
Croes olwyn 3.4 metr o uchder, o ddiwedd y ddegfed ganrif.Maen Achwyfan
- Penmachno
Cerrig Cantiorix, Carausius a Justinus yn eglwys Sant Tudclud.Penmachno
- Llanaelhaearn
Carreg Aliortus: gŵr o Elfed, yn yr Hen Ogledd, a gladdwyd yn Llŷn.
- Llangian
Carreg Melus y meddyg, yn y fynwent.
- Aberdaron
Cerrig Veracius a Senacus yr offeiriaid, yn eglwys Sant Hywyn.Aberdaron
- Piler Eliseg
A godwyd gan y Brenin Cyngen o Bowys i’w hen daid Elisedd.Piler Eliseg
- Tywyn
Carreg Cadfan yn eglwys Sant Cadfan: y Gymraeg gyntaf mewn carreg.Tywyn
- Llanerfyl
Carreg Rustica, a fu farw yn dair ar ddeg oed, yn yr eglwys.
- Llanddewi Brefi
Carreg Idnert, sy’n anrhydeddu eglwys Dewi.Llanddewi Brefi
- Penbryn
Carreg Corbalengus, un o’r Ordoficiaid, mewn cae ger yr arfordir.
- Llandudoch
Carreg Sagranus, yr allwedd a ddatgloodd ogam.Llandudoch
- Nanhyfer
Croes Fawr Brynach, a cherrig Vitalianus a Maglocunus.Nanhyfer
- Cilgerran
Carreg Trenegussus, mewn Lladin ac ogam, yn y fynwent.
- Carn Goedog, Preseli
Y creigiau lle cloddiwyd cerrig gleision Côr y Cewri.Carn Goedog, Preseli
- Pentre Ifan
Cromlech fawr y ffermwyr cyntaf, islaw’r Preseli.Pentre Ifan
- Gors Fawr
Cylch o feini isel ar y comin agored.
- Croes Caeriw
Croes Maredudd ab Edwin, brenin Deheubarth.Croes Caeriw
- Ynys Bŷr
Carreg Catuoconus yn eglwys y priordy.
- Amgueddfa Sir Gaerfyrddin, Abergwili
Carreg Voteporix a charreg Paulinus.
- Llywel
Copi o garreg Llywel, y mae’r gwreiddiol yn yr Amgueddfa Brydeinig.
- Maen Llia
Y slab mawr ar ben y bwlch, 3.61 metr o uchder.
- Maen Madog
Carreg Dervacus fab Justus, ger Sarn Helen.
- Y Gaer, Aberhonddu
Amgueddfa Brycheiniog, gyda charreg Turpillus.Y Gaer, Aberhonddu
- Maen Ceti, Gŵyr
Y maen capan mawr ar Gefn Bryn, Carreg Arthur.Maen Ceti, Gŵyr
- Amgueddfa Cerrig Margam
Croesau Enniaun, Grutne a Conbelin, carreg Bodvoc a charreg filltir Cantusus.Amgueddfa Cerrig Margam
- Llanilltud Fawr
Croes Houelt, croes Samson a philer Samson.Llanilltud Fawr
- Amgueddfa Cymru, Caerdydd
Carreg Porius a charreg batrwm Bryn Celli Ddu.Amgueddfa Cymru, Caerdydd
- Caer-went
Carreg cyngor y Silwriaid, yn yr eglwys.Caer-went
- Cerrig Harold, Tryleg
Tri maen mawr mewn rhes, 4.6 metr y talaf.Cerrig Harold, Tryleg
Llythrennau’n dod i’r meini#
Am dair mil o flynyddoedd safodd meini Cymru yn fud. Yna daeth Rhufain, a chyda Rhufain daeth ysgrifen ar garreg. Torrodd y llengoedd eu henwau ar byrth eu caerau a chodi cerrig milltir ar hyd eu ffyrdd. Yn nhref Caer-went, Venta Silurum, tref farchnad y Silwriaid, gwnaeth pobl Gwent rywbeth mwy. Ychydig cyn 220 OC codasant garreg er anrhydedd i Tiberius Claudius Paulinus, a fu’n bennaeth ar yr Ail Leng yng Nghaerllion ac a aeth ymlaen i lywodraethu dwy o daleithiau Gâl. Mae geiriau olaf yr arysgrif yn dweud pwy a’i cododd:FfynhonnellRIB 311: honorific inscription for Tiberius Claudius Paulinus ↗Roman Inscriptions of Britain (Saesneg)EX DECRETO ORDINIS RESPUBL CIVIT SILURUM: fe’i codwyd gan gyngor cymuned y Silwriaid, ychydig cyn 220 OC.
| Wedi’i gerfio | EX DECRETO ORDINIS RESPUBL CIVIT SILURUM |
|---|---|
| Yn Gymraeg | Trwy ddyfarniad y cyngor, cymanwlad cymuned y Silwriaid |
| Ble i’w gweld | Yn eglwys Sant Steffan a Sant Tathan, Caer-went |
Yma mae’r Silwriaid, a fu’n ymladd yn erbyn Rhufain am genhedlaeth gyda Charadog yn ben arnynt, yn siarad â’u llais eu hunain: pobl hunanlywodraethol â’u cyngor eu hunain a’u cymanwlad eu hunain. Dyma un o’r troeon cyntaf i bobl un o diroedd Cymru enwi eu hunain ar garreg.
Defnyddiwyd rhai cerrig Rhufeinig eto. Trowyd carreg filltir Rufeinig o 309 hyd 313, sy’n enwi’r ymerawdwr Maximinus, drosodd yn y chweched ganrif, ac ar ei hochr arall cerfiodd rhywun: HIC IACIT CANTVSVS PATER PAVLINVS, ‘Yma y gorwedd Cantusus. Paulinus oedd ei dad.’ Mae hi bellach yn Amgueddfa Cerrig Margam. Roedd llythrennau Rhufain wedi dod yn llythrennau’r Brythoniaid.FfynhonnellMargam Stones Museum ↗Wicipedia (Saesneg)Carreg filltir Cantusus, cerrig Bodvoc a Pumpeius, a chroesau Enniaun, Grutne a Conbelin, yng ngofal Cadw.

Ogam, gwyddor y llinellau#
Edrychwch ar hyd ymyl llawer o’r cerrig arysgrifenedig hynaf yng Nghymru ac fe welwch rywbeth rhyfedd: rhesi o linellau byr a rhiciau wedi’u torri ar draws cornel y garreg, yn dringo o’r ddaear tua’r brig. Ogam yw hwn, gwyddor a wnaed gyntaf yn Iwerddon, efallai yn y bedwaredd ganrif. Mae ganddi ugain llythyren, pob un wedi’i gwneud o un i bump o linellau neu riciau yn erbyn llinell, a’r llinell honno yw ymyl y garreg ei hun.
Daw’r llythrennau mewn pedwar teulu o bump. Gwneir y teulu cyntaf, B, L, V, S, N, o linellau ar un ochr i’r llinell; yr ail, H, D, T, C, Q, o linellau ar yr ochr arall; y trydydd, M, G, NG, Z, R, o linellau’n gwyro’n syth ar ei thraws; a’r llafariaid, A, O, U, E, I, o riciau neu linellau byr ar yr ymyl. Darllenir arysgrif ogam o waelod y garreg, i fyny un ymyl, a weithiau dros y brig ac i lawr yr ochr arall. Fel arfer nid yw’n dweud dim ond enw, ac yn aml mab i bwy oedd y person hwnnw, gyda’r gair MAQI, ‘mab’, sef mab yn Gymraeg a mac yn Wyddeleg.
Pam ogam yng Nghymru? Yn y blynyddoedd wedi Rhufain ymsefydlodd teuluoedd o Iwerddon yn Nyfed a Brycheiniog a byw ochr yn ochr â’r Brythoniaid; ymhen amser priododd eu llinachau i deuluoedd brenhinol y wlad. Olrheiniai brenhinoedd Dyfed eu llinach o hynafiaid Gwyddelig, ac mae achau Cymru a’r testun Gwyddeleg Alltudiaeth y Déisi yn adrodd yr un stori. Anrhydeddai’r teuluoedd hyn eu meirw yn eu gwyddor eu hunain, ac yn aml iawn mewn Lladin hefyd, ar yr un garreg. O’r cerrig a gerfiwyd mewn ogam yng Nghymru, mae tri deg pump yn sicr: dau ddeg dau ohonynt yn Nyfed ac wyth ym Mrycheiniog, gydag ychydig yn rhagor yng Ngwynedd a Glywysing.FfynonellauOgham stones of Wales ↗Andrew West, BabelStone, 2010 (Saesneg)Tri deg pump o gerrig ogam sicr yng Nghymru: 22 yn Nyfed, 8 ym Mrycheiniog, 3 yng Ngwynedd a 2 yng Nglywysing.Early stone inscriptions and their languages ↗Casgliad y Werin Cymru (Saesneg)Lladin, ogam a Hen Gymraeg ar gerrig cynnar Cymru, gyda Charreg Cadfan, Porius a Rustica.
Y garreg a ddatgloodd yr wyddor#
Am ganrifoedd ni allai neb ddarllen ogam yn sicr. Cafwyd yr allwedd mewn mynwent yn Sir Benfro. Yn Llandudoch, mae piler garw o grutfaen yn dwyn enw ddwywaith, mewn Lladin i lawr ei wyneb ac mewn ogam ar hyd ei ymyl:
| Yn Lladin | SAGRANI FILI CVNOTAMI |
|---|---|
| Mewn ogam | SAGRAGNI MAQI CUNATAMI |
| Yn Gymraeg | (Carreg) Sagragnus, mab Cunotamus |
| Ble i’w gweld | Yn eglwys Sant Tomos, Llandudoch, yn erbyn y mur gorllewinol |
Roedd Edward Lhuyd wedi braslunio’r garreg ar ddiwedd yr ail ganrif ar bymtheg. Yn 1858 dangosodd y Parchedig Harry Longueville Jones hi i Gymdeithas Hynafiaethau Cymru yn y Rhyl. Yna darllenodd yr Athro Charles Graves o Goleg y Drindod, Dulyn, yr ogam gyda’r wyddor a weithiodd allan o gerrig Iwerddon. Cytunai ei ddarlleniad â’r Lladin, ond bod angen un A arall nad oedd i’w gweld yno. Edrychwyd ar y garreg eto â chwyddwydr, ac yno, ynghudd mewn hollt, roedd y rhic coll. Dywedodd Graves fod y garreg yn allwedd mor werthfawr i ogam ag y bu Carreg Rosetta i hieroglyffau’r Aifft.FfynhonnellCISP database of early inscribed stones: St Dogmaels (sdogm_1) ↗Coleg Prifysgol Llundain (Saesneg)Lladin SAGRANI FILI CVNOTAMI, ogam SAGRAGNI MAQI CUNATAMI; fe’i dangoswyd i Gymdeithas Hynafiaethau Cymru yn y Rhyl yn 1858; darlleniad Graves a’r rhic coll.

Ychydig filltiroedd i fyny’r Teifi, ym mynwent Cilgerran, mae carreg arall yn enwi gŵr ddwywaith: TRENEGUSSI FILI MACUTRENI HIC IACIT yn Lladin, a TRENAGUSU MAQI MAQITRENI mewn ogam: ‘Yma y gorwedd Trenegussus, mab Macutrenus.’ Yn Nanhyfer, ym mynwent Brynach, mae gan garreg Vitalianus VITALIANI mewn ogam i fyny ei hymyl a VITALIANI EMERETO yn Lladin ar ei hwyneb, ‘(carreg) Vitalianus Emeretus’; fe’i cafwyd ar fferm Cwm Gloyn, ddwy filltir i ffwrdd, yn gwasanaethu fel postyn giât. Yn yr eglwys, wedi’i gosod yn sil ffenestr, mae carreg Maglocunus, a gafwyd yn 1904 pan oedd yn gwasanaethu fel capan uwchben grisiau:FfynonellauCISP database of early inscribed stones: Cilgerran (cilgn_1) ↗Coleg Prifysgol Llundain (Saesneg)TRENEGUSSI FILI MACUTRENI HIC IACIT yn Lladin; TRENAGUSU MAQI MAQITRENI mewn ogam.CISP database of early inscribed stones: Nevern (nevrn_2) ↗Coleg Prifysgol Llundain (Saesneg)VITALIANI EMERETO yn Lladin, VITALIANI mewn ogam; fe’i cafwyd yng Nghwm Gloyn, yn bostyn giât.CISP database of early inscribed stones: Nevern (nevrn_1) ↗Coleg Prifysgol Llundain (Saesneg)MAGLOCVN(I) FILI CLVTORI yn Lladin, MAGLICUNAS MAQI CLUTARI mewn ogam; fe’i cafwyd yn 1904 yn gapan; bellach yn sil ffenestr yn yr eglwys.
| Yn Lladin | MAGLOCVN(I) FILI CLVTORI |
|---|---|
| Mewn ogam | MAGLICUNAS MAQI CLUTARI |
| Yn Gymraeg | (Carreg) Maglocunus, mab Clutorius |
| Ble i’w gweld | Yn eglwys Sant Brynach, Nanhyfer, yn sil ffenestr yn y capel deheuol |
Yr un enw yw Maglocunus â Maelgwn. Mae’r Lladin yn dangos sut y swniai’r enw ymhlith y Brythoniaid, a’r ogam sut y’i sillafwyd gan y gwladfawyr Gwyddelig: yr un gŵr, mewn dwy wyddor, ar un garreg.

Voteporix yr Amddiffynnydd#
Cafwyd yr enwocaf o holl gerrig ogam Cymru ar ddamwain. Yn 1895 sylwodd rhyw Miss Bowen Jones ar lythrennau ar garreg a oedd yn rhwbiwr i wartheg yng Ngwarmacwydd, ger Llanfallteg yn Sir Gaerfyrddin, wedi i’r gwyngalch a’i gorchuddiai dreulio i ffwrdd. Roedd wedi sefyll yng nghlawdd mynwent Castell Dwyran nes ailgodi’r clawdd ryw bymtheng mlynedd ynghynt. Mae croes mewn cylch wedi’i thorri ar y brig, ac oddi tani, mewn tair llinell o briflythrennau Rhufeinig:FfynhonnellCISP database of early inscribed stones: Castell Dwyran (cdwyr_1) ↗Coleg Prifysgol Llundain (Saesneg)MEMORIA VOTEPORIGIS PROTICTORIS ac ogam VOTECORIGAS; fe’i cafwyd yn 1895 yng Ngwarmacwydd; fe’i rhoddwyd i Amgueddfa Sir Gaerfyrddin yn 1921.
| Wedi’i gerfio | MEMORIA VOTEPORIGIS PROTICTORIS |
|---|---|
| Mewn ogam | VOTECORIGAS |
| Yn Gymraeg | Coffâd Voteporix yr Amddiffynnydd |
| Ble i’w gweld | Amgueddfa Sir Gaerfyrddin, Abergwili |
Voteporix yw enw un o frenhinoedd Dyfed. Cyfarchodd Gildas, yn ysgrifennu yn y chweched ganrif, Vortiporius fel rheolwr y Demetae, pobl Dyfed, ac mae gan linach brenhinoedd Dyfed yn achau Cymru Guortepir yn yr un lle. Mae llawer wedi gweld yn y garreg hon fedd y brenin hwnnw. Nid yw’r arbenigwyr i gyd yn cytuno, ond mae’r garreg ei hun yn sôn yn blaen am ŵr mawr: teitl anrhydedd yn y byd Rhufeinig diweddar oedd Protector, a roddid i swyddogion gwarchodlu’r ymerawdwr. Yma, ar ddiwedd yr ymerodraeth, dygai brenin yn Nyfed y teitl yn falch, ac ysgrifennodd ei bobl ef mewn dwy wyddor: Voteporix yn Lladin a Votecorix, ffurf Wyddeleg ei enw, mewn ogam.FfynonellauCISP database of early inscribed stones: Castell Dwyran (cdwyr_1) ↗Coleg Prifysgol Llundain (Saesneg)MEMORIA VOTEPORIGIS PROTICTORIS ac ogam VOTECORIGAS; fe’i cafwyd yn 1895 yng Ngwarmacwydd; fe’i rhoddwyd i Amgueddfa Sir Gaerfyrddin yn 1921.Selected treasure: the Vortipor stone ↗Gwasanaeth Amgueddfeydd Sir Gaerfyrddin (Saesneg)Carreg goffa Voteporix yr Amddiffynnydd, a gedwir yn Amgueddfa Sir Gaerfyrddin, Abergwili.


Rhoddodd Miss Bowen Jones y garreg i Amgueddfa Sir Gaerfyrddin ar 18 Medi 1921. Fe’i cedwir yno o hyd, yn hen balas yr esgobion yn Abergwili.
Brenhinoedd a dinasyddion Gwynedd#
Yn y gogledd, mae’r cerrig yn sôn am deyrnas a’i phobl. Yn eglwys Llangadwaladr ym Môn, wedi’i hadeiladu i fur gogleddol corff yr eglwys, mae carreg goffa un o frenhinoedd Gwynedd, a gerfiwyd yn y seithfed ganrif:FfynhonnellLlangadwaladr ↗Wicipedia (Saesneg)CATAMANUS REX SAPIENTISIMUS OPINATISIMUS OMNIUM REGUM, carreg goffa Cadfan ap Iago ym mur gogleddol corff yr eglwys.
| Wedi’i gerfio | CATAMANUS REX SAPIENTISIMUS OPINATISIMUS OMNIUM REGUM |
|---|---|
| Yn Gymraeg | Y Brenin Cadfan, y doethaf a’r enwocaf o’r holl frenhinoedd |
| Ble i’w gweld | Eglwys Sant Cadwaladr, Llangadwaladr, Môn, ym mur gogleddol corff yr eglwys |
Catamanus yw Cadfan ap Iago, brenin Gwynedd, taid Cadwaladr Fendigaid, y cysegrwyd yr eglwys iddo. Codwyd y garreg yn agos at Aberffraw, llys brenhinoedd Gwynedd. Nid oes gan yr un brenin ym Mhrydain yn yr oes honno feddargraff balchach.

Yn eglwys Penmachno, yn y bryniau uwchben Betws-y-coed, cedwir tair carreg sy’n dweud mwy am Wynedd gynnar na bron unrhyw lyfr. Mae’r gyntaf, a gafwyd yn 1856 pan dynnwyd yr hen eglwys i lawr, yn darllen:FfynhonnellCISP database of early inscribed stones: Penmachno (pmch1_3) ↗Coleg Prifysgol Llundain (Saesneg)CANTIORI HIC IACIT VENEDOTIS CIVE FUIT CONSOBRINO MAGLI MAGISTRATI; fe’i cafwyd yn 1856.
| Wedi’i gerfio | CANTIORI HIC IACIT VENEDOTIS CIVE FUIT CONSOBRINO MAGLI MAGISTRATI |
|---|---|
| Yn Gymraeg | Yma y gorwedd Cantiorix. Dinesydd o Wynedd ydoedd, cefnder i Maglos yr ynad |
| Ble i’w gweld | Eglwys Sant Tudclud, Penmachno |
VENEDOTIS yw Gwynedd: dyma un o’r cofnodion hynaf o enw’r deyrnas, o ddiwedd y bumed ganrif neu ddechrau’r chweched. Prin yw’r geiriau dinesydd ac ynad ar gerrig cynnar Prydain. Dangosant fod gwŷr Gwynedd yn yr oes wedi Rhufain yn dal i siarad amdanynt eu hunain fel dinasyddion, â’u swyddogion eu hunain i gadw’r gyfraith: gwlad a gariodd drefn Rhufain ymlaen i oes ei brenhinoedd ei hun.
Mae’r ail garreg yn dwyn y chi-rho, dwy lythyren gyntaf enw Crist yn y Roeg, wedi’u torri uwchben y geiriau CARAVSIVS HIC IACIT IN HOC CONGERIES LAPIDVM: ‘Yma y gorwedd Carausius yn y pentwr hwn o gerrig.’ Prin iawn yw’r chi-rho ar gerrig Prydain. Mae’r drydedd, a gafwyd yn 1915 yn wal gardd Gwesty’r Eryrod, wedi torri, ond erys digon i ddarllen FILI AVITORI, ‘mab Avitorius’, ac IN TE(M)PO(RE) IUSTI(NI) CON(SULIS): ‘yn amser Justinus y conswl’. Bu Justinus yn gonswl yn 540. Arfer Gâl a gwledydd Môr y Canoldir oedd dyddio blwyddyn wrth ei chonswl, felly mae’r garreg yn sôn am Wynedd mewn cysylltiad â’r byd Cristnogol ymhell i’r de.FfynonellauCISP database of early inscribed stones: Penmachno (pmch1_1) ↗Coleg Prifysgol Llundain (Saesneg)Y chi-rho uwchben CARAVSIVS HIC IACIT IN HOC CONGERIES LAPIDVM.CISP database of early inscribed stones: Penmachno (pmch2_1) ↗Coleg Prifysgol Llundain (Saesneg)FILI AVITORI … IN TE(M)PO(RE) IUSTI(NI) CON(SULIS); fe’i cafwyd yn 1915; bu Justinus yn gonswl yn 540.

Mae cerrig eraill y gogledd yn sôn am fyd eang. Yn Llanaelhaearn, islaw Tre’r Ceiri, mae carreg a gafwyd yn 1865 wrth ehangu’r fynwent yn darllen ALIORTVS ELMETIACO HIC IACET: ‘Yma y gorwedd Aliortus, gŵr o Elfed.’ Elfed oedd y deyrnas Frythonig o gwmpas Leeds, yn yr Hen Ogledd, a chladdwyd y gŵr hwn o’r Gogledd ymhlith Brythoniaid Llŷn. Saif yn awr yn yr eglwys, yn y transept gogleddol. Mewn cae ger Penbryn yng Ngheredigion, heb fod ymhell o’r garnedd lle safodd gyntaf, mae carreg yn darllen CORBALENGI IACIT ORDOVS: ‘(Carreg) Corbalengus. Yma y gorwedd, un o’r Ordoficiaid’, pobl y gogledd-orllewin a ymladdodd yn erbyn Rhufain ochr yn ochr â Charadog.FfynonellauAliortus stone, Llanaelhaearn ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)ALIORTVS ELMETIACO HIC IACET; fe’i cafwyd yn 1865 wrth ehangu’r fynwent.CISP database of early inscribed stones: Penbryn (pbryn_1) ↗Coleg Prifysgol Llundain (Saesneg)CORBALENGI IACIT ORDOVS: un o’r Ordoficiaid.

Offeiriaid, meddyg a gŵr a garai ei wlad#
Mae’r rhan fwyaf o’r cerrig cynnar yn coffáu dynion a merched cyffredin y canrifoedd Cristnogol cyntaf, a thrwyddynt cawn gyfarfod â phobl Cymru wrth eu henwau.
Ar Fynydd Anelog, ym mhen draw Llŷn, yn edrych allan tua Ynys Enlli, cafwyd dwy garreg yng Nghapel Anelog. Mae un yn darllen VERACIUS PBR HIC IACIT, ‘Yma y gorwedd Veracius yr offeiriad’. Mae’r llall yn darllen SENACUS PRSB HIC IACIT CUM MULTITUDINEM FRATRUM: ‘Yma y gorwedd Senacus yr offeiriad, gyda lliaws y brodyr.’ Maent o ddiwedd y bumed ganrif neu ddechrau’r chweched, ac maent yn sôn am gymuned gyfan o fynaich wrth borth Enlli, ynys yr ugain mil o saint. Tua 1990 fe’u dygwyd i eglwys Sant Hywyn yn Aberdaron, lle safant heddiw.FfynhonnellCapel Anelog inscribed stones ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)VERACIUS PBR HIC IACIT a SENACUS PRSB HIC IACIT CUM MULTITUDINEM FRATRUM; symudwyd i eglwys Aberdaron tua 1990.

Ym mynwent Llangian, hefyd yn Llŷn, saif piler o wenithfaen â thair llinell o briflythrennau Rhufeinig:FfynhonnellCISP database of early inscribed stones: Llangian (lgian_1) ↗Coleg Prifysgol Llundain (Saesneg)MELI MEDICI FILI MARTINI IACIT: yr unig feddyg a enwir ar garreg Gristnogol gynnar ym Mhrydain.
| Wedi’i gerfio | MELI MEDICI FILI MARTINI IACIT |
|---|---|
| Yn Gymraeg | (Carreg) Melus y meddyg, mab Martinus. Yma y gorwedd |
| Ble i’w gweld | Mynwent Sant Cian, Llangian, Llŷn, i’r de o’r eglwys |
Ystyr MEDICI yw ‘y meddyg’. Dyma’r unig feddyg a enwir ar unrhyw garreg Gristnogol gynnar ym Mhrydain. Fil a hanner o flynyddoedd yn ôl, yn Llŷn, anrhydeddwyd meddyg am ei waith, ac roedd ei bobl am i’w alwedigaeth gael ei chofio.

Cafwyd yr harddaf o holl gerrig Lladin cynnar Cymru ym Mhant-y-polion ger Caio, yng ngwlad mwyngloddiau aur Rhufeinig Dolaucothi. Ysgrifennwyd ei geiriau ar ffurf barddoniaeth, dwy linell o hecsamedrau Lladin:FfynhonnellCISP database of early inscribed stones: Pant-y-polion, Caio (cnwyl_1) ↗Coleg Prifysgol Llundain (Saesneg)Dwy hecsamedr Ladin: SERVATUR FIDAEI PATRIEQUE SEMPER AMATOR HIC PAULINUS IACIT CULTOR PIENTISIMUS AEQUI; copïwyd gan Lhuyd; rhoddwyd i Amgueddfa Sir Gaerfyrddin yn 1919.
| Wedi’i gerfio | SERVATUR FIDAEI PATRIEQUE SEMPER AMATOR HIC PAULINUS IACIT CULTOR PIENTISIMUS AEQUI |
|---|---|
| Yn Gymraeg | Ceidwad y ffydd, carwr ei wlad bob amser, yma y gorwedd Paulinus, pleidiwr selog cyfiawnder |
| Ble i’w gweld | Amgueddfa Sir Gaerfyrddin, Abergwili |
Patria: ei wlad, ei famwlad. Bymtheg canrif yn ôl cofiwyd gŵr o Sir Gaerfyrddin fel un a garai ei wlad bob amser. Copïodd Edward Lhuyd y geiriau yn y 1690au, pan safai’r garreg o hyd fel piler tal. Torrwyd hi wedyn, ac yn 1919 rhoddodd yr Arglwyddes Hills-Johnes o Ddolaucothi y darnau i Amgueddfa Sir Gaerfyrddin.
Ger Trawsfynydd, mewn cae o’r enw Maes y Bedd, dywedai carreg o’r bumed ganrif: PORIUS HIC IN TUMULO IACIT HOMO XPIANUS FUIT, ‘Yma y gorwedd Porius yn y bedd. Gŵr Cristnogol ydoedd.’ Rhoddwyd y garreg i Amgueddfa Cymru yn 1932 ac mae yn ei gofal heddiw. Yn Llanerfyl ym Mhowys, yn yr eglwys, mae piler yn coffáu merch: Rustica, merch Paterninus, a fu farw yn dair ar ddeg oed. Ei geiriau olaf yw IN PA(CE), mewn hedd.FfynonellauThe Porius stone ↗Amgueddfa Cymru (Saesneg)PORIUS HIC IN TUMULO IACIT HOMO XPIANUS FUIT, o Drawsfynydd.Early stone inscriptions and their languages ↗Casgliad y Werin Cymru (Saesneg)Lladin, ogam a Hen Gymraeg ar gerrig cynnar Cymru, gyda Charreg Cadfan, Porius a Rustica.

Yn ôl ar Sarn Helen, mae Maen Madog yn darllen DERVACI FILIVS IVSTI IC IACIT: ‘(Carreg) Dervacus, mab Justus. Yma y gorwedd.’ Mae’r llythrennau’n arw, rhai ohonynt o chwith, wedi’u torri gan law a oedd yn fwy cyfarwydd â gwaith arall; ond maent yn sefyll ger y ffordd Rufeinig o hyd. Yn uchel ar Fynydd Margam, ger pwll bach, safai carreg Bodvoc: BODVOCI HIC IACIT FILIUS CATOTIGIRNI PRONEPUS ETERNALI VEDOMAVI, ‘Yma y gorwedd Bodvoc, mab Catotigirnus, gorŵyr Eternalis Vedomavus.’ Pedair cenhedlaeth o un teulu, wedi’u henwi ar ben mynydd yn y chweched ganrif. Mae’r garreg bellach yn Amgueddfa Cerrig Margam.FfynonellauCISP database of early inscribed stones: Ystradfellte (yfll1_1) ↗Coleg Prifysgol Llundain (Saesneg)DERVACI FILIVS IVSTI IC IACIT, ger Sarn Helen.CISP database of early inscribed stones: Margam Mountain (marg1_1) ↗Coleg Prifysgol Llundain (Saesneg)BODVOCI HIC IACIT FILIUS CATOTIGIRNI PRONEPUS ETERNALI VEDOMAVI; bellach yn Amgueddfa Cerrig Margam.


Y Gymraeg gyntaf a ysgrifennwyd mewn carreg#
Yn eglwys Sant Cadfan yn Nhywyn, ym Meirionnydd, saif piler tal cul dros ddau fetr o uchder, â geiriau wedi’u torri ar bob un o’i bedwar wyneb. Nid Lladin ydynt, ac nid ogam. Cymraeg ydynt: Hen Gymraeg, iaith y Cynfeirdd. Dyma’r Gymraeg hynaf y gwyddys iddi gael ei cherfio mewn carreg.FfynhonnellCadfan Stone ↗Wicipedia (Saesneg)Y Gymraeg ysgrifenedig hynaf y gwyddys amdani mewn carreg; fe’i dyddiwyd o’r seithfed hyd y nawfed ganrif.
Cun ben Celen, tricet nitanam
Carreg Cadfan, Tywyn, yn ôl darlleniad Nancy Edwards
Mae Nancy Edwards, a astudiodd y garreg ar gyfer y corpws cenedlaethol, yn darllen ar un ochr ‘Tengrumui cimalted gu(reic) Adgan’, Tengrumui, gwraig briod Adgan, ac ar ochr arall ‘Cun ben Celen tricet nitanam’, a ddarllenwyd fel ‘Cun, gwraig Celen: erys galar a cholled’. Daw tricet o’r ferf trigo, aros, a ddefnyddir gan siaradwyr Cymraeg heddiw. Darllenir geiriau eraill ar y garreg, mortcic petuar, fel ‘gweddillion marwol pedwar’. Mae ysgolheigion wedi’i dyddio o’r seithfed ganrif hyd y nawfed; mae Nancy Edwards yn ei gosod yn bendant yn y nawfed.FfynonellauCadfan Stone ↗Wicipedia (Saesneg)Y Gymraeg ysgrifenedig hynaf y gwyddys amdani mewn carreg; fe’i dyddiwyd o’r seithfed hyd y nawfed ganrif.Early stone inscriptions and their languages ↗Casgliad y Werin Cymru (Saesneg)Lladin, ogam a Hen Gymraeg ar gerrig cynnar Cymru, gyda Charreg Cadfan, Porius a Rustica.

Yma, fil o flynyddoedd a mwy yn ôl, ysgrifennodd cerfiwr carreg yn Nhywyn yn iaith ei bobl enwau gwragedd ei gymuned: Tengrumui a Cun. Mae’r garreg yno o hyd, yn eglwys y sant ei hun, i unrhyw un ei gweld.
Croesau’r saint#
O’r seithfed ganrif newidiodd y cerrig. Llai ohonynt a ddywedai’n syml pwy a orweddai oddi tanynt. Dygai mwy ohonynt y groes, a dorrwyd yn gyntaf fel amlinell syml, yna wedi’i chodi a’i phlethu â chlymwaith, a gofynnai mwy ohonynt i’r darllenydd am weddi. Ar Ynys Bŷr, rhoddwyd croes fawr a thestun Lladin newydd yn yr wythfed neu’r nawfed ganrif i garreg ag arysgrif ogam hŷn ar hyd ei hymylon:FfynhonnellCISP database of early inscribed stones: Caldey (caldy_1) ↗Coleg Prifysgol Llundain (Saesneg)Arysgrif ogam hŷn a gweddi Ladin ddiweddarach dros enaid Catuoconus; fe’i cafwyd yn 1810.
| Wedi’i gerfio | ET SINGNO CRUCIS IN ILLAM FINGSI ROGO OMNIBUS AMMULANTIBUS IBI EXORENT PRO ANIMAE CATUOCONI |
|---|---|
| Yn Gymraeg | A thrwy arwydd y groes a luniais ar y garreg hon, gofynnaf i bawb sy’n cerdded yma weddïo dros enaid Catuoconus |
| Ble i’w gweld | Eglwys y priordy ar Ynys Bŷr, wedi’i gosod ym mur gogleddol corff yr eglwys |
Catuoconus yw Cadwgan. Cafwyd y garreg yn 1810 yn nhir y priordy, a bu’n gapan ffenestr ac yn sedd gardd cyn ei hadeiladu i fur yr eglwys lle cedwir hi heddiw.

Yn Llanddewi Brefi yng Ngheredigion, lle, fel y dywed Rhygyfarch, y pregethodd Dewi Sant yn y senedd fawr a chododd y tir dan ei draed, darllenai carreg unwaith: HIC IACET IDNERT FILIUS IACOBI QUI OCCISUS FUIT PROPTER PREDAM SANCTI DAVID, ‘Yma y gorwedd Idnert, mab Iago, a laddwyd oherwydd ysbeilio (eglwys) Dewi Sant.’ Bu farw Idnert yn amddiffyn eglwys Dewi. Cofnodwyd y garreg, o’r nawfed ganrif, yn gyfan yn y 1690au, cyn ei thorri a’i thocio i drwsio’r eglwys; mae dau ddarn ohoni wedi’u hadeiladu i ochr allan mur gorllewinol corff yr eglwys. Mae’n un o’r tystion ysgrifenedig hynaf i’r anrhydedd a roddid i Ddewi yn ei wlad ei hun.FfynhonnellIdnert stone, Llanddewi Brefi ↗Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru (Saesneg)Y nawfed ganrif; cofnodwyd yn gyfan yn y 1690au; dau ddarn wedi’u hadeiladu i fur gorllewinol corff yr eglwys.
Llanilltud Fawr: meini ysgol Illtud#
Nid oes eglwys yng Nghymru â’r fath gwmni o gerrig cerfiedig ag eglwys Sant Illtud yn Llanilltud Fawr, canolfan ddysg hynaf Prydain, lle bu Illtud yn dysgu Samson, Pol Aurelian a Gildas. Saif y cerrig gyda’i gilydd yng nghapel Galilea ym mhen gorllewinol yr eglwys, a adferwyd i fod yn gartref iddynt.
Slab mawr â phen olwyn o ddiwedd y nawfed ganrif yw croes Houelt. Wrth ei throed, mewn pum llinell, mae’n darllen yn Lladin: ‘Yn enw Duw Dad a’r Ysbryd Glân, paratôdd Houelt y groes hon dros enaid Res ei dad.’ Houelt yw Hywel ap Rhys, brenin Glywysing, a wnaeth gynghrair ag Alfred o Wessex yn yr 880au, a Res yw ei dad Rhys. Cododd brenin o’r llinach a reolai Forgannwg hi i’w dad.FfynonellauCISP database of early inscribed stones: Llanilltud Fawr (ltwit_1) ↗Coleg Prifysgol Llundain (Saesneg)Paratôdd Houelt (Hywel ap Rhys) y groes hon dros enaid Res ei dad; diwedd y nawfed ganrif.Early stone inscriptions and their languages ↗Casgliad y Werin Cymru (Saesneg)Lladin, ogam a Hen Gymraeg ar gerrig cynnar Cymru, gyda Charreg Cadfan, Porius a Rustica.
| Wedi’i gerfio | IN NOMINE DI PATRIS ET SPERETUS SANTDI ANC CRUCEM HOUELT PROPERABIT PRO ANIMA RES PATRES EUS |
|---|---|
| Yn Gymraeg | Yn enw Duw Dad a’r Ysbryd Glân, paratôdd Houelt y groes hon dros enaid Res ei dad |
| Ble i’w gweld | Capel Galilea, eglwys Sant Illtud, Llanilltud Fawr |


Mae croes Samson yn dwyn enw’r sylfaenydd ei hun. Ar un wyneb: +SAMSON POSUIT HANC CRUCEM PRO ANIMA EIUS, ‘Gosododd Samson y groes hon dros ei enaid.’ Ar y llall: ILTUTI, SAMSON REGIS, SAMUEL, EBISAR, ‘(croes) Illtud, Samson y brenin, Samuel, Ebisar.’ Yma, wedi’i dorri yng ngharreg ei eglwys ei hun, mae enw Illtud.FfynhonnellCISP database of early inscribed stones: Llanilltud Fawr (ltwit_2) ↗Coleg Prifysgol Llundain (Saesneg)SAMSON POSUIT HANC CRUCEM PRO ANIMA EIUS; ILTUTI, SAMSON REGIS, SAMUEL, EBISAR.

Mae piler Samson yn dalach eto, tua 2.75 metr, â dwy linell ar hugain fer o Ladin ar ei wyneb: ‘Yn enw Duw Goruchaf y dechreua croes yr Iachawdwr, a baratôdd Samson yr abad dros ei enaid, a thros enaid Iuthahelo y brenin, ac Artmail, a Thecan.’ Iuthahelo yw Ithel, enw brenin yng Nglywysing a Gwent; mae siarter yn Llyfr Llandaf yn enwi Artmail yn fab i’r Brenin Ithel. Yn ôl yr hanes roedd y garreg wedi syrthio i fedd ac wedi gorwedd ynghladd yn y fynwent, nes i Iolo Morganwg, bardd a saer maen Trefflemin, ei chael tua 1789 a’i chloddio allan. Yn 1793 fe’i codwyd eto yn erbyn y porth. Ysgrifennodd Iolo hefyd eiriau cerrig eraill yr eglwys, a chafodd ysgolheigion diweddarach fod ei ddarlleniadau’n gadarn. Heb Iolo efallai y byddai piler Samson yn gorwedd dan y glaswellt o hyd.FfynonellauCISP database of early inscribed stones: Llanilltud Fawr (ltwit_3) ↗Coleg Prifysgol Llundain (Saesneg)Croes yr Iachawdwr a baratôdd Samson yr abad dros ei enaid a thros eneidiau Iuthahelo y brenin, Artmail a Thecan.Iolo’s country: Llanilltud Fawr ↗Prosiect Iolo Morganwg, Prifysgol Cymru (Saesneg)Cafodd Iolo biler Samson yn y fynwent tua 1789 a threfnu ei godi eto.

Margam: amgueddfa o groesau#
Ym Margam, ger eglwys yr abaty, mae hen ysgoldy yn cadw tua deg ar hugain o gerrig cerfiedig o’r bryniau a’r eglwysi o gwmpas, dau ar bymtheg ohonynt o’r cyfnod cyn y Normaniaid. Cadw sy’n gofalu amdani fel Amgueddfa Cerrig Margam. Yma mae carreg filltir Cantusus a charreg Bodvoc, carreg Pumpeius o Gynffig gyda’i Lladin PUMPEIUS CARANTORIUS ac arysgrif ogam sy’n enwi hynafiaid Gwyddelig, a chroesau mawr y nawfed hyd yr unfed ganrif ar ddeg.FfynhonnellMargam Stones Museum ↗Wicipedia (Saesneg)Carreg filltir Cantusus, cerrig Bodvoc a Pumpeius, a chroesau Enniaun, Grutne a Conbelin, yng ngofal Cadw.

Mae croes Enniaun, o ddiwedd y nawfed ganrif, yn darllen CRUX XPI + ENNIAUN P(RO) ANIMA GUORGORET FECIT: ‘Croes Crist. Enniaun a’i gwnaeth dros enaid Guorgoret.’ Codwyd croes Grutne gan Grutne dros enaid Ahest. Dywed croes olwyn fawr Conbelin, o tua 1000, mai Conbelin a’i gosododd dros enaid un y mae ei enw’n dechrau â Ric, ac ar banel arall mai Sodna a’i gwnaeth. Felly ym Margam gwyddom nid yn unig pwy a dalodd am groes ond weithiau enw’r crefftwr a’i cerfiodd.FfynhonnellMargam Stones Museum ↗Wicipedia (Saesneg)Carreg filltir Cantusus, cerrig Bodvoc a Pumpeius, a chroesau Enniaun, Grutne a Conbelin, yng ngofal Cadw.

Croesau mawr y brenhinoedd#
Erbyn y ddegfed a’r unfed ganrif ar ddeg roedd cerfwyr Cymru yn gwneud croesau mor dal ac mor gain ag unrhyw rai yn yr ynysoedd hyn. Ym mynwent Nanhyfer, ymhlith yr ywen hynafol, saif Croes Fawr Brynach, tair troedfedd ar ddeg o uchder, o ddiwedd y ddegfed ganrif neu ddechrau’r unfed ar ddeg, pob panel ohoni’n llawn clymau a phatrymau. Ar ei blaen mae ychydig lythrennau nad oes neb wedi’u hesbonio eto, ac ar y cefn DNS, am Dominus, yr Arglwydd.FfynhonnellThe Nevern Cross ↗Castles of Wales (Saesneg)Tua 13 troedfedd o uchder, o ddiwedd y ddegfed ganrif neu ddechrau’r unfed ar ddeg, gyda DNS ar y cefn.

Saif ei chyfnither agos ger y ffordd yng Nghaeriw, o flaen porth y castell. Mae Croes Caeriw tua phedwar metr o uchder, pen olwyn ar goes dal, wedi’i cherfio drosti â phlethau a chlymau. Mewn panel ar ei blaen, mewn tair llinell, mae enw brenin:FfynhonnellCISP database of early inscribed stones: Carew (carew_1) ↗Coleg Prifysgol Llundain (Saesneg)MARGIT EUT RE X ETG FILIUS: Maredudd ab Edwin, brenin Deheubarth, bu farw 1035.
| Wedi’i gerfio | MARGIT EUT RE X ETG FILIUS |
|---|---|
| Yn Gymraeg | (Croes) Maredudd y brenin, mab Edwin |
| Ble i’w gweld | Ger y ffordd yng Nghaeriw, Sir Benfro, ger y castell (Cadw, ar agor bob amser) |
Margiteut yw Maredudd ab Edwin, o linach Hywel Dda, a enillodd reolaeth Deheubarth gyda’i frawd Hywel yn 1033 ac a fu farw yn 1035. Y groes yw ei gofeb, a godwyd rhwng y blynyddoedd hynny. Wrth ymyl yr arysgrif mae ail banel wedi’i adael yn wag, efallai ar gyfer enw ei frawd. Croes Caeriw a ysbrydolodd symbol Cadw, sy’n gofalu am leoedd hanesyddol Cymru.FfynhonnellCarew Cross ↗Wicipedia (Saesneg)Cofeb Maredudd ab Edwin, a fu farw yn 1035; ysbrydolodd y groes symbol Cadw.

Yn y gogledd-ddwyrain pell, mewn cae ger Chwitffordd yn Sir y Fflint, saif Maen Achwyfan. Mae’n 3.4 metr o uchder ac wedi’i dorri o un garreg, croes olwyn o ddiwedd y ddegfed ganrif, wedi’i gorchuddio â chlymwaith a ffigurau dynion ac anifeiliaid. Ni ellir darllen unrhyw lythrennau arni bellach, ond mae ei cherfio’n dangos crefft Gymreig ochr yn ochr â chelfyddyd byd Llychlynnaidd Môr Iwerddon.FfynhonnellMaen Achwyfan Cross ↗Cadw (Saesneg)Croes olwyn 3.4 m o uchder o ddiwedd y ddegfed ganrif.

Piler Eliseg#
O holl gerrig arysgrifenedig Cymru, Piler Eliseg ger Llangollen a ddygai’r testun hwyaf unwaith. Cododd y Brenin Cyngen o Bowys ef yn y nawfed ganrif, ar garnedd hynafol o tua 2000 CC, yn agos at y man lle codwyd abaty Glyn y Groes yn ddiweddarach a’i enwi ar ei ôl. Fe’i cododd i anrhydeddu ei hen daid Elisedd, y brenin a enillodd Bowys yn ôl oddi wrth y Saeson.FfynhonnellPillar of Eliseg ↗Wicipedia (Saesneg)A godwyd gan Gyngen ap Cadell yn y nawfed ganrif; fe’i taflwyd i lawr yn y Rhyfel Cartref; ailgodwyd 1779; gwyddom y testun o gopi Lhuyd yn 1696.
Taflwyd y piler i lawr yn y Rhyfel Cartref, a chollwyd ei hanner isaf. Codwyd yr hanner uchaf eto yn 1779, ac mae’r llythrennau wedi treulio ers hynny. Ond yn 1696 safodd Edward Lhuyd o’i flaen a chopïo pob llythyren y gellid ei darllen o hyd, a thrwy ei gopi ef y gwyddom ei eiriau. Mae’n dechrau ag ach Cyngen:
Concenn filius Cattell, Cattell filius Brohcmail, Brohcmail filius Eliseg, Eliseg filius Guoillauc.
Piler Eliseg, fel y’i copïwyd gan Edward Lhuyd yn 1696
‘Cyngen fab Cadell, Cadell fab Brochfael, Brochfael fab Eliseg, Eliseg fab Gwylog. A Chyngen, gorŵyr Eliseg, a gododd y maen hwn i’w hen daid Eliseg.’ Mae’n mynd ymlaen i ddweud sut yr enillodd Eliseg etifeddiaeth Powys yn ôl o afael y Saeson â’i gleddyf ac â thân, ac mae’n gofyn i bawb a’i darlleno fendithio ei enaid. Ymhellach i lawr mae’n enwi Maximus, Macsen Wledig, a Britu fab Gwrtheyrn, a fendithiwyd gan Garmon. Mae’n diweddu â bendith ar Gyngen, ar ei holl deulu ac ar holl wlad Powys, ac ag enw’r gŵr a luniodd y geiriau:
Conmarch pinxit hoc chirografu rege suo poscente Concenn.
Piler Eliseg
‘Conmarch a baentiodd yr ysgrifen hon ar gais ei frenin, Cyngen.’ Pinxit, fe baentiodd: efallai fod y geiriau wedi’u paentio yn ogystal â’u cerfio. Conmarch yw un o’r ysgrifenwyr cyntaf yng Nghymru y gwyddom ei enw, ac mae’r piler yn dudalen o hanes Powys wedi’i hysgrifennu ar garreg un ganrif ar ddeg a hanner yn ôl.

Y bobl a ddarllenodd y meini#
I ysgolheigion Cymru y mae’r diolch ein bod yn gallu darllen y cerrig o gwbl: hwy a aeth i chwilio amdanynt, yn aml mewn pryd o drwch blewyn. Marchogodd Edward Lhuyd, ceidwad yr Ashmolean yn Rhydychen ac ysgolhaig Cymreig mwyaf ei oes, ar draws Cymru yn y 1690au yn copïo arysgrifau ar gyfer ei ychwanegiadau at Britannia Camden ac ar gyfer ei Archaeologia Britannica ei hun. Mae ei gopïau o Biler Eliseg, carreg Paulinus a charreg Idnert yn cadw geiriau a fyddai fel arall wedi’u colli am byth.
Cloddiodd Iolo Morganwg biler Samson allan o’r ddaear yn Llanilltud Fawr a chofnodi cerrig ei Forgannwg ei hun. Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg gwnaeth Cymdeithas Hynafiaethau Cymru, a sefydlwyd yn 1846, astudio’r cerrig yn waith i Gymru gyfan: Harry Longueville Jones; John Rhŷs o Goleg Iesu, Rhydychen, a ddarllenai ogam mor rhwydd â phrint; a John Obadiah Westwood, y daeth ei lyfr mawr o ddarluniau, Lapidarium Walliae, allan rhwng 1876 a 1879.

Yn 1950 cyhoeddodd Victor Nash-Williams o Amgueddfa Cymru The Early Christian Monuments of Wales, a rifodd bob carreg a’u didoli’n dri grŵp: cerrig coffa arysgrifenedig y bumed hyd y seithfed ganrif, y cerrig wedi’u cerfio â chroesau o’r seithfed hyd y nawfed, a’r croesau cerfiedig mawr o’r nawfed hyd yr unfed ar ddeg. Yn ein hoes ni mae Nancy Edwards o Fangor, Mark Redknap a John Lewis o Amgueddfa Cymru, gyda llawer eraill, wedi llunio’r corpws cenedlaethol o gerrig arysgrifenedig a cherfluniau carreg canoloesol cynnar Cymru, mewn tair cyfrol rhwng 2007 a 2013. Mae cyfrol y gogledd ar ei phen ei hun yn disgrifio dros 150 o henebion, o tua 400 hyd 1150 OC. Mae Cymru’n adnabod ei cherrig yn well nag erioed.FfynhonnellNew book could help protect ancient monuments in Wales ↗Prifysgol Bangor, 2013 (Saesneg)Cyfrol Nancy Edwards ar ogledd Cymru: dros 150 o henebion o tua 400 hyd 1150 OC.
Ble i weld y meini#
Mae llawer o’r cerrig yn sefyll lle y safasant erioed. Mae llawer mwy wedi’u cludo dan do i’w cadw rhag y tywydd, ac maent yn aros mewn eglwysi ac amgueddfeydd i unrhyw un a ddaw i edrych. Mae eglwysi’n aml ar agor yng ngolau dydd; mae bob amser yn werth holi wrth y drws neu yn y tŷ agosaf.
| Amgueddfa Cymru, Caerdydd | Mae carreg Porius a charreg batrwm Bryn Celli Ddu yn ei gofal, gyda chastiau o lawer mwy |
|---|---|
| Amgueddfa Cerrig Margam (Cadw) | Croesau Enniaun, Grutne a Conbelin, carreg Bodvoc, carreg filltir Cantusus a charreg Pumpeius |
| Amgueddfa Sir Gaerfyrddin, Abergwili | Carreg Voteporix a charreg Paulinus |
| Y Gaer, Aberhonddu | Cerrig Brycheiniog, yn eu plith carreg Turpillus o gyffiniau Crucywel, mewn Lladin ac ogam |
| Yr Amgueddfa Brydeinig, Llundain | Carreg Llywel, â Lladin ac ogam ar un wyneb a thri ffigur cerfiedig ar y llall |
| Eglwys Sant Illtud, Llanilltud Fawr | Croes Houelt, croes Samson a philer Samson, yng nghapel Galilea |
| Eglwys Sant Cadwaladr, Llangadwaladr | Carreg Catamanus |
| Eglwys Sant Tudclud, Penmachno | Cerrig Cantiorix, Carausius a Justinus |
| Eglwys Sant Cadfan, Tywyn | Carreg Cadfan, y Gymraeg gyntaf mewn carreg |
| Eglwys Sant Hywyn, Aberdaron | Cerrig Senacus a Veracius |
| Eglwys Sant Brynach, Nanhyfer | Y Groes Fawr, carreg Vitalianus a charreg Maglocunus |
| Eglwys Sant Tomos, Llandudoch | Carreg Sagranus, allwedd ogam |
| Eglwys y priordy, Ynys Bŷr | Carreg Catuoconus |
| Yn yr awyr agored | Croes Caeriw, Maen Achwyfan, Piler Eliseg, Maen Llia, Maen Madog, Cerrig Harold, carreg Penbryn, carreg Melus yn Llangian |
Mae gan garreg Llywel ei stori ei hun. Cafodd ficer Llywel hi ym mis Ebrill 1876 ger y ffordd o Drecastell, ar bentwr o gerrig ac ar fin cael ei gwneud yn bostyn giât. Mewn Lladin ac mewn ogam mae’n enwi MACCVTRENI SALICIDVNI, Maccutrenus Salicidunus. Yn ddiweddarach fe’i trowyd drosodd a cherfiwyd tri ffigur ar ei chefn. Aeth i’r Amgueddfa Brydeinig yn 1878, ac mae copi ohoni’n sefyll yn yr eglwys yn Llywel.FfynhonnellPentre Poeth (Llywel) ogham stone ↗Ogham Lore (Saesneg)MACCVTRENI SALICIDVNI mewn Lladin ac ogam; fe’i cafwyd ym mis Ebrill 1876; yn yr Amgueddfa Brydeinig ers 1878.

Meini sy’n siarad o hyd#
Codwyd y meini hirion gan bobl na wyddom byth eu henwau, ac maent yn sefyll o hyd ar fylchau ac ar orwelion Cymru. Yna dysgodd pobl Cymru ysgrifennu, a dechreusant ddweud wrth y cerrig pwy oeddent: Voteporix yr Amddiffynnydd, Cadfan y doethaf o frenhinoedd, Cantiorix dinesydd Gwynedd, Melus y meddyg, Paulinus a garai ei wlad, Tengrumui a Cun o Dywyn, Houelt a gododd groes i’w dad, Maredudd y brenin, a Conmarch a baentiodd y geiriau ar biler Cyngen.
Ysgrifenasant mewn Lladin, iaith yr ymerodraeth y buont fyw ar ei hôl; mewn ogam, gwyddor eu cymdogion o dros y môr; ac yna yn Gymraeg, eu hiaith eu hunain, a siaredir o hyd yn y plwyfi lle saif y cerrig. Ewch i chwilio amdanynt. Rhedwch eich llaw ar hyd rhiciau ymyl ogam, neu sefwch lle daw haul canol haf i lawr y cyntedd ym Mryn Celli Ddu. Mae’r meini wedi aros yn hir i gael eu darllen.
Y Derwyddon, athrawon y Brythoniaid → Dyfodiad Cristnogaeth i Brydain → Llanilltud Fawr ac ysgolion cyntaf Prydain → Piler Eliseg → Croes Caeriw → Margam → Bryn Celli Ddu → Edward Lhuyd, a gopïodd y cerrig → Brythoniaid, nid Celtiaid: sut y rhoddodd Edward Lhuyd enw newydd inni → Map Cymru hanesyddol →
Darllen nesaf ar y pwnc hwn
Erthygl · 17 munY Derwyddon: pan ddaeth Ewrop i Brydain i ddysgu
Ysgrifennodd Iŵl Cesar y credid mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon, a bod y rhai a fynnai ei meistroli yn croesi’r môr i’w hastudio yma. Hwy oedd athrawon, barnwyr, athronwyr a cheidwaid cof y Brythoniaid; buont yn hyfforddi am hyd at ugain mlynedd a chadw eu dysg ar gof.
Erthygl · 6 munYsgolion hynaf Prydain
Ysgrifennodd Cesar y credid mai ym Mhrydain y dechreuodd dysg y Derwyddon a bod y rhai a fynnai ei meistroli yn croesi’r môr i’w hastudio yma. Wedi Rhufain, daeth Llanilltud Fawr yn ganolfan ddysg hynaf Prydain.
Erthygl · 16 munCristnogion cyntaf Prydain
Ysgrifennodd Gildas i ffydd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, cyn OC 37. Y tystion, traddodiadau Joseff, Brân a Lleurwg, y merthyron, a’r eglwys Frythonig a oedd yn hen cyn i Awstin ddod.
Yr oes · 410 – 800Oes y Seintiau
Ar ôl Rhufain: teyrnasoedd newydd, seintiau crwydrol, y cerddi Cymraeg cyntaf a geni cenedl.
Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf