Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Gwynedd

Gwynedd

Aberdaron

Arhosfan olaf y pererinion i Ynys Enlli, ynys yr ugain mil o saint. Bu’r bardd R. S. Thomas yn ficer yma.

Llun: Aberdaron a’i draeth · William M. Connolley, CC BY 3.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Gwynedd52.804° N, 4.713° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Aberdaron: aber afon Daron

Aberdaron

  • Aber ceg afon, cymer
  • daron afon Daron

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Aberdaron, wrth aber afon Daron, yw pentref olaf Llŷn cyn Ynys Enlli. Am ganrifoedd ymgasglai pererinion yma cyn croesi, oherwydd cyfrifid tair pererindod i Enlli yn gyfwerth ag un i Rufain.

Enw‘Aber afon Daron’
Eglwys Sant HywynEi chodi yn 1137, ‘Cadeirlan Llŷn’
Siaradwyr Cymraeg70.4% yn 2021

Cegin y pererinion

Codwyd Y Gegin Fawr yn y 13eg ganrif, lle câi pererinion bryd cyn hwylio i Enlli. Ar draws y Swnt gorweddai’r ynys lle sefydlodd Sant Cadfan ei fynachlog ac lle, yn ôl traddodiad, y claddwyd ugain mil o seintiau.

Eglwys Hywyn

Sefydlodd Sant Hywyn, un o ddilynwyr Cadfan, eglwys yma yn y 6ed ganrif. Codwyd yr eglwys ar y traeth yn 1137 a’i hehangu yn 1417, ac yn 1094 ceisiodd Gruffudd ap Cynan, brenin alltud Gwynedd, noddfa ynddi a dianc mewn cwch i Iwerddon, i ennill ei deyrnas yn ôl yn 1101.

Dic Aberdaron ac R. S. Thomas

Ni chafodd Dic Aberdaron, a aned yma yn 1780, fawr ddim ysgol, ond dysgodd bedair ar ddeg neu bymtheg o ieithoedd ei hun, ac mae ei eiriadur Cymraeg, Groeg a Hebraeg yng Nghadeirlan Llanelwy. Ysgrifennodd y bardd R. S. Thomas, ficer Sant Hywyn o 1967 hyd 1978, gerdd amdano.

Ymweld

Mae’r Gegin Fawr yn dal i sefyll yn y pentref, ac mae cychod yn croesi’r Swnt i Enlli, a ddaeth yn 2023 yn Noddfa Awyr Dywyll Ryngwladol gyntaf Ewrop.

Ynys EnlliR. S. Thomas

Ar fap y trefi →

Lleoedd hanesyddol gerllaw

Cestyll gerllaw

Pobl Aberdaron

c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1913–2000

R. S. Thomas

Bardd ac offeiriad (wedi’i gofnodi)

Offeiriad Anglicanaidd mewn plwyfi mynyddig ac ym Mhen Llŷn, ac un o feirdd Saesneg mawr yr ugeinfed ganrif.

R. S. Thomas

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf