Aberdaron, wrth aber afon Daron, yw pentref olaf Llŷn cyn Ynys Enlli. Am ganrifoedd ymgasglai pererinion yma cyn croesi, oherwydd cyfrifid tair pererindod i Enlli yn gyfwerth ag un i Rufain.FfynonellauAberdaron ↗Wikipedia (Saesneg)Aberdaron, ym mhen gorllewinol Llŷn, ‘aber afon Daron’; codwyd Y Gegin Fawr yn y 13eg ganrif yn gegin gymunedol lle câi pererinion bryd ar eu ffordd i Enlli; yn yr Oesoedd Canol cyfrifid tair pererindod i Enlli yn gyfwerth ag un i Rufain; sefydlwyd eglwys yn y 6ed ganrif gan Sant Hywyn, un o ddilynwyr Sant Cadfan, a chodwyd yr eglwys bresennol yn 1137, a elwir yn ‘Gadeirlan Llŷn’, a’i hestyn yn 1417; yn 1094 ceisiodd Gruffudd ap Cynan, brenin alltud Gwynedd, noddfa yn yr eglwys a dianc mewn cwch i Iwerddon, gan adennill ei diroedd yn 1101; R. S. Thomas oedd ficer Sant Hywyn o 1967 hyd 1978; ganed Dic Aberdaron yma yn 1780; 70.4% yn siarad Cymraeg yn 2021.Bardsey Island ↗Wikipedia (Saesneg)Ynys Enlli, 1.9 milltir oddi ar benrhyn Llŷn; ystyr yr enw yw ynys yn y cerrynt; 179 hectar, yn codi i 167 m ar Fynydd Enlli; roedd pobl yno yn Oes Newydd y Cerrig, ac mae olion cytiau crwn; lloches i Gristnogion yn y 5ed ganrif; tua 516 gwahoddodd Einion, brenin Llŷn, Gadfan Sant i’r ynys o Dywyn, a chodwyd Abaty’r Santes Fair dan ei arweiniad; am ganrifoedd ‘man claddu sanctaidd dewraf a gorau’r wlad’; galwodd y beirdd hi’n ‘llwybr union i’r nefoedd’ ac yn ‘byrth Paradwys’; roedd tair pererindod i Enlli gyfwerth ag un i Rufain; claddwyd Deiniol, esgob Bangor, yno yn 584, a Dyfrig hefyd, a symudwyd ei weddillion i Landaf yn 1120; yn eiddo i’r canoniaid Awstinaidd erbyn 1212; diddymwyd yn 1537, ac aeth ei gorseddau côr, ei sgriniau a’i glychau i Lanengan; erys tŵr cloch o’r 13eg ganrif; mae goleudy 1821 gan Joseph Nelson yn sgwâr; o 1826 coronid Brenin Enlli gan Arglwydd Newborough, a’r olaf oedd Love Pritchard; mae’r goron ar fenthyg i Storiel ym Mangor; gwylfa adar er 1953, ag adar drycin Manaw a brain coesgoch; prynwyd gan Ymddiriedolaeth Ynys Enlli yn 1977; diwedd Llwybr Pererinion Gogledd Cymru.
Enw
‘Aber afon Daron’FfynhonnellAberdaron ↗Wikipedia (Saesneg)Aberdaron, ym mhen gorllewinol Llŷn, ‘aber afon Daron’; codwyd Y Gegin Fawr yn y 13eg ganrif yn gegin gymunedol lle câi pererinion bryd ar eu ffordd i Enlli; yn yr Oesoedd Canol cyfrifid tair pererindod i Enlli yn gyfwerth ag un i Rufain; sefydlwyd eglwys yn y 6ed ganrif gan Sant Hywyn, un o ddilynwyr Sant Cadfan, a chodwyd yr eglwys bresennol yn 1137, a elwir yn ‘Gadeirlan Llŷn’, a’i hestyn yn 1417; yn 1094 ceisiodd Gruffudd ap Cynan, brenin alltud Gwynedd, noddfa yn yr eglwys a dianc mewn cwch i Iwerddon, gan adennill ei diroedd yn 1101; R. S. Thomas oedd ficer Sant Hywyn o 1967 hyd 1978; ganed Dic Aberdaron yma yn 1780; 70.4% yn siarad Cymraeg yn 2021.
Eglwys Sant Hywyn
Ei chodi yn 1137, ‘Cadeirlan Llŷn’FfynhonnellAberdaron ↗Wikipedia (Saesneg)Aberdaron, ym mhen gorllewinol Llŷn, ‘aber afon Daron’; codwyd Y Gegin Fawr yn y 13eg ganrif yn gegin gymunedol lle câi pererinion bryd ar eu ffordd i Enlli; yn yr Oesoedd Canol cyfrifid tair pererindod i Enlli yn gyfwerth ag un i Rufain; sefydlwyd eglwys yn y 6ed ganrif gan Sant Hywyn, un o ddilynwyr Sant Cadfan, a chodwyd yr eglwys bresennol yn 1137, a elwir yn ‘Gadeirlan Llŷn’, a’i hestyn yn 1417; yn 1094 ceisiodd Gruffudd ap Cynan, brenin alltud Gwynedd, noddfa yn yr eglwys a dianc mewn cwch i Iwerddon, gan adennill ei diroedd yn 1101; R. S. Thomas oedd ficer Sant Hywyn o 1967 hyd 1978; ganed Dic Aberdaron yma yn 1780; 70.4% yn siarad Cymraeg yn 2021.
Siaradwyr Cymraeg
70.4% yn 2021FfynhonnellAberdaron ↗Wikipedia (Saesneg)Aberdaron, ym mhen gorllewinol Llŷn, ‘aber afon Daron’; codwyd Y Gegin Fawr yn y 13eg ganrif yn gegin gymunedol lle câi pererinion bryd ar eu ffordd i Enlli; yn yr Oesoedd Canol cyfrifid tair pererindod i Enlli yn gyfwerth ag un i Rufain; sefydlwyd eglwys yn y 6ed ganrif gan Sant Hywyn, un o ddilynwyr Sant Cadfan, a chodwyd yr eglwys bresennol yn 1137, a elwir yn ‘Gadeirlan Llŷn’, a’i hestyn yn 1417; yn 1094 ceisiodd Gruffudd ap Cynan, brenin alltud Gwynedd, noddfa yn yr eglwys a dianc mewn cwch i Iwerddon, gan adennill ei diroedd yn 1101; R. S. Thomas oedd ficer Sant Hywyn o 1967 hyd 1978; ganed Dic Aberdaron yma yn 1780; 70.4% yn siarad Cymraeg yn 2021.
Cegin y pererinion
Codwyd Y Gegin Fawr yn y 13eg ganrif, lle câi pererinion bryd cyn hwylio i Enlli. Ar draws y Swnt gorweddai’r ynys lle sefydlodd Sant Cadfan ei fynachlog ac lle, yn ôl traddodiad, y claddwyd ugain mil o seintiau.FfynonellauAberdaron ↗Wikipedia (Saesneg)Aberdaron, ym mhen gorllewinol Llŷn, ‘aber afon Daron’; codwyd Y Gegin Fawr yn y 13eg ganrif yn gegin gymunedol lle câi pererinion bryd ar eu ffordd i Enlli; yn yr Oesoedd Canol cyfrifid tair pererindod i Enlli yn gyfwerth ag un i Rufain; sefydlwyd eglwys yn y 6ed ganrif gan Sant Hywyn, un o ddilynwyr Sant Cadfan, a chodwyd yr eglwys bresennol yn 1137, a elwir yn ‘Gadeirlan Llŷn’, a’i hestyn yn 1417; yn 1094 ceisiodd Gruffudd ap Cynan, brenin alltud Gwynedd, noddfa yn yr eglwys a dianc mewn cwch i Iwerddon, gan adennill ei diroedd yn 1101; R. S. Thomas oedd ficer Sant Hywyn o 1967 hyd 1978; ganed Dic Aberdaron yma yn 1780; 70.4% yn siarad Cymraeg yn 2021.Ynys Enlli ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: gorwedd Enlli oddi ar ben gorllewinol Llŷn, dros y Swnt o Aberdaron; yn Chwefror 2023 daeth yn Noddfa Awyr Dywyll Ryngwladol, y gyntaf yn Ewrop; sefydlodd Sant Cadfan fynachlog yno; yn yr Oesoedd Canol roedd yr ynys yn gyrchfan pererindota enwog, a thair pererindod i Enlli yn cyfateb i un i Rufain; yn ôl traddodiad mae ugain mil o saint wedi eu claddu yno; dilynodd Abaty Awstinaidd y Santes Fair, ac mae ei olion i’w gweld o hyd; ysgrifennodd Gerallt Gymro, yn Nefyn yn 1188, am fynaich ffyddlon yr ynys, am sut y byddai’r hynaf yn marw gyntaf yno, gan mor brin oedd clefydon, a bod cyrff saint dirifedi yno, Daniel (Deiniol) esgob Bangor yn eu plith; mae goleudy 1821, can troedfedd o uchder, a gostiodd £2,950; gwylfa adar, bwysig i adar drycin Manaw; yng ngofal Ymddiriedolaeth Ynys Enlli, gyda fferm weithredol; mae cychod yn croesi o Aberdaron; enwyd afal Enlli, y credir i’r mynachod ei dyfu, yn rhywogaeth ei hun yn 1998.
Eglwys Hywyn
Sefydlodd Sant Hywyn, un o ddilynwyr Cadfan, eglwys yma yn y 6ed ganrif. Codwyd yr eglwys ar y traeth yn 1137 a’i hehangu yn 1417, ac yn 1094 ceisiodd Gruffudd ap Cynan, brenin alltud Gwynedd, noddfa ynddi a dianc mewn cwch i Iwerddon, i ennill ei deyrnas yn ôl yn 1101.FfynhonnellAberdaron ↗Wikipedia (Saesneg)Aberdaron, ym mhen gorllewinol Llŷn, ‘aber afon Daron’; codwyd Y Gegin Fawr yn y 13eg ganrif yn gegin gymunedol lle câi pererinion bryd ar eu ffordd i Enlli; yn yr Oesoedd Canol cyfrifid tair pererindod i Enlli yn gyfwerth ag un i Rufain; sefydlwyd eglwys yn y 6ed ganrif gan Sant Hywyn, un o ddilynwyr Sant Cadfan, a chodwyd yr eglwys bresennol yn 1137, a elwir yn ‘Gadeirlan Llŷn’, a’i hestyn yn 1417; yn 1094 ceisiodd Gruffudd ap Cynan, brenin alltud Gwynedd, noddfa yn yr eglwys a dianc mewn cwch i Iwerddon, gan adennill ei diroedd yn 1101; R. S. Thomas oedd ficer Sant Hywyn o 1967 hyd 1978; ganed Dic Aberdaron yma yn 1780; 70.4% yn siarad Cymraeg yn 2021.
Dic Aberdaron ac R. S. Thomas
Ni chafodd Dic Aberdaron, a aned yma yn 1780, fawr ddim ysgol, ond dysgodd bedair ar ddeg neu bymtheg o ieithoedd ei hun, ac mae ei eiriadur Cymraeg, Groeg a Hebraeg yng Nghadeirlan Llanelwy. Ysgrifennodd y bardd R. S. Thomas, ficer Sant Hywyn o 1967 hyd 1978, gerdd amdano.FfynonellauDic Aberdaron ↗Wikipedia (Saesneg)Teithiwr ac amlieithydd o Gymro oedd Dic Aberdaron (Richard Robert Jones; 1780–1843); ganed yn Aberdaron, gyda’r llysieuwraig Alice Griffith yn fydwraig; ychydig neu ddim addysg ffurfiol a gafodd ond dywedid iddo ddysgu 14 neu 15 iaith ei hun, hen a diweddar, gan gynnwys Lladin yn un ar ddeg; cedwir ei eiriadur Cymraeg, Groeg a Hebraeg heddiw yn Eglwys Gadeiriol Llanelwy; mae wedi ei gladdu yn eglwys blwyf Llanelwy; ysgrifennodd William Roscoe gofiant iddo, ac ysgrifennodd y bardd R. S. Thomas, a fu’n ficer Aberdaron, gerdd o’r enw Dic Aberdaron; ysgrifennodd T. H. Parry-Williams gerdd Gymraeg o’r un enw, sy’n gorffen: “Chwarae-teg i Dic – nid yw pawb yn gwirioni’r un fath”.Aberdaron ↗Wikipedia (Saesneg)Aberdaron, ym mhen gorllewinol Llŷn, ‘aber afon Daron’; codwyd Y Gegin Fawr yn y 13eg ganrif yn gegin gymunedol lle câi pererinion bryd ar eu ffordd i Enlli; yn yr Oesoedd Canol cyfrifid tair pererindod i Enlli yn gyfwerth ag un i Rufain; sefydlwyd eglwys yn y 6ed ganrif gan Sant Hywyn, un o ddilynwyr Sant Cadfan, a chodwyd yr eglwys bresennol yn 1137, a elwir yn ‘Gadeirlan Llŷn’, a’i hestyn yn 1417; yn 1094 ceisiodd Gruffudd ap Cynan, brenin alltud Gwynedd, noddfa yn yr eglwys a dianc mewn cwch i Iwerddon, gan adennill ei diroedd yn 1101; R. S. Thomas oedd ficer Sant Hywyn o 1967 hyd 1978; ganed Dic Aberdaron yma yn 1780; 70.4% yn siarad Cymraeg yn 2021.
Ymweld
Mae’r Gegin Fawr yn dal i sefyll yn y pentref, ac mae cychod yn croesi’r Swnt i Enlli, a ddaeth yn 2023 yn Noddfa Awyr Dywyll Ryngwladol gyntaf Ewrop.FfynonellauAberdaron ↗Wikipedia (Saesneg)Aberdaron, ym mhen gorllewinol Llŷn, ‘aber afon Daron’; codwyd Y Gegin Fawr yn y 13eg ganrif yn gegin gymunedol lle câi pererinion bryd ar eu ffordd i Enlli; yn yr Oesoedd Canol cyfrifid tair pererindod i Enlli yn gyfwerth ag un i Rufain; sefydlwyd eglwys yn y 6ed ganrif gan Sant Hywyn, un o ddilynwyr Sant Cadfan, a chodwyd yr eglwys bresennol yn 1137, a elwir yn ‘Gadeirlan Llŷn’, a’i hestyn yn 1417; yn 1094 ceisiodd Gruffudd ap Cynan, brenin alltud Gwynedd, noddfa yn yr eglwys a dianc mewn cwch i Iwerddon, gan adennill ei diroedd yn 1101; R. S. Thomas oedd ficer Sant Hywyn o 1967 hyd 1978; ganed Dic Aberdaron yma yn 1780; 70.4% yn siarad Cymraeg yn 2021.Ynys Enlli ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: gorwedd Enlli oddi ar ben gorllewinol Llŷn, dros y Swnt o Aberdaron; yn Chwefror 2023 daeth yn Noddfa Awyr Dywyll Ryngwladol, y gyntaf yn Ewrop; sefydlodd Sant Cadfan fynachlog yno; yn yr Oesoedd Canol roedd yr ynys yn gyrchfan pererindota enwog, a thair pererindod i Enlli yn cyfateb i un i Rufain; yn ôl traddodiad mae ugain mil o saint wedi eu claddu yno; dilynodd Abaty Awstinaidd y Santes Fair, ac mae ei olion i’w gweld o hyd; ysgrifennodd Gerallt Gymro, yn Nefyn yn 1188, am fynaich ffyddlon yr ynys, am sut y byddai’r hynaf yn marw gyntaf yno, gan mor brin oedd clefydon, a bod cyrff saint dirifedi yno, Daniel (Deiniol) esgob Bangor yn eu plith; mae goleudy 1821, can troedfedd o uchder, a gostiodd £2,950; gwylfa adar, bwysig i adar drycin Manaw; yng ngofal Ymddiriedolaeth Ynys Enlli, gyda fferm weithredol; mae cychod yn croesi o Aberdaron; enwyd afal Enlli, y credir i’r mynachod ei dyfu, yn rhywogaeth ei hun yn 1998.
Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.