Saunders Lewis
Dramodydd (wedi’i gofnodi)Dramodydd, un o sefydlwyr Plaid Cymru, ac awdur darlith Tynged yr Iaith yn 1962.
Saunders Lewis
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Gwynedd
Gwynedd
Bwrdeistref ers 1355. Sefydlwyd Plaid Cymru yma yn ystod Eisteddfod Genedlaethol Awst 1925.
Llun: Pwllheli o Ben y Garn · Killerfishfinger, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Pwllheli, y ‘pwll heli’, yw tref farchnad Llŷn. Mae wedi dal ei siarter ers 1355, ac yn 1925 gwelodd sefydlu Plaid Cymru.FfynonellauPwllheli ↗Wikipedia (Saesneg)Pwllheli, tref farchnad ar benrhyn Llŷn; ystyr yr enw yw ‘pwll heli’, pwll dŵr hallt; cafodd siarter yn fwrdeistref gan Edward, y Tywysog Du, yn 1355; cynhelir marchnad bob dydd Mercher ar y Maes o hyd; yn yr 1890au datblygodd y gŵr busnes o Gaerdydd Solomon Andrews y promenâd a’r West End; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1925, 1955 a 2023; ‘Pwllheli yw’r lle y sefydlwyd Plaid Cymru’; ganed y bardd Cynan yn y dref; codwyd marina Hafan Pwllheli yn y 1990au; yn 2021 roedd 81% o’r bobl yn siarad Cymraeg.History of Plaid Cymru ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i sefydlwyd fel Plaid Genedlaethol Cymru ar 5 Awst 1925 ym Mhwllheli, yn ystod yr Eisteddfod Genedlaethol, pan gyfarfu dirprwyaethau Byddin Ymreolwyr Cymru, dan arweiniad H. R. Jones, a’r Mudiad Cymreig, dan arweiniad Saunders Lewis; roedd Lewis Valentine, D. J. Williams ac Ambrose Bebb yn eu plith; ei phrif nod oedd Cymru Gymraeg, ac ychwanegwyd hunanlywodraeth erbyn 1932; Lewis Valentine oedd ei llywydd cyntaf (1925–26) a Saunders Lewis yn llywydd o 1926 hyd 1939; cyhoeddai bapur misol, Y Ddraig Goch.
| Siarter | 1355, gan Edward y Tywysog DuFfynhonnellPwllheli ↗Wikipedia (Saesneg)Pwllheli, tref farchnad ar benrhyn Llŷn; ystyr yr enw yw ‘pwll heli’, pwll dŵr hallt; cafodd siarter yn fwrdeistref gan Edward, y Tywysog Du, yn 1355; cynhelir marchnad bob dydd Mercher ar y Maes o hyd; yn yr 1890au datblygodd y gŵr busnes o Gaerdydd Solomon Andrews y promenâd a’r West End; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1925, 1955 a 2023; ‘Pwllheli yw’r lle y sefydlwyd Plaid Cymru’; ganed y bardd Cynan yn y dref; codwyd marina Hafan Pwllheli yn y 1990au; yn 2021 roedd 81% o’r bobl yn siarad Cymraeg. |
|---|---|
| Sefydlu Plaid Cymru | 5 Awst 1925FfynhonnellHistory of Plaid Cymru ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i sefydlwyd fel Plaid Genedlaethol Cymru ar 5 Awst 1925 ym Mhwllheli, yn ystod yr Eisteddfod Genedlaethol, pan gyfarfu dirprwyaethau Byddin Ymreolwyr Cymru, dan arweiniad H. R. Jones, a’r Mudiad Cymreig, dan arweiniad Saunders Lewis; roedd Lewis Valentine, D. J. Williams ac Ambrose Bebb yn eu plith; ei phrif nod oedd Cymru Gymraeg, ac ychwanegwyd hunanlywodraeth erbyn 1932; Lewis Valentine oedd ei llywydd cyntaf (1925–26) a Saunders Lewis yn llywydd o 1926 hyd 1939; cyhoeddai bapur misol, Y Ddraig Goch. |
| Siaradwyr Cymraeg | 81% yn 2021FfynhonnellPwllheli ↗Wikipedia (Saesneg)Pwllheli, tref farchnad ar benrhyn Llŷn; ystyr yr enw yw ‘pwll heli’, pwll dŵr hallt; cafodd siarter yn fwrdeistref gan Edward, y Tywysog Du, yn 1355; cynhelir marchnad bob dydd Mercher ar y Maes o hyd; yn yr 1890au datblygodd y gŵr busnes o Gaerdydd Solomon Andrews y promenâd a’r West End; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1925, 1955 a 2023; ‘Pwllheli yw’r lle y sefydlwyd Plaid Cymru’; ganed y bardd Cynan yn y dref; codwyd marina Hafan Pwllheli yn y 1990au; yn 2021 roedd 81% o’r bobl yn siarad Cymraeg. |
Gwnaed Pwllheli yn fwrdeistref gan siarter 1355, ac mae’r farchnad yn dal i gael ei chynnal bob dydd Mercher ar y Maes.FfynhonnellPwllheli ↗Wikipedia (Saesneg)Pwllheli, tref farchnad ar benrhyn Llŷn; ystyr yr enw yw ‘pwll heli’, pwll dŵr hallt; cafodd siarter yn fwrdeistref gan Edward, y Tywysog Du, yn 1355; cynhelir marchnad bob dydd Mercher ar y Maes o hyd; yn yr 1890au datblygodd y gŵr busnes o Gaerdydd Solomon Andrews y promenâd a’r West End; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1925, 1955 a 2023; ‘Pwllheli yw’r lle y sefydlwyd Plaid Cymru’; ganed y bardd Cynan yn y dref; codwyd marina Hafan Pwllheli yn y 1990au; yn 2021 roedd 81% o’r bobl yn siarad Cymraeg.
Ar 5 Awst 1925, yn ystod yr Eisteddfod Genedlaethol yn y dref, cyfarfu Byddin Ymreolwyr Cymru H. R. Jones a’r Mudiad Cymreig dan Saunders Lewis a sefydlu Plaid Genedlaethol Cymru. Roedd Lewis Valentine a D. J. Williams yno, a Lewis Valentine oedd ei llywydd cyntaf.FfynhonnellHistory of Plaid Cymru ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i sefydlwyd fel Plaid Genedlaethol Cymru ar 5 Awst 1925 ym Mhwllheli, yn ystod yr Eisteddfod Genedlaethol, pan gyfarfu dirprwyaethau Byddin Ymreolwyr Cymru, dan arweiniad H. R. Jones, a’r Mudiad Cymreig, dan arweiniad Saunders Lewis; roedd Lewis Valentine, D. J. Williams ac Ambrose Bebb yn eu plith; ei phrif nod oedd Cymru Gymraeg, ac ychwanegwyd hunanlywodraeth erbyn 1932; Lewis Valentine oedd ei llywydd cyntaf (1925–26) a Saunders Lewis yn llywydd o 1926 hyd 1939; cyhoeddai bapur misol, Y Ddraig Goch.
Ganed y bardd Cynan ym Mhwllheli yn 1895, lle cadwai ei dad y Central Restaurant yn Stryd Penlan. Mae Alan Llwyd yn ei gyfrif yn brif fardd rhyfel Cymraeg y Rhyfel Byd Cyntaf.FfynhonnellAlbert Evans-Jones ↗Wikipedia (Saesneg)Syr (Albert) Cynan Evans-Jones CBE (14 Ebrill 1895 – 26 Ionawr 1970), a adwaenir yng Nghymru wrth ei enw barddol Cynan, bardd a dramodydd o Gymro; ganed ym Mhwllheli, ei dad yn berchennog y Central Restaurant yn Stryd Penlan; ymunodd â Chwmni Myfyrwyr Cymreig y Corfflu Meddygol, gan wasanaethu yn Salonica a Ffrainc yn ddyn ambiwlans ac yna’n gaplan; mae Alan Llwyd o’r farn mai Cynan yw prif fardd rhyfel Cymru yn y Rhyfel Byd Cyntaf, gan roi’r disgrifiadau mwyaf byw o ryfel a’i effaith ar gorff ac ysbryd; un o bregethwyr mwyaf poblogaidd ei ddydd; yn ei gerdd fwyaf adnabyddus dymunai ymddeol i Aberdaron; enillodd ei ddrama Hywel Harris brif wobr ddrama’r Eisteddfod yn 1931; yn 1957 croesawyd ei Absalom fy Mab â chlod mawr; cyfieithodd Good Friday Masefield; ymddangosai’n gyson ar radio a theledu Cymraeg, a bu’n destun y rhaglen deledu liw gyntaf yn Gymraeg, Llanc o Lŷn; adwaenir yn bennaf am ei ddylanwad mawr ar foderneiddio’r Eisteddfod Genedlaethol; cynlluniodd seremonïau modern y Coroni a’r Cadeirio fel y’u perfformir heddiw; D.Litt. er anrhydedd Prifysgol Cymru 1961; rhyddid bwrdeistref Pwllheli 1963; CBE 1949, marchog 1969; priododd Ellen J. Jones o Bwllheli yn 1921, un mab ac un ferch, ac wedi’i marw hi yn 1962 priododd Menna Meirion Jones o’r Fali; bu farw 26 Ionawr 1970 a’i gladdu ym mynwent Sant Tysilio, Ynys yr Eglwys, Porthaethwy.
Yn yr 1890au cododd Solomon Andrews o Gaerdydd y promenâd a’r West End, ac mae’r harbwr bellach yn dal marina Hafan Pwllheli. Daeth yr Eisteddfod Genedlaethol i’r dref yn 1925, 1955 a 2023.FfynhonnellPwllheli ↗Wikipedia (Saesneg)Pwllheli, tref farchnad ar benrhyn Llŷn; ystyr yr enw yw ‘pwll heli’, pwll dŵr hallt; cafodd siarter yn fwrdeistref gan Edward, y Tywysog Du, yn 1355; cynhelir marchnad bob dydd Mercher ar y Maes o hyd; yn yr 1890au datblygodd y gŵr busnes o Gaerdydd Solomon Andrews y promenâd a’r West End; yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1925, 1955 a 2023; ‘Pwllheli yw’r lle y sefydlwyd Plaid Cymru’; ganed y bardd Cynan yn y dref; codwyd marina Hafan Pwllheli yn y 1990au; yn 2021 roedd 81% o’r bobl yn siarad Cymraeg.
Dramodydd, un o sefydlwyr Plaid Cymru, ac awdur darlith Tynged yr Iaith yn 1962.
Saunders LewisGweinidog gyda’r Bedyddwyr, llywydd cyntaf Plaid Cymru ac un o’r tri a roes yr ysgol fomio ym Mhenyberth ar dân yn 1936. Ef a ysgrifennodd yr emyn ‘Gweddi dros Gymru’.
Lewis ValentineO Rydcymerau, awdur Hen Dŷ Ffarm ac un o sylfaenwyr Plaid Cymru, a aeth i’r carchar gyda Saunders Lewis a Lewis Valentine am y tân ym Mhenyberth.
D. J. WilliamsY bardd o Bwllheli a enillodd y goron dair gwaith a’r gadair unwaith yn yr Eisteddfod Genedlaethol, a fu ddwywaith yn Archdderwydd ac a luniodd seremonïau’r Orsedd.
CynanSefydlir plaid genedlaethol yn ystod yr eisteddfod ym Mhwllheli.
Sefydlu Plaid CymruFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf