Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Gwynedd

Gwynedd

Pwllheli

Bwrdeistref ers 1355. Sefydlwyd Plaid Cymru yma yn ystod Eisteddfod Genedlaethol Awst 1925.

Llun: Pwllheli o Ben y Garn · Killerfishfinger, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Gwynedd52.890° N, 4.415° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Pwllheli: y pwll heli

Pwllheli

  • Pwll pwll
  • heli heli

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Pwllheli, y ‘pwll heli’, yw tref farchnad Llŷn. Mae wedi dal ei siarter ers 1355, ac yn 1925 gwelodd sefydlu Plaid Cymru.

Siarter1355, gan Edward y Tywysog Du
Sefydlu Plaid Cymru5 Awst 1925
Siaradwyr Cymraeg81% yn 2021

Marchnad Llŷn

Gwnaed Pwllheli yn fwrdeistref gan siarter 1355, ac mae’r farchnad yn dal i gael ei chynnal bob dydd Mercher ar y Maes.

Sefydlu Plaid Cymru

Ar 5 Awst 1925, yn ystod yr Eisteddfod Genedlaethol yn y dref, cyfarfu Byddin Ymreolwyr Cymru H. R. Jones a’r Mudiad Cymreig dan Saunders Lewis a sefydlu Plaid Genedlaethol Cymru. Roedd Lewis Valentine a D. J. Williams yno, a Lewis Valentine oedd ei llywydd cyntaf.

Cynan

Ganed y bardd Cynan ym Mhwllheli yn 1895, lle cadwai ei dad y Central Restaurant yn Stryd Penlan. Mae Alan Llwyd yn ei gyfrif yn brif fardd rhyfel Cymraeg y Rhyfel Byd Cyntaf.

Ymweld

Yn yr 1890au cododd Solomon Andrews o Gaerdydd y promenâd a’r West End, ac mae’r harbwr bellach yn dal marina Hafan Pwllheli. Daeth yr Eisteddfod Genedlaethol i’r dref yn 1925, 1955 a 2023.

Plaid Cymru

Ar fap y trefi →

Pobl Pwllheli

1893–1985

Saunders Lewis

Dramodydd (wedi’i gofnodi)

Dramodydd, un o sefydlwyr Plaid Cymru, ac awdur darlith Tynged yr Iaith yn 1962.

Saunders Lewis
1893–1986

Lewis Valentine

Llywydd cyntaf Plaid Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweinidog gyda’r Bedyddwyr, llywydd cyntaf Plaid Cymru ac un o’r tri a roes yr ysgol fomio ym Mhenyberth ar dân yn 1936. Ef a ysgrifennodd yr emyn ‘Gweddi dros Gymru’.

Lewis Valentine
1885–1970

D. J. Williams

Storïwr Rhydcymerau (wedi’i gofnodi)

O Rydcymerau, awdur Hen Dŷ Ffarm ac un o sylfaenwyr Plaid Cymru, a aeth i’r carchar gyda Saunders Lewis a Lewis Valentine am y tân ym Mhenyberth.

D. J. Williams
1895–1970

Cynan

Bardd ac Archdderwydd (wedi’i gofnodi)

Y bardd o Bwllheli a enillodd y goron dair gwaith a’r gadair unwaith yn yr Eisteddfod Genedlaethol, a fu ddwywaith yn Archdderwydd ac a luniodd seremonïau’r Orsedd.

Cynan

Ar y llinell amser

  1. Sefydlu Plaid Cymru

    Sefydlir plaid genedlaethol yn ystod yr eisteddfod ym Mhwllheli.

    Sefydlu Plaid Cymru

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf