Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Gwynedd

Gwynedd

Penygroes

Y pentref yng nghanol Dyffryn Nantlle, dyffryn y chwareli llechi, lle cafodd Gwydion Leu yn eryr mewn derwen yn y Mabinogi.

Llun: Tai chwarelwyr, Penygroes · Eirian Evans, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Gwynedd53.055° N, 4.285° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Penygroes: pen y groesffordd

Penygroes

  • Pen pen, copa
  • y y fannod
  • groes croeso croes (treiglad meddal: c → g)

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Tyfodd Pen-y-groes lle mae’r ffyrdd o Garmel, Rhyd-ddu a Phontllyfni’n croesi ffordd Caernarfon i Borthmadog, ac mae’n dal yn fan siopa a chwrdd Dyffryn Nantlle.

Siaradwyr Cymraeg yn 201188%
Pobl yn 20111,793
Cau’r rheilffordd1964

Lleu yn Nantlle

Ym Mhedwaredd Gainc y Mabinogi cafodd Gwydion Lleu Llaw Gyffes ar ffurf eryr mewn derwen yn Nantlle.

Cwm y llechi

Saif Pen-y-groes yn hen wlad chwareli llechi Dyffryn Nantlle, ac er i’r rhan fwyaf o’r chwareli gau, y pentref yw canol y dyffryn o hyd.

Calon y Gymraeg

Yn 2011 siaradai 88 o bob cant o’r bobl yma Gymraeg, un o’r lleoedd mwyaf Cymraeg yn y wlad, ac mae Ysgol Dyffryn Nantlle’n dysgu o leiaf 80% o’i phynciau drwy’r Gymraeg.

Pobl Pen-y-groes

Mae’r ysgolhaig a’r geiriadurwr Dafydd Glyn Jones a’r actor a’r canwr Bryn Fôn ymhlith pobl y pentref, a’r hen reilffordd yw llwybr beicio Lôn Eifion heddiw.

Gwydion fab DônLleu Llaw Gyffes

Ar fap y trefi →

Cestyll gerllaw

Pobl Penygroes

Y Pedair Cainc

Gwydion fab Dôn

Swynwr a chyfarwydd gorau’r byd (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Dôn a nai Math, cyfarwydd gorau’r byd a meistr hud. Magodd Leu, enillodd enw ac arfau iddo, gwnaeth Flodeuwedd o flodau, a dwyn Lleu yn ôl o rith eryr.

Gwydion fab Dôn
Y Pedair Cainc

Lleu Llaw Gyffes

Arglwydd Gwynedd, Lleu â’r llaw gyffes (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Arianrhod, a fagwyd gan Wydion, a enillodd ei enw a’i arfau yn erbyn tynghedau ei fam, a briododd Flodeuwedd, a drawyd ac a aeth yn eryr, ac a ddaeth yn ôl i lywodraethu Gwynedd.

Lleu Llaw Gyffes

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf