Caswallon fab Beli
Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab Beli
Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
Y Pedair Cainc
Mab Dôn a nai Math, cyfarwydd gorau’r byd a meistr hud. Magodd Leu, enillodd enw ac arfau iddo, gwnaeth Flodeuwedd o flodau, a dwyn Lleu yn ôl o rith eryr.
Llun: Caer Rufeinig Tomen y Mur o’r awyr, a’r domen Normanaidd ddiweddarach o fewn ei rhagfuriau · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Gwydion fab Dôn: Gwydion, mab Dôn
Gwydion fab Dôn
Gwydion fab Dôn yw dewin mawr Pedwaredd Gainc y Mabinogi, ac mae’r chwedl yn dweud mai ef oedd y cyfarwydd gorau yn y byd. Yn glyfar, yn eofn ac yn llawn ystrywiau, mae’n gwneud cam ac yn talu amdano, ac yna’n treulio gweddill ei stori’n achub y nai a gâr.FfynonellauGwydion ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Dôn, dewin a chyfarwydd y Bedwaredd Gainc; moch Pryderi, magu Lleu, yr englynion i’r eryr, a Chaer Gwydion, y Llwybr Llaethog.Pedeir Keinc y Mabinogi ↗Ifor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1930Testun Cymraeg y pedair chwedl o Lyfr Gwyn Rhydderch, gyda Llyfr Coch Hergest wrth ei ochr: ffynhonnell pob golygfa a adroddir ar y tudalennau hyn.
| Yn y chwedlau | Pedwaredd Gainc y Mabinogi |
|---|---|
| Teulu | Mab Dôn; nai Math; brawd Gilfaethwy ac Arianrhod |
| Mab maeth | Lleu Llaw Gyffes |
| Yn yr awyr | Caer Gwydion, hen enw Cymraeg y Llwybr Llaethog |
I ennill moch Annwn i Wynedd, aeth Gwydion i’r de i lys Pryderi yn Rhuddlan Teifi gydag un cydymaith ar ddeg, pob un yn rhith beirdd. Y noson honno adroddodd straeon, a dywed y chwedl mai ef oedd y cyfarwydd gorau yn y byd: roedd yr holl lys wrth ei fodd ag ef. Gyda meirch, cŵn a tharianau wedi’u swyno o gaws llyffant, cyfnewidiodd Bryderi o’i foch a’u gyrru i’r gogledd, ac enwyd y mannau lle gorffwysent ar y ffordd, medd y chwedl, ar eu hôl.FfynonellauGwydion ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Dôn, dewin a chyfarwydd y Bedwaredd Gainc; moch Pryderi, magu Lleu, yr englynion i’r eryr, a Chaer Gwydion, y Llwybr Llaethog.Math fab Mathonwy (the Fourth Branch) ↗Wikipedia (Saesneg)Y Bedwaredd Gainc, chwedl Gwynedd: o Gaer Dathyl a Goewin hyd at farw Pryderi, geni Lleu, Blodeuwedd a’r eryr yn y dderwen.
Costiodd y rhyfel a ddilynodd ei fywyd i Bryderi, a phan glywodd Math beth a wnaeth ei neiaint i Goewin, cosbodd hwy ill dau. Am dair blynedd bu Gwydion a’i frawd yn byw fel anifeiliaid gwyllt: carw ac ewig, baedd a hwch, blaidd a bleiddast. Pan adferodd Math hwy maddeuodd iddynt, a daeth Gwydion yn gynorthwywr mwyaf dibynadwy iddo.FfynonellauGwydion ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Dôn, dewin a chyfarwydd y Bedwaredd Gainc; moch Pryderi, magu Lleu, yr englynion i’r eryr, a Chaer Gwydion, y Llwybr Llaethog.Math fab Mathonwy ↗Wikipedia (Saesneg)Arglwydd Gwynedd yn y Bedwaredd Gainc, yng Nghaer Dathyl; ei forwyn draed, ei gosb ar ei neiaint, a chreu Blodeuwedd gyda Gwydion.
Pan gamodd ei chwaer Arianrhod dros hudlath Math a geni dau fab, cododd Gwydion yr ail, peth bychan heb ei lunio, a’i guddio mewn cist wrth droed ei wely. Magodd y bachgen ei hun, a phan dyngodd Arianrhod na châi enw, arfau na gwraig oni bai iddi hi eu rhoi, trechodd Gwydion hi bob tro. Yn rhith crydd twyllodd hi i enwi’r bachgen yn Lleu Llaw Gyffes; yn rhith bardd llanwodd y môr â sŵn llynges fel yr arfogodd hi ef ei hun; a chyda Math gwnaeth iddo wraig o flodau.FfynonellauGwydion ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Dôn, dewin a chyfarwydd y Bedwaredd Gainc; moch Pryderi, magu Lleu, yr englynion i’r eryr, a Chaer Gwydion, y Llwybr Llaethog.Lleu Llaw Gyffes ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Arianrhod a fagwyd gan Wydion; ei enw, ei arfau a’i wraig o flodau; gwaywffon Gronw, yr eryr yn y dderwen yn Nantlle, a’r llech a drywanwyd ar y Cynfal; ei enw a Lugus y Galiaid.
Pan drawyd Lleu gan waywffon Gronw a hedfan ymaith ar ffurf eryr, ni orffwysai Gwydion. Chwiliodd Wynedd a Phowys nes dilyn hwch at dderwen yn Nantlle, lle’r eisteddai’r eryr, a chig pwdr yn syrthio ohono. Canodd Gwydion dri englyn iddo, a gyda phob pennill deuai’r eryr yn is, nes disgyn ar ei lin. Trawodd ef â’i hudlath a safodd Lleu yno eto, yn ddim ond croen ac asgwrn, a chafodd Gwydion feddygon gorau Gwynedd i’w iacháu.FfynonellauGwydion ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Dôn, dewin a chyfarwydd y Bedwaredd Gainc; moch Pryderi, magu Lleu, yr englynion i’r eryr, a Chaer Gwydion, y Llwybr Llaethog.Lleu Llaw Gyffes ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Arianrhod a fagwyd gan Wydion; ei enw, ei arfau a’i wraig o flodau; gwaywffon Gronw, yr eryr yn y dderwen yn Nantlle, a’r llech a drywanwyd ar y Cynfal; ei enw a Lugus y Galiaid.
Dar a dyf y rwng deu lenn, gorduwrych awyr a glynn
Englyn cyntaf Gwydion i’r eryr, Pedwaredd Gainc y Mabinogi
Mae’r englynion a gân Gwydion ymhlith yr adnodau hynaf yn Gymraeg. Yng ngherddi Llyfr Taliesin mae’n ddewin mawr ac yn lluniwr ffurfiau, ac mewn hen Gymraeg galwyd y Llwybr Llaethog yn Gaer Gwydion. Ef yw’r bardd a’r cyfarwydd yn arwr: y gŵr y gallai ei eiriau ennill teyrnas a galw’r meirw’n ôl.FfynhonnellGwydion ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Dôn, dewin a chyfarwydd y Bedwaredd Gainc; moch Pryderi, magu Lleu, yr englynion i’r eryr, a Chaer Gwydion, y Llwybr Llaethog.
Ffynonellau a darllen pellach
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Y chwedl: Math fab Mathonwy → Holl chwedlau’r Mabinogion → Erthygl: y llyfrau a gadwodd y chwedlau →
Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab BeliBeli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.
Beli MawrMab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.
Lludd fab BeliMab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.
Llefelys fab BeliYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf