Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1792–1852

John Jones (Tegid)

Ysgolhaig ac offeiriad o’r Bala, caplan Eglwys Crist, Rhydychen, a gopïodd chwedlau Llyfr Coch Hergest ac a helpodd yr Arglwyddes Charlotte Guest i gyfieithu’r Mabinogion.

Llun: Golwg o’r awyr ar hyd Llyn Tegid, y llyn naturiol mwyaf yng Nghymru · Peter McDermott, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1792–1852 (wedi’i gofnodi) Ysgolhaig a gopïodd y Llyfr Coch i’r Arglwyddes Charlotte Guest Y Gymru Ddiwydiannol Ysgolheigion ac athrawon
Bedd Tegid yn Nanhyfer
Bedd Tegid yn Nanhyfer · Llun: Wikimedia Commons · ceridwen, CC BY-SA 2.0

Ystyr yr enw

Tegid: o Lyn Tegid ger y Bala, bro John Jones

Daeth John Jones, Tegid, mab i felinydd hetiau o lan Llyn Tegid, yn ysgolhaig yn Rhydychen, yn fardd ac yn bencampwr y Gymraeg. Ef a gopïodd chwedlau Llyfr Coch Hergest i’r Arglwyddes Charlotte Guest a’i helpu gyda’i chyfieithiad, gan chwarae ei ran yn rhoi’r Mabinogion i’r byd; yn ôl pob hanes roedd yn ŵr eithriadol o garedig a hoffus.

Ganed10 Chwefror 1792, y Bala
Enw barddolTegid, o Lyn Tegid
RhydychenColeg Iesu; caplan a phrif gantor Eglwys Crist; curad Sant Thomas
Ei waith mawrCopïo chwedlau Llyfr Coch Hergest i’r Arglwyddes Charlotte Guest; Gwaith Lewys Glyn Cothi (1837)
Bu farw2 Mai 1852, Nanhyfer, Sir Benfro

Ger Llyn Tegid#

Ganed John ar 10 Chwefror 1792 yn y Bala, mab cyntaf Henry a Catherine Jones; cadwai ei fam fusnes melinydd hetiau go fawr yn y dref. Cymerodd ei enw barddol, Tegid, o’r llyn y tyfodd i fyny ar ei lan. Yn llanc yn y Bala cymerodd ei le yn llinach beirdd yr ardal, gan ddysgu crefft cerdd dafod gan Robert William, a’i dysgu yn ei dro i Charles Saunderson.

I Rydychen#

Wedi ysgolion yn y Bala a Chaerfyrddin aeth i Goleg Iesu, Rhydychen, yn 1814 a graddio yn 1818. Ar ddiwedd 1819 urddwyd ef a daeth yn gaplan Eglwys Crist, ac yn 1823 yn brif gantor iddi, gyda gofal plwyf Sant Thomas yn Rhydychen. Am ddeunaw mlynedd gwasanaethodd y plwyf hwnnw’n egnïol, gan helaethu’r eglwys a chodi ysgolion.

Ysgolhaig Hebraeg#

Roedd yn Hebreigydd gwych, ac yn 1830 cyhoeddodd fersiwn newydd o Lyfr Eseia, a gafodd ail argraffiad yn 1842 ac a ganmolwyd gan Hebreigwyr blaenllaw ar y Cyfandir.

Dros y Gymraeg#

Ond astudiaethau Cymraeg a lanwai’r lle mwyaf yn ei galon. Yn 1820 cyhoeddodd draethawd ar gadw’r iaith Gymraeg, Traethawd ar Gadwedigaeth yr Iaith Gymraeg, a chyda Gwallter Mechain golygodd gerddi’r bardd o’r bymthegfed ganrif Lewys Glyn Cothi i’r Cymmrodorion (1837–39), gan ysgrifennu’r rhagymadrodd hanesyddol ei hun.

Y Llyfr Coch a’r Mabinogion#

Tegid a gopïodd chwedlau Llyfr Coch Hergest, un o drysorau mawr llên Gymraeg yr Oesoedd Canol, i’r Arglwyddes Charlotte Guest. Helpodd hi hefyd gyda’i chyfieithiad, a ddaeth â’r Mabinogion at ddarllenwyr ledled y byd. Roedd ganddo gysylltiad agos â’r Arglwyddes Charlotte ac ag Arglwyddes Llanofer.

Eisteddfodau#

Roedd Tegid yn amlwg ym mudiad yr eisteddfod, yn enwedig yn eisteddfodau mawr y Fenni, ac enillodd gwpan yn eisteddfod Caerdydd yn 1834. Roedd yn un o hyrwyddwyr Cymdeithas y Llawysgrifau Cymreig.

Adref i Gymru#

Yn 1841, trwy ddylanwad Arglwyddes Llanofer, cafodd fywoliaeth Nanhyfer yn Sir Benfro, ac yn 1848 daeth yn ganon Tyddewi. Bu farw ym mhersondy Nanhyfer ar 2 Mai 1852 a’i gladdu yn Nanhyfer. Casglwyd ei gerddi, y bu rhai o’i delynegion byrion yn cael eu dyfynnu’n hir, gan ei nai Henry Roberts yn Gwaith Barddonawl (1859).

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf