Hanes Cymru / Oes y Seintiau

Oes Arthur

Enid ferch Ynywl

Arwres y rhamant Gymraeg Geraint fab Erbin. Amheuodd ei gŵr hi a’i gorfodi i farchogaeth o’i flaen heb ddweud gair, ond achubodd ei rhybuddion ei fywyd dro ar ôl tro.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Oes Arthur (cronicl cynnar:Geraint fab Erbin, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Arwres ffyddlon Geraint ac Enid Oes y Seintiau Arwyr gwerin
Dechrau chwedl Geraint ac Enid yn Llyfr Coch Hergest
Dechrau chwedl Geraint ac Enid yn Llyfr Coch Hergest · Llun: Wikimedia Commons · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others; Jesus College, Oxford, CC BY 4.0

Ystyr yr enw

Enid ferch Ynywl: Enid, merch Ynywl

Enid ferch Ynywl

  • Enid ei henw ei hun
  • ferch mercho merch (treiglad meddal: m → f)
  • Ynywl enw ei thad

Enid yw arwres Geraint ac Enid, un o Dair Rhamant y Mabinogion, ac un o’r gwragedd mwyaf ffyddlon a dewr yn holl chwedlau llys Arthur. Wedi i’w gŵr wahardd iddi yngan gair wrtho ar ffordd hir a pheryglus, torrodd y gorchymyn dro ar ôl tro i’w rybuddio am y gelynion a farchogai yn ei erbyn, ac achubodd ei chariad ei fywyd. Drwy gerdd Tennyson, Enid, aeth ei henw allan ar draws y byd Saesneg ei iaith.

PrydOes Arthur
Ei gŵrGeraint fab Erbin
Ei thadYnywl, yn ôl y chwedl
Ei chwedlGeraint ac Enid
Cedwir ynLlyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest

Merch Ynywl#

Yn y chwedl, mae Enid yn ferch i Ynywl, hen iarll a gollodd ei diroedd ac a drigai gyda’i wraig a’i ferch mewn llys adfeiliedig. Daeth Geraint, un o wŷr Arthur, yno wrth ymlid marchog a oedd wedi sarhau morwyn y Frenhines Gwenhwyfar, a chymerodd Enid yn rhiain iddo yn ymryson y gwalch. Enillodd yr ymryson, gorchfygodd y marchog, a dug Enid i lys Arthur yng Nghaerllion, lle croesawodd Gwenhwyfar hi ag anrhydedd.

Gwraig gywir#

Priododd Geraint ac Enid ac aethant adref i deyrnas Erbin, a charent ei gilydd mor dda nes i Geraint roi’r gorau i dwrnameintiau a brwydrau i aros wrth ei hochr. Dechreuodd pobl ddweud ei fod wedi mynd yn feddal. Clywodd Enid hynny, a thristáu, ac un bore, gan dybio ei fod yn cysgu, wylodd nad oedd yn wraig gywir, oherwydd drwyddi hi yr oedd ei harglwydd yn colli ei glod.

Y ffordd hir#

Deffrodd Geraint, a chamddeall ei geiriau. Gorchmynnodd i Enid wisgo ei gwisg waethaf a marchogaeth o’i flaen ar daith hir a pheryglus, a gwaharddodd iddi yngan un gair wrtho. Dro ar ôl tro ar y ffordd honno gwelodd wŷr arfog yn aros i ymosod ar ei gŵr, a phob tro, gan ofni mwy drosto ef na throsti ei hun, torrodd ei orchymyn a’i rybuddio. Bob tro ymladdodd Geraint ac ennill.

Cariad wedi ei brofi#

Erbyn diwedd y ffordd roedd cariad Enid wedi ei brofi y tu hwnt i bob amheuaeth, a dewrder Geraint hefyd. Cymodwyd y ddau’n hapus, a daeth Geraint adref i reoli teyrnas ei dad ag Enid wrth ei ochr. Cedwir y chwedl yn Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest, a’i chymar Ffrangeg yw Erec et Enide Chrétien de Troyes. Nid yw Enid i’w chael mewn unrhyw chwedl Gymraeg arall, ond mae hon wedi ei gwneud yn enwog.

Enid Tennyson#

Yn 1859 cyhoeddodd Alfred Tennyson y stori fel cerdd o’r enw syml ‘Enid’, un o’r Idylls of the King, ac yn ddiweddarach rhannodd hi yn The Marriage of Geraint a Geraint and Enid. Drwy Tennyson, daeth Enid y chwedl Gymraeg yn enw annwyl ym Mhrydain a thu hwnt.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf