Arwres y rhamant Gymraeg Geraint fab Erbin. Amheuodd ei gŵr hi a’i gorfodi i farchogaeth o’i flaen heb ddweud gair, ond achubodd ei rhybuddion ei fywyd dro ar ôl tro.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Gwrando ar y dudalen hon4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Oes Arthur (cronicl cynnar:· Geraint fab Erbin, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)Arwres ffyddlon Geraint ac EnidOes y SeintiauArwyr gwerin
Dechrau chwedl Geraint ac Enid yn Llyfr Coch Hergest · Llun: Wikimedia Commons · Hywel Fychan ap Hywel Goch and others; Jesus College, Oxford, CC BY 4.0
Ystyr yr enw
Enid ferch Ynywl: Enid, merch Ynywl
Enid ferch Ynywl
Enidei henw ei hun
ferchmercho merch (treiglad meddal: m → f)
Ynywlenw ei thad
2 munud o ddarllen
Enid yw arwres Geraint ac Enid, un o Dair Rhamant y Mabinogion, ac un o’r gwragedd mwyaf ffyddlon a dewr yn holl chwedlau llys Arthur. Wedi i’w gŵr wahardd iddi yngan gair wrtho ar ffordd hir a pheryglus, torrodd y gorchymyn dro ar ôl tro i’w rybuddio am y gelynion a farchogai yn ei erbyn, ac achubodd ei chariad ei fywyd. Drwy gerdd Tennyson, Enid, aeth ei henw allan ar draws y byd Saesneg ei iaith.FfynhonnellWelsh Romances: Geraint and Enid ↗Wikipedia (Saesneg)Y Tair Rhamant, chwedlau Cymraeg Canol y Mabinogion: Owain neu Iarlles y Ffynnon, Geraint ac Enid, a Pheredur fab Efrawg, sy’n cyfateb i Yvain, Erec et Enide a Perceval Chrétien de Troyes; maent yn goroesi yn Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest, ill dau o’r bedwaredd ganrif ar ddeg, er bod y deunydd o leiaf mor hen â Chrétien; mae Geraint ac Enid, a elwir hefyd yn Geraint fab Erbin, yn adrodd am gariad Geraint, un o wŷr y Brenin Arthur a mab y Brenin Erbin o Ddumnonia, a’r Enid hardd; mae’n ei chanlyn ac maent yn priodi, ond mae sôn yn lledu fod Geraint wedi mynd yn feddal; mae Enid yn wylo nad yw’n wraig gywir am gadw ei gŵr rhag ei ddyletswyddau marchog, ac mae Geraint, gan gamddeall ei geiriau, yn gwneud iddi farchogaeth gydag ef ar daith hir a pheryglus, gan wahardd iddi siarad; mae hi’n anwybyddu’r gorchymyn dro ar ôl tro i’w rybuddio o berygl; mae’r anturiaethau’n profi cariad Enid a gallu Geraint, cymodir y ddau’n hapus, ac etifedda Geraint deyrnas ei dad; nid yw Enid yn ymddangos mewn ffynonellau Cymraeg y tu allan i’r rhamant hon; seiliodd Tennyson ddwy o’i Idylls of the King arni, a gyhoeddwyd gyntaf fel un gerdd, ‘Enid’, yn 1859, ac a rannwyd wedyn yn ‘The Marriage of Geraint’ a ‘Geraint and Enid’.
Yn y chwedl, mae Enid yn ferch i Ynywl, hen iarll a gollodd ei diroedd ac a drigai gyda’i wraig a’i ferch mewn llys adfeiliedig. Daeth Geraint, un o wŷr Arthur, yno wrth ymlid marchog a oedd wedi sarhau morwyn y Frenhines Gwenhwyfar, a chymerodd Enid yn rhiain iddo yn ymryson y gwalch. Enillodd yr ymryson, gorchfygodd y marchog, a dug Enid i lys Arthur yng Nghaerllion, lle croesawodd Gwenhwyfar hi ag anrhydedd.FfynonellauWelsh Romances: Geraint and Enid ↗Wikipedia (Saesneg)Y Tair Rhamant, chwedlau Cymraeg Canol y Mabinogion: Owain neu Iarlles y Ffynnon, Geraint ac Enid, a Pheredur fab Efrawg, sy’n cyfateb i Yvain, Erec et Enide a Perceval Chrétien de Troyes; maent yn goroesi yn Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest, ill dau o’r bedwaredd ganrif ar ddeg, er bod y deunydd o leiaf mor hen â Chrétien; mae Geraint ac Enid, a elwir hefyd yn Geraint fab Erbin, yn adrodd am gariad Geraint, un o wŷr y Brenin Arthur a mab y Brenin Erbin o Ddumnonia, a’r Enid hardd; mae’n ei chanlyn ac maent yn priodi, ond mae sôn yn lledu fod Geraint wedi mynd yn feddal; mae Enid yn wylo nad yw’n wraig gywir am gadw ei gŵr rhag ei ddyletswyddau marchog, ac mae Geraint, gan gamddeall ei geiriau, yn gwneud iddi farchogaeth gydag ef ar daith hir a pheryglus, gan wahardd iddi siarad; mae hi’n anwybyddu’r gorchymyn dro ar ôl tro i’w rybuddio o berygl; mae’r anturiaethau’n profi cariad Enid a gallu Geraint, cymodir y ddau’n hapus, ac etifedda Geraint deyrnas ei dad; nid yw Enid yn ymddangos mewn ffynonellau Cymraeg y tu allan i’r rhamant hon; seiliodd Tennyson ddwy o’i Idylls of the King arni, a gyhoeddwyd gyntaf fel un gerdd, ‘Enid’, yn 1859, ac a rannwyd wedyn yn ‘The Marriage of Geraint’ a ‘Geraint and Enid’.Geraint ↗Wikipedia (Saesneg)Geraint, rhyfelwr dewr yn nhraddodiad Cymru ac yn straeon Arthur, sy’n gysylltiedig efallai â’r Geraint hanesyddol, brenin Dumnonia ar ddechrau’r wythfed ganrif, ac enw sant-frenin o Ddumnonia yn y chweched ganrif a fu fyw efallai yn ystod teyrnasiad Arthur neu ychydig cyn hynny; ffurf Gymraeg ar y Lladin Gerontius, ‘hen ŵr’, yw Geraint; mae ‘Geraint o’r De’ yn ymladd yng Nghatraeth yn Y Gododdin, Geraint fab Erbin efallai, mab y brenin Erbin o Ddumnonia o’r bumed ganrif; mae’r Trioedd yn enwi Geraint yn un o Dri Llynghesydd Ynys Prydain; dethlir ei gampau ym mrwydr Llongborth yn y gerdd Geraint fab Erbin, o’r ddegfed neu’r unfed ganrif ar ddeg yn ôl pob tebyg, a briodolir yn draddodiadol i Lywarch Hen; cred ysgolheigion mai Llongborth yw Portsmouth y Cronicl Eingl-Sacsonaidd, lle lladdwyd ‘Brython ifanc, gŵr bonheddig iawn’, ac mai Geraint oedd y gŵr ifanc hwnnw; ef yw arwr Geraint ac Enid, un o’r Tair Rhamant, lle mae ei dad yn Erbin; mae Culhwch ac Olwen yn rhoi brodyr iddo, Ermid a Dywel; ailweithiodd Tennyson y chwedl yn The Marriage of Geraint a Geraint and Enid yn ei Idylls of the King; yn ôl Buchedd Teilo, yn 549 croesawyd Teilo a’i fynaich, ar eu ffordd at Samson yn Llydaw, gan y Brenin Geraint yn Din Gerrein, ac addawodd Teilo ei gymorth ysbrydol iddo awr ei farw, a saith mlynedd yn ddiweddarach daeth yn ôl i roi’r sacrament olaf iddo; cyfrifwyd yntau’n sanctaidd, ac ef yw nawddsant Gerrans ger Falmouth, lle yn ôl traddodiad lleol y claddwyd ef ar Carne Beacon ger Veryan; ei ŵyl yw 10 Awst.
Priododd Geraint ac Enid ac aethant adref i deyrnas Erbin, a charent ei gilydd mor dda nes i Geraint roi’r gorau i dwrnameintiau a brwydrau i aros wrth ei hochr. Dechreuodd pobl ddweud ei fod wedi mynd yn feddal. Clywodd Enid hynny, a thristáu, ac un bore, gan dybio ei fod yn cysgu, wylodd nad oedd yn wraig gywir, oherwydd drwyddi hi yr oedd ei harglwydd yn colli ei glod.FfynhonnellWelsh Romances: Geraint and Enid ↗Wikipedia (Saesneg)Y Tair Rhamant, chwedlau Cymraeg Canol y Mabinogion: Owain neu Iarlles y Ffynnon, Geraint ac Enid, a Pheredur fab Efrawg, sy’n cyfateb i Yvain, Erec et Enide a Perceval Chrétien de Troyes; maent yn goroesi yn Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest, ill dau o’r bedwaredd ganrif ar ddeg, er bod y deunydd o leiaf mor hen â Chrétien; mae Geraint ac Enid, a elwir hefyd yn Geraint fab Erbin, yn adrodd am gariad Geraint, un o wŷr y Brenin Arthur a mab y Brenin Erbin o Ddumnonia, a’r Enid hardd; mae’n ei chanlyn ac maent yn priodi, ond mae sôn yn lledu fod Geraint wedi mynd yn feddal; mae Enid yn wylo nad yw’n wraig gywir am gadw ei gŵr rhag ei ddyletswyddau marchog, ac mae Geraint, gan gamddeall ei geiriau, yn gwneud iddi farchogaeth gydag ef ar daith hir a pheryglus, gan wahardd iddi siarad; mae hi’n anwybyddu’r gorchymyn dro ar ôl tro i’w rybuddio o berygl; mae’r anturiaethau’n profi cariad Enid a gallu Geraint, cymodir y ddau’n hapus, ac etifedda Geraint deyrnas ei dad; nid yw Enid yn ymddangos mewn ffynonellau Cymraeg y tu allan i’r rhamant hon; seiliodd Tennyson ddwy o’i Idylls of the King arni, a gyhoeddwyd gyntaf fel un gerdd, ‘Enid’, yn 1859, ac a rannwyd wedyn yn ‘The Marriage of Geraint’ a ‘Geraint and Enid’.
Deffrodd Geraint, a chamddeall ei geiriau. Gorchmynnodd i Enid wisgo ei gwisg waethaf a marchogaeth o’i flaen ar daith hir a pheryglus, a gwaharddodd iddi yngan un gair wrtho. Dro ar ôl tro ar y ffordd honno gwelodd wŷr arfog yn aros i ymosod ar ei gŵr, a phob tro, gan ofni mwy drosto ef na throsti ei hun, torrodd ei orchymyn a’i rybuddio. Bob tro ymladdodd Geraint ac ennill.FfynhonnellWelsh Romances: Geraint and Enid ↗Wikipedia (Saesneg)Y Tair Rhamant, chwedlau Cymraeg Canol y Mabinogion: Owain neu Iarlles y Ffynnon, Geraint ac Enid, a Pheredur fab Efrawg, sy’n cyfateb i Yvain, Erec et Enide a Perceval Chrétien de Troyes; maent yn goroesi yn Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest, ill dau o’r bedwaredd ganrif ar ddeg, er bod y deunydd o leiaf mor hen â Chrétien; mae Geraint ac Enid, a elwir hefyd yn Geraint fab Erbin, yn adrodd am gariad Geraint, un o wŷr y Brenin Arthur a mab y Brenin Erbin o Ddumnonia, a’r Enid hardd; mae’n ei chanlyn ac maent yn priodi, ond mae sôn yn lledu fod Geraint wedi mynd yn feddal; mae Enid yn wylo nad yw’n wraig gywir am gadw ei gŵr rhag ei ddyletswyddau marchog, ac mae Geraint, gan gamddeall ei geiriau, yn gwneud iddi farchogaeth gydag ef ar daith hir a pheryglus, gan wahardd iddi siarad; mae hi’n anwybyddu’r gorchymyn dro ar ôl tro i’w rybuddio o berygl; mae’r anturiaethau’n profi cariad Enid a gallu Geraint, cymodir y ddau’n hapus, ac etifedda Geraint deyrnas ei dad; nid yw Enid yn ymddangos mewn ffynonellau Cymraeg y tu allan i’r rhamant hon; seiliodd Tennyson ddwy o’i Idylls of the King arni, a gyhoeddwyd gyntaf fel un gerdd, ‘Enid’, yn 1859, ac a rannwyd wedyn yn ‘The Marriage of Geraint’ a ‘Geraint and Enid’.
Erbyn diwedd y ffordd roedd cariad Enid wedi ei brofi y tu hwnt i bob amheuaeth, a dewrder Geraint hefyd. Cymodwyd y ddau’n hapus, a daeth Geraint adref i reoli teyrnas ei dad ag Enid wrth ei ochr. Cedwir y chwedl yn Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest, a’i chymar Ffrangeg yw Erec et Enide Chrétien de Troyes. Nid yw Enid i’w chael mewn unrhyw chwedl Gymraeg arall, ond mae hon wedi ei gwneud yn enwog.FfynhonnellWelsh Romances: Geraint and Enid ↗Wikipedia (Saesneg)Y Tair Rhamant, chwedlau Cymraeg Canol y Mabinogion: Owain neu Iarlles y Ffynnon, Geraint ac Enid, a Pheredur fab Efrawg, sy’n cyfateb i Yvain, Erec et Enide a Perceval Chrétien de Troyes; maent yn goroesi yn Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest, ill dau o’r bedwaredd ganrif ar ddeg, er bod y deunydd o leiaf mor hen â Chrétien; mae Geraint ac Enid, a elwir hefyd yn Geraint fab Erbin, yn adrodd am gariad Geraint, un o wŷr y Brenin Arthur a mab y Brenin Erbin o Ddumnonia, a’r Enid hardd; mae’n ei chanlyn ac maent yn priodi, ond mae sôn yn lledu fod Geraint wedi mynd yn feddal; mae Enid yn wylo nad yw’n wraig gywir am gadw ei gŵr rhag ei ddyletswyddau marchog, ac mae Geraint, gan gamddeall ei geiriau, yn gwneud iddi farchogaeth gydag ef ar daith hir a pheryglus, gan wahardd iddi siarad; mae hi’n anwybyddu’r gorchymyn dro ar ôl tro i’w rybuddio o berygl; mae’r anturiaethau’n profi cariad Enid a gallu Geraint, cymodir y ddau’n hapus, ac etifedda Geraint deyrnas ei dad; nid yw Enid yn ymddangos mewn ffynonellau Cymraeg y tu allan i’r rhamant hon; seiliodd Tennyson ddwy o’i Idylls of the King arni, a gyhoeddwyd gyntaf fel un gerdd, ‘Enid’, yn 1859, ac a rannwyd wedyn yn ‘The Marriage of Geraint’ a ‘Geraint and Enid’.
Yn 1859 cyhoeddodd Alfred Tennyson y stori fel cerdd o’r enw syml ‘Enid’, un o’r Idylls of the King, ac yn ddiweddarach rhannodd hi yn The Marriage of Geraint a Geraint and Enid. Drwy Tennyson, daeth Enid y chwedl Gymraeg yn enw annwyl ym Mhrydain a thu hwnt.FfynonellauWelsh Romances: Geraint and Enid ↗Wikipedia (Saesneg)Y Tair Rhamant, chwedlau Cymraeg Canol y Mabinogion: Owain neu Iarlles y Ffynnon, Geraint ac Enid, a Pheredur fab Efrawg, sy’n cyfateb i Yvain, Erec et Enide a Perceval Chrétien de Troyes; maent yn goroesi yn Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest, ill dau o’r bedwaredd ganrif ar ddeg, er bod y deunydd o leiaf mor hen â Chrétien; mae Geraint ac Enid, a elwir hefyd yn Geraint fab Erbin, yn adrodd am gariad Geraint, un o wŷr y Brenin Arthur a mab y Brenin Erbin o Ddumnonia, a’r Enid hardd; mae’n ei chanlyn ac maent yn priodi, ond mae sôn yn lledu fod Geraint wedi mynd yn feddal; mae Enid yn wylo nad yw’n wraig gywir am gadw ei gŵr rhag ei ddyletswyddau marchog, ac mae Geraint, gan gamddeall ei geiriau, yn gwneud iddi farchogaeth gydag ef ar daith hir a pheryglus, gan wahardd iddi siarad; mae hi’n anwybyddu’r gorchymyn dro ar ôl tro i’w rybuddio o berygl; mae’r anturiaethau’n profi cariad Enid a gallu Geraint, cymodir y ddau’n hapus, ac etifedda Geraint deyrnas ei dad; nid yw Enid yn ymddangos mewn ffynonellau Cymraeg y tu allan i’r rhamant hon; seiliodd Tennyson ddwy o’i Idylls of the King arni, a gyhoeddwyd gyntaf fel un gerdd, ‘Enid’, yn 1859, ac a rannwyd wedyn yn ‘The Marriage of Geraint’ a ‘Geraint and Enid’.Geraint ↗Wikipedia (Saesneg)Geraint, rhyfelwr dewr yn nhraddodiad Cymru ac yn straeon Arthur, sy’n gysylltiedig efallai â’r Geraint hanesyddol, brenin Dumnonia ar ddechrau’r wythfed ganrif, ac enw sant-frenin o Ddumnonia yn y chweched ganrif a fu fyw efallai yn ystod teyrnasiad Arthur neu ychydig cyn hynny; ffurf Gymraeg ar y Lladin Gerontius, ‘hen ŵr’, yw Geraint; mae ‘Geraint o’r De’ yn ymladd yng Nghatraeth yn Y Gododdin, Geraint fab Erbin efallai, mab y brenin Erbin o Ddumnonia o’r bumed ganrif; mae’r Trioedd yn enwi Geraint yn un o Dri Llynghesydd Ynys Prydain; dethlir ei gampau ym mrwydr Llongborth yn y gerdd Geraint fab Erbin, o’r ddegfed neu’r unfed ganrif ar ddeg yn ôl pob tebyg, a briodolir yn draddodiadol i Lywarch Hen; cred ysgolheigion mai Llongborth yw Portsmouth y Cronicl Eingl-Sacsonaidd, lle lladdwyd ‘Brython ifanc, gŵr bonheddig iawn’, ac mai Geraint oedd y gŵr ifanc hwnnw; ef yw arwr Geraint ac Enid, un o’r Tair Rhamant, lle mae ei dad yn Erbin; mae Culhwch ac Olwen yn rhoi brodyr iddo, Ermid a Dywel; ailweithiodd Tennyson y chwedl yn The Marriage of Geraint a Geraint and Enid yn ei Idylls of the King; yn ôl Buchedd Teilo, yn 549 croesawyd Teilo a’i fynaich, ar eu ffordd at Samson yn Llydaw, gan y Brenin Geraint yn Din Gerrein, ac addawodd Teilo ei gymorth ysbrydol iddo awr ei farw, a saith mlynedd yn ddiweddarach daeth yn ôl i roi’r sacrament olaf iddo; cyfrifwyd yntau’n sanctaidd, ac ef yw nawddsant Gerrans ger Falmouth, lle yn ôl traddodiad lleol y claddwyd ef ar Carne Beacon ger Veryan; ei ŵyl yw 10 Awst.
47 o bobl hanes Arthur yn nhraddodiad Cymru, pob un â’i dudalen ei hun: ei linach yn siarteri Llandaf, ei deulu a’i ryfelwyr yn y cerddi, y Trioedd a’r chwedlau, a’r saint a’r beirdd a’i hadwaenai.
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.