Brenhines Arthur, a enwir yn Culhwch ac Olwen yn bennaf rhiain Ynys Prydain. Mae’r Trioedd yn sôn amdani, mae’r rhamantau’n ei choroni yng Nghaerllion, ac mae traddodiad Cymru’n cofio ei chartref ar y ffin yng Nghnwclas.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Gwrando ar y dudalen hon4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Gwenhwyfar oedd gwraig y Brenin Arthur a brenhines y Brythoniaid. Fe’i henwir yn y chwedl Gymraeg hynaf am Arthur, Culhwch ac Olwen, yn y Trioedd ac mewn hen gerdd ymddiddan rhyngddi hi a’r brenin, ac o Gymru aeth ei henw i bob iaith yn Ewrop, yn Guinevere yn Saesneg ac yn Guenièvre yn Ffrangeg. Yr un enw yw Jennifer, a ddaeth drwy’r Gernyweg.FfynonellauGuinevere ↗Wikipedia (Saesneg)Gwenhwyfar (Llydaweg Gwenivar, Cernyweg Gwynnever), brenhines Prydain Fawr a gwraig y Brenin Arthur; y ffurf Gymraeg wreiddiol yw Gwenhwyfar, a’i rhan gyntaf yw gwen; ffurf Saesneg fodern ar yr enw Cernyweg yw Jennifer; geilw Buchedd Gildas hi’n Guennuuar; mae Triawd 56 yn enwi tair Gwenhwyfar yn wragedd i Arthur, merched Cywryd o Went, Gwythyr ap Greidawl a Gogfran Gawr, ac mae amrywiad ar Driawd 54 yn enwi merch Gogfran Gawr yn unig; mae traddodiad Cymru’n cofio ei chwaer Gwenhwyfach, ac mae dau driawd yn sôn am y ffrae rhyngddynt y credid ei bod y tu ôl i frwydr Camlan; mae Culhwch ac Olwen yn enwi’r ddwy chwaer; geilw Sieffre o Fynwy hi’n un o harddwch mawr Prydain, a fagwyd dan Gadwr, Dug Cernyw; mae Wace a Layamon yn ei gwneud o dras Rufeinig fonheddig ar ochr ei mam; mae hanes ei chipio, neu ei hachub o berygl, yn codi dro ar ôl tro mewn sawl fersiwn o’r stori.Gwenhwyfar ↗Wicipedia CymraegGwenhwyfar (Lladin Guinhumara, Ffrangeg Guenièvre, Saesneg Guinevere), gwraig y Brenin Arthur; mae rhai ffynonellau Cymraeg yn ei gwneud yn ferch i Ogfran Gawr, ac mae traddodiad yn rhoi chwaer iddi, Gwenhwyfach; fe’i henwir yn Culhwch ac Olwen; mae cyfres o hen englynion, Ymddiddan Arthur a Gwenhwyfar, efallai wedi goroesi o chwedl gynnar goll amdani; ym Muchedd Gildas gan Garadog o Lancarfan, cipiodd Melwas, brenin Aestiva Regio, Gwlad yr Haf, hi a’i chadw’n garcharor, chwedl a geir gan Chrétien de Troyes hefyd; yn Hanes Sieffre mae’n gorffen ei hoes yn lleian yng Nghaerllion ar Wysg; ceir llawer o gyfeiriadau ati yn y Tair Rhamant; mae Triawd 53 yn cofnodi Gwenhwyfach yn taro Gwenhwyfar fel un o’r Tair Gwith Balfawd, am iddi arwain at frwydr Camlan.
Mae Gwenhwyfar yn ymddangos yn Culhwch ac Olwen, yr hynaf o’r chwedlau Cymraeg am Arthur, ynghyd â’i chwaer Gwenhwyfach, ac mae’n aml yn llys Arthur yn y Tair Rhamant, chwedlau Owain, Peredur a Geraint. Efallai mai cyfres o hen englynion, Ymddiddan Arthur a Gwenhwyfar, yw’r cwbl sy’n weddill o chwedl gynnar amdani sydd bellach ar goll.FfynonellauGwenhwyfar ↗Wicipedia CymraegGwenhwyfar (Lladin Guinhumara, Ffrangeg Guenièvre, Saesneg Guinevere), gwraig y Brenin Arthur; mae rhai ffynonellau Cymraeg yn ei gwneud yn ferch i Ogfran Gawr, ac mae traddodiad yn rhoi chwaer iddi, Gwenhwyfach; fe’i henwir yn Culhwch ac Olwen; mae cyfres o hen englynion, Ymddiddan Arthur a Gwenhwyfar, efallai wedi goroesi o chwedl gynnar goll amdani; ym Muchedd Gildas gan Garadog o Lancarfan, cipiodd Melwas, brenin Aestiva Regio, Gwlad yr Haf, hi a’i chadw’n garcharor, chwedl a geir gan Chrétien de Troyes hefyd; yn Hanes Sieffre mae’n gorffen ei hoes yn lleian yng Nghaerllion ar Wysg; ceir llawer o gyfeiriadau ati yn y Tair Rhamant; mae Triawd 53 yn cofnodi Gwenhwyfach yn taro Gwenhwyfar fel un o’r Tair Gwith Balfawd, am iddi arwain at frwydr Camlan.Guinevere ↗Wikipedia (Saesneg)Gwenhwyfar (Llydaweg Gwenivar, Cernyweg Gwynnever), brenhines Prydain Fawr a gwraig y Brenin Arthur; y ffurf Gymraeg wreiddiol yw Gwenhwyfar, a’i rhan gyntaf yw gwen; ffurf Saesneg fodern ar yr enw Cernyweg yw Jennifer; geilw Buchedd Gildas hi’n Guennuuar; mae Triawd 56 yn enwi tair Gwenhwyfar yn wragedd i Arthur, merched Cywryd o Went, Gwythyr ap Greidawl a Gogfran Gawr, ac mae amrywiad ar Driawd 54 yn enwi merch Gogfran Gawr yn unig; mae traddodiad Cymru’n cofio ei chwaer Gwenhwyfach, ac mae dau driawd yn sôn am y ffrae rhyngddynt y credid ei bod y tu ôl i frwydr Camlan; mae Culhwch ac Olwen yn enwi’r ddwy chwaer; geilw Sieffre o Fynwy hi’n un o harddwch mawr Prydain, a fagwyd dan Gadwr, Dug Cernyw; mae Wace a Layamon yn ei gwneud o dras Rufeinig fonheddig ar ochr ei mam; mae hanes ei chipio, neu ei hachub o berygl, yn codi dro ar ôl tro mewn sawl fersiwn o’r stori.
Mae’r Trioedd yn cadw pos amdani. Mae un triawd yn enwi tair Gwenhwyfar fel tair prif frenhines Arthur: merch Cywryd o Went, merch Gwythyr fab Greidiawl, a merch Gogfran Gawr. Mae un arall yn enwi merch Gogfran Gawr yn unig, ac fel ei ferch ef y cofiodd Cymru hi gan amlaf. Mae’r gyntaf o’r tair yn ei chlymu wrth Went, calon teyrnas Arthur yn nhraddodiad Cymru.FfynonellauGuinevere ↗Wikipedia (Saesneg)Gwenhwyfar (Llydaweg Gwenivar, Cernyweg Gwynnever), brenhines Prydain Fawr a gwraig y Brenin Arthur; y ffurf Gymraeg wreiddiol yw Gwenhwyfar, a’i rhan gyntaf yw gwen; ffurf Saesneg fodern ar yr enw Cernyweg yw Jennifer; geilw Buchedd Gildas hi’n Guennuuar; mae Triawd 56 yn enwi tair Gwenhwyfar yn wragedd i Arthur, merched Cywryd o Went, Gwythyr ap Greidawl a Gogfran Gawr, ac mae amrywiad ar Driawd 54 yn enwi merch Gogfran Gawr yn unig; mae traddodiad Cymru’n cofio ei chwaer Gwenhwyfach, ac mae dau driawd yn sôn am y ffrae rhyngddynt y credid ei bod y tu ôl i frwydr Camlan; mae Culhwch ac Olwen yn enwi’r ddwy chwaer; geilw Sieffre o Fynwy hi’n un o harddwch mawr Prydain, a fagwyd dan Gadwr, Dug Cernyw; mae Wace a Layamon yn ei gwneud o dras Rufeinig fonheddig ar ochr ei mam; mae hanes ei chipio, neu ei hachub o berygl, yn codi dro ar ôl tro mewn sawl fersiwn o’r stori.Gwenhwyfar ↗Wicipedia CymraegGwenhwyfar (Lladin Guinhumara, Ffrangeg Guenièvre, Saesneg Guinevere), gwraig y Brenin Arthur; mae rhai ffynonellau Cymraeg yn ei gwneud yn ferch i Ogfran Gawr, ac mae traddodiad yn rhoi chwaer iddi, Gwenhwyfach; fe’i henwir yn Culhwch ac Olwen; mae cyfres o hen englynion, Ymddiddan Arthur a Gwenhwyfar, efallai wedi goroesi o chwedl gynnar goll amdani; ym Muchedd Gildas gan Garadog o Lancarfan, cipiodd Melwas, brenin Aestiva Regio, Gwlad yr Haf, hi a’i chadw’n garcharor, chwedl a geir gan Chrétien de Troyes hefyd; yn Hanes Sieffre mae’n gorffen ei hoes yn lleian yng Nghaerllion ar Wysg; ceir llawer o gyfeiriadau ati yn y Tair Rhamant; mae Triawd 53 yn cofnodi Gwenhwyfach yn taro Gwenhwyfar fel un o’r Tair Gwith Balfawd, am iddi arwain at frwydr Camlan.
Mae traddodiad Cymru’n cofio ei chwaer, Gwenhwyfach, a’r ffrae rhyngddynt. Mae’r Trioedd yn cyfrif yr ergyd a roddodd Gwenhwyfach i Wenhwyfar ymhlith Tair Gwith Balfawd Ynys Prydain, am y credid bod y ffrae a ddechreuodd wedi arwain yn y diwedd at frwydr Camlan.FfynonellauGwenhwyfar ↗Wicipedia CymraegGwenhwyfar (Lladin Guinhumara, Ffrangeg Guenièvre, Saesneg Guinevere), gwraig y Brenin Arthur; mae rhai ffynonellau Cymraeg yn ei gwneud yn ferch i Ogfran Gawr, ac mae traddodiad yn rhoi chwaer iddi, Gwenhwyfach; fe’i henwir yn Culhwch ac Olwen; mae cyfres o hen englynion, Ymddiddan Arthur a Gwenhwyfar, efallai wedi goroesi o chwedl gynnar goll amdani; ym Muchedd Gildas gan Garadog o Lancarfan, cipiodd Melwas, brenin Aestiva Regio, Gwlad yr Haf, hi a’i chadw’n garcharor, chwedl a geir gan Chrétien de Troyes hefyd; yn Hanes Sieffre mae’n gorffen ei hoes yn lleian yng Nghaerllion ar Wysg; ceir llawer o gyfeiriadau ati yn y Tair Rhamant; mae Triawd 53 yn cofnodi Gwenhwyfach yn taro Gwenhwyfar fel un o’r Tair Gwith Balfawd, am iddi arwain at frwydr Camlan.Guinevere ↗Wikipedia (Saesneg)Gwenhwyfar (Llydaweg Gwenivar, Cernyweg Gwynnever), brenhines Prydain Fawr a gwraig y Brenin Arthur; y ffurf Gymraeg wreiddiol yw Gwenhwyfar, a’i rhan gyntaf yw gwen; ffurf Saesneg fodern ar yr enw Cernyweg yw Jennifer; geilw Buchedd Gildas hi’n Guennuuar; mae Triawd 56 yn enwi tair Gwenhwyfar yn wragedd i Arthur, merched Cywryd o Went, Gwythyr ap Greidawl a Gogfran Gawr, ac mae amrywiad ar Driawd 54 yn enwi merch Gogfran Gawr yn unig; mae traddodiad Cymru’n cofio ei chwaer Gwenhwyfach, ac mae dau driawd yn sôn am y ffrae rhyngddynt y credid ei bod y tu ôl i frwydr Camlan; mae Culhwch ac Olwen yn enwi’r ddwy chwaer; geilw Sieffre o Fynwy hi’n un o harddwch mawr Prydain, a fagwyd dan Gadwr, Dug Cernyw; mae Wace a Layamon yn ei gwneud o dras Rufeinig fonheddig ar ochr ei mam; mae hanes ei chipio, neu ei hachub o berygl, yn codi dro ar ôl tro mewn sawl fersiwn o’r stori.
Mae’r stori hynaf a adroddir amdani ym Muchedd Gildas gan Garadog o Lancarfan. Cipiodd Melwas, brenin Gwlad yr Haf, y frenhines a’i chadw’n garcharor yn ei gaer, a daeth hanes ei chipio a’i hennill yn ôl yn un o’r rhai mwyaf hoff yn holl straeon Arthur, a adroddwyd yng Nghymru ac a ailadroddwyd gan Chrétien de Troyes yn Ffrainc.FfynonellauGwenhwyfar ↗Wicipedia CymraegGwenhwyfar (Lladin Guinhumara, Ffrangeg Guenièvre, Saesneg Guinevere), gwraig y Brenin Arthur; mae rhai ffynonellau Cymraeg yn ei gwneud yn ferch i Ogfran Gawr, ac mae traddodiad yn rhoi chwaer iddi, Gwenhwyfach; fe’i henwir yn Culhwch ac Olwen; mae cyfres o hen englynion, Ymddiddan Arthur a Gwenhwyfar, efallai wedi goroesi o chwedl gynnar goll amdani; ym Muchedd Gildas gan Garadog o Lancarfan, cipiodd Melwas, brenin Aestiva Regio, Gwlad yr Haf, hi a’i chadw’n garcharor, chwedl a geir gan Chrétien de Troyes hefyd; yn Hanes Sieffre mae’n gorffen ei hoes yn lleian yng Nghaerllion ar Wysg; ceir llawer o gyfeiriadau ati yn y Tair Rhamant; mae Triawd 53 yn cofnodi Gwenhwyfach yn taro Gwenhwyfar fel un o’r Tair Gwith Balfawd, am iddi arwain at frwydr Camlan.Guinevere ↗Wikipedia (Saesneg)Gwenhwyfar (Llydaweg Gwenivar, Cernyweg Gwynnever), brenhines Prydain Fawr a gwraig y Brenin Arthur; y ffurf Gymraeg wreiddiol yw Gwenhwyfar, a’i rhan gyntaf yw gwen; ffurf Saesneg fodern ar yr enw Cernyweg yw Jennifer; geilw Buchedd Gildas hi’n Guennuuar; mae Triawd 56 yn enwi tair Gwenhwyfar yn wragedd i Arthur, merched Cywryd o Went, Gwythyr ap Greidawl a Gogfran Gawr, ac mae amrywiad ar Driawd 54 yn enwi merch Gogfran Gawr yn unig; mae traddodiad Cymru’n cofio ei chwaer Gwenhwyfach, ac mae dau driawd yn sôn am y ffrae rhyngddynt y credid ei bod y tu ôl i frwydr Camlan; mae Culhwch ac Olwen yn enwi’r ddwy chwaer; geilw Sieffre o Fynwy hi’n un o harddwch mawr Prydain, a fagwyd dan Gadwr, Dug Cernyw; mae Wace a Layamon yn ei gwneud o dras Rufeinig fonheddig ar ochr ei mam; mae hanes ei chipio, neu ei hachub o berygl, yn codi dro ar ôl tro mewn sawl fersiwn o’r stori.
Geilw Sieffre o Fynwy hi’n un o harddwch mawr Prydain, o deulu bonheddig ac wedi ei magu yn llys Cadwr, arglwydd Cernyw. Rhoddodd awduron ar ei ôl waed Rhufeinig bonheddig iddi ar ochr ei mam. Dywed Sieffre iddi orffen ei hoes yn y bywyd crefyddol, yn lleian yng Nghaerllion ar Wysg.FfynonellauGuinevere ↗Wikipedia (Saesneg)Gwenhwyfar (Llydaweg Gwenivar, Cernyweg Gwynnever), brenhines Prydain Fawr a gwraig y Brenin Arthur; y ffurf Gymraeg wreiddiol yw Gwenhwyfar, a’i rhan gyntaf yw gwen; ffurf Saesneg fodern ar yr enw Cernyweg yw Jennifer; geilw Buchedd Gildas hi’n Guennuuar; mae Triawd 56 yn enwi tair Gwenhwyfar yn wragedd i Arthur, merched Cywryd o Went, Gwythyr ap Greidawl a Gogfran Gawr, ac mae amrywiad ar Driawd 54 yn enwi merch Gogfran Gawr yn unig; mae traddodiad Cymru’n cofio ei chwaer Gwenhwyfach, ac mae dau driawd yn sôn am y ffrae rhyngddynt y credid ei bod y tu ôl i frwydr Camlan; mae Culhwch ac Olwen yn enwi’r ddwy chwaer; geilw Sieffre o Fynwy hi’n un o harddwch mawr Prydain, a fagwyd dan Gadwr, Dug Cernyw; mae Wace a Layamon yn ei gwneud o dras Rufeinig fonheddig ar ochr ei mam; mae hanes ei chipio, neu ei hachub o berygl, yn codi dro ar ôl tro mewn sawl fersiwn o’r stori.Gwenhwyfar ↗Wicipedia CymraegGwenhwyfar (Lladin Guinhumara, Ffrangeg Guenièvre, Saesneg Guinevere), gwraig y Brenin Arthur; mae rhai ffynonellau Cymraeg yn ei gwneud yn ferch i Ogfran Gawr, ac mae traddodiad yn rhoi chwaer iddi, Gwenhwyfach; fe’i henwir yn Culhwch ac Olwen; mae cyfres o hen englynion, Ymddiddan Arthur a Gwenhwyfar, efallai wedi goroesi o chwedl gynnar goll amdani; ym Muchedd Gildas gan Garadog o Lancarfan, cipiodd Melwas, brenin Aestiva Regio, Gwlad yr Haf, hi a’i chadw’n garcharor, chwedl a geir gan Chrétien de Troyes hefyd; yn Hanes Sieffre mae’n gorffen ei hoes yn lleian yng Nghaerllion ar Wysg; ceir llawer o gyfeiriadau ati yn y Tair Rhamant; mae Triawd 53 yn cofnodi Gwenhwyfach yn taro Gwenhwyfar fel un o’r Tair Gwith Balfawd, am iddi arwain at frwydr Camlan.
Mae Gwenhwyfar yn dechrau â gwen. Ysgrifennodd Buchedd Gildas ef yn Guennuuar, Sieffre yn Guenhuuara, Gerallt Gymro yn Wenneveria, a gwnaeth beirdd Ffrainc, Lloegr a’r Almaen ef yn Guenièvre, Guinevere a Ginover. Yn y Gernyweg Gwynnever oedd yr enw, ac o hwnnw y daw Jennifer, un o enwau mwyaf cyffredin y byd Saesneg ei iaith, felly cofir brenhines y Brythoniaid bob dydd heb i’r rhan fwyaf wybod hynny.FfynhonnellGuinevere ↗Wikipedia (Saesneg)Gwenhwyfar (Llydaweg Gwenivar, Cernyweg Gwynnever), brenhines Prydain Fawr a gwraig y Brenin Arthur; y ffurf Gymraeg wreiddiol yw Gwenhwyfar, a’i rhan gyntaf yw gwen; ffurf Saesneg fodern ar yr enw Cernyweg yw Jennifer; geilw Buchedd Gildas hi’n Guennuuar; mae Triawd 56 yn enwi tair Gwenhwyfar yn wragedd i Arthur, merched Cywryd o Went, Gwythyr ap Greidawl a Gogfran Gawr, ac mae amrywiad ar Driawd 54 yn enwi merch Gogfran Gawr yn unig; mae traddodiad Cymru’n cofio ei chwaer Gwenhwyfach, ac mae dau driawd yn sôn am y ffrae rhyngddynt y credid ei bod y tu ôl i frwydr Camlan; mae Culhwch ac Olwen yn enwi’r ddwy chwaer; geilw Sieffre o Fynwy hi’n un o harddwch mawr Prydain, a fagwyd dan Gadwr, Dug Cernyw; mae Wace a Layamon yn ei gwneud o dras Rufeinig fonheddig ar ochr ei mam; mae hanes ei chipio, neu ei hachub o berygl, yn codi dro ar ôl tro mewn sawl fersiwn o’r stori.
47 o bobl hanes Arthur yn nhraddodiad Cymru, pob un â’i dudalen ei hun: ei linach yn siarteri Llandaf, ei deulu a’i ryfelwyr yn y cerddi, y Trioedd a’r chwedlau, a’r saint a’r beirdd a’i hadwaenai.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.