Hanes Cymru / Oes y Seintiau

Oes Arthur

Caradog Freichfras

Caradog Freichfras, brenin Gwent yn yr achau Cymreig, a enwir yn y cyntaf un o’r Trioedd yn ben henuriad llys Arthur yng Nghelliwig, a phrif gynghorwr Arthur yn Breuddwyd Rhonabwy.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Oes Arthur (cronicl cynnar:Trioedd Ynys Prydain, y 13eg ganrif) Brenin Gwent, pen henuriad Arthur Oes y Seintiau Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Muriau Caer-went, hen dref Gwent, lle teyrnasodd Caradog Freichfras yn ôl traddodiad Cymreig
Muriau Caer-went, hen dref Gwent, lle teyrnasodd Caradog Freichfras yn ôl traddodiad Cymreig · Llun: Wikimedia Commons · Chris Andrews, CC BY-SA 2.0

Ystyr yr enw

Caradog Freichfras: Caradog ‘Freichfras’

Caradog Freichfras

  • Caradog ei enw ei hun
  • Freich braicho braich (treiglad meddal: b → f)
  • fras braso bras (treiglad meddal: b → f)

Caradog Freichfras oedd brenin yng Ngwent yn nyddiau Arthur a thad tŷ o frenhinoedd a seintiau. Mae’r Trioedd yn ei wneud yn brif gynghorwr Arthur ac yn un o dri chadfarchog Ynys Prydain, ei wraig oedd Tegau Eurfron, y mae ei mantell yn un o’r Tri Thlws ar Ddeg, ac mae archaeolegwyr yn gweld ynddo reolwr go iawn ar Went a’i lys o fewn hen furiau Rhufeinig Caer-went.

PrydTua 477 hyd 540
TeyrnasGwent
Ei lysCaer-went, Venta Silurum
Ei wraigTegau Eurfron
Ei farchLluagor

Brenin Gwent#

Mae rhai archaeolegwyr yn cymryd Caradog fel brenin go iawn o’r chweched ganrif, a elwir hefyd yn Garadog ab Ynyr, a reolai Went o Gaer-went, tref Rufeinig Venta Silurum. Darllenant ei enw fel cof am Garadog, arwr mawr y Silwriaid, Caratacus, a ymladdodd yn erbyn Rhufain yn yr un wlad bum can mlynedd ynghynt, un arwydd ymhlith eraill fod hen ffyrdd y Silwriaid wedi byw ymlaen yng Ngwent. Mae Buchedd Sant Tathan, sant Caer-went, yn enwi Brenin Caradog hefyd, yr un gŵr yn bur debyg.

Brenin Prydain a Llydaw#

Mae’r sôn hynaf amdano wrth ei lysenw ym Muchedd Sant Padarn, sy’n ei alw’n ‘Caradauc, cognomento Brechbras’, Caradog a elwir Breichfras, ac yn dweud iddo ddod yn frenin Prydain a Llydaw. Mae traddodiad Cymru’n ei gysylltu â Brycheiniog a Maesyfed yn ogystal â Gwent, ac mae chwedlau Cymraeg Breuddwyd Rhonabwy a Geraint yn ei enwi’n Garadog fab Llŷr Marini.

Pen hynaif Arthur#

Mae’r Trioedd yn rhoi lle uchel i Garadog yn llys Arthur. Ef yw pen hynaif Arthur, ei brif gynghorwr, yn llys Celliwig yng Nghernyw, ac yn un o Dri Chadfarchog Ynys Prydain. Ei farch oedd Lluagor, a gyfrifir ymhlith Tri Cheffyl Teilwng Ynys Prydain.

Tad seintiau#

Mae Bonedd y Saint yn gwneud Caradog yn dad i dri sant: Cadfarch, Tangwn a Maethlu, a roddodd ei enw i Lanfaethlu ym Môn. Dywedir i’w fab Cawrdaf sefydlu teyrnas rhwng Gwy a Hafren, ac mae Buchedd Sant Collen, sant Llangollen, yn cyfrif Collen ymhlith ei ddisgynyddion. Drwy Garadog rhoddodd tŷ Gwent frenhinoedd a seintiau i Gymru.

Carados Briefbras#

Marchogodd Caradog allan o Gymru i ramantau Ffrainc. Enwodd Chrétien de Troyes ef yn Karadués Briebraz yn Erec ac Enide, a gwnaeth y storïwyr Ffrangeg, gan gamgymryd y Gymraeg Breichfras am Brief Bras, braich fer, ef yn Carados Braich-fer a rhoi rhamant iddo ef ei hun. Yn stori Ffrangeg marwolaeth Arthur, mae’r Brenin Carados yn marw marwolaeth arwr ym mrwydr olaf y brenin, wedi arwain y rhuthr a yrrodd y gelyn ar ffo.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf