Caradog Freichfras, brenin Gwent yn yr achau Cymreig, a enwir yn y cyntaf un o’r Trioedd yn ben henuriad llys Arthur yng Nghelliwig, a phrif gynghorwr Arthur yn Breuddwyd Rhonabwy.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Gwrando ar y dudalen hon4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Muriau Caer-went, hen dref Gwent, lle teyrnasodd Caradog Freichfras yn ôl traddodiad Cymreig · Llun: Wikimedia Commons · Chris Andrews, CC BY-SA 2.0
Ystyr yr enw
Caradog Freichfras: Caradog ‘Freichfras’
Caradog Freichfras
Caradogei enw ei hun
Freichbraicho braich (treiglad meddal: b → f)
frasbraso bras (treiglad meddal: b → f)
2 munud o ddarllen
Caradog Freichfras oedd brenin yng Ngwent yn nyddiau Arthur a thad tŷ o frenhinoedd a seintiau. Mae’r Trioedd yn ei wneud yn brif gynghorwr Arthur ac yn un o dri chadfarchog Ynys Prydain, ei wraig oedd Tegau Eurfron, y mae ei mantell yn un o’r Tri Thlws ar Ddeg, ac mae archaeolegwyr yn gweld ynddo reolwr go iawn ar Went a’i lys o fewn hen furiau Rhufeinig Caer-went.FfynonellauCaradoc Vreichvras ↗Wikipedia (Saesneg)Caradog Freichfras, cyndad brenhinoedd Gwent, a fu fyw efallai yn y bumed neu’r chweched ganrif; cofir ef yn y rhamantau Ffrangeg fel y Brenin Carados a Carados Briefbras, ‘Braich-fer’; yr un gŵr yn ôl pob tebyg yw’r Caradogiaid yn yr achau Cymreig ac ym Muchedd Sant Tathan; mae’r Mabinogion sawl gwaith yn ei alw’n fab Llŷr Marini; mae rhai archaeolegwyr yn ei gymryd yn ffigwr hanesyddol credadwy, a elwir hefyd yn Garadog ab Ynyr, rheolwr Gwent tua’r chweched ganrif, a’i ganolfan yng Nghaer-went, tref Rufeinig Venta Silurum, ac yn darllen ei enw fel cof am yr arwr cynharach Caratacus, parhad traddodiad o’r Silwriaid a ddaliai’r un wlad; mae’r Trioedd yn ei alw’n bencynghorwr Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw ac yn un o dri marchog Ynys Prydain, ac yn enwi ei farch Lluagor; ei wraig oedd Tegau Eurfron; yn y Mort Artu Ffrangeg mae’n marw’n arwrol ym mrwydr olaf Arthur wedi arwain y gelyn ar ffo.Caradog Freichfras ↗Wicipedia CymraegCaradog Freichfras (477 hyd 540) yn hanes traddodiadol Cymru; ceir y cyfeiriad cynharaf ym Muchedd Sant Padarn, fel ‘Caradauc, cognomento Brechbras’; ei dad oedd Gwrgan Fawr; dywedir iddo ddod yn frenin Prydain a Llydaw; yn draddodiadol cysylltir ef â Brycheiniog a Maesyfed; mae Breuddwyd Rhonabwy yn ei alw’n ‘Caradog Freichfras ap Llyr Marini’ a chwedl Geraint yn Garadog ap Llŷr; yn ôl Bonedd y Saint ef oedd tad y seintiau Cadfarch, Tangwn a Maethlu; dywedir i’w fab Cawrdaf sefydlu teyrnas rhwng Gwy a Hafren yn y chweched ganrif; yn ôl Buchedd Sant Collen, roedd Collen yn ddisgynnydd iddo; ei wraig oedd Tegau Eurfron; ymddengys fel Karadués Briebraz yn Erec ac Enide gan Chrétien de Troyes; mae’r Trioedd yn ei restru ymhlith Tri Chadfarchog Ynys Prydain, fel pen hynaif Arthur yn ei lys yng Nghelliwig yng Nghernyw, ac yn rhoi iddo farch o’r enw Lluagor, un o Dri Ceffyl Teilwng Ynys Prydain.Tegau Eurfron ↗Wikipedia (Saesneg)Tegau Eurfron, brenhines oes Gristnogol gynnar a gwraig y Brenin Caradog Freichfras; i awduron yr Oesoedd Canol roedd yn fwyaf nodedig am dri pheth, ei mantell, un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, ei ffyddlondeb a’i mordwyo; hi yw gwraig Caradog yn y Livre de Carados a’r Manteau Mal Taillé Ffrangeg o ddiwedd y ddeuddegfed ganrif; fe’i henwir gyntaf yn Degau yn y bedwaredd ganrif ar ddeg, gan Oronwy Ddu ap Tudur ac mewn cerdd gan Ddafydd ap Gwilym; cymharodd Guto’r Glyn ei noddwraig â hi a’i noddwr â Charadog Freichfras, a dywedodd fod ei mantell hi’n cyrraedd y llawr pan nad oedd mantell gwragedd eraill cyn hired; mynnodd Lewys Glyn Cothi fod ei noddwr o linach Caradog a ‘Thegau Eururon’; mae’r beirdd hyn yn cyfeirio ati fel symbol o burdeb ac o ffyddlondeb i’w gŵr; ceir y llysenw Eurfron gyntaf yn 1576; ymledodd y straeon amdani o Gymru drwy Brydain i Ffrainc, yn eu plith sut y cafodd yr enw Eurfron, gyntaf yn y Livre de Carados, a hanes y fantell a brofai’r ffyddlon, a adroddir yn Le Manteau Mal Taillé ac yn ddiweddarach yn y faled Saesneg The Boy and the Mantle.
Mae rhai archaeolegwyr yn cymryd Caradog fel brenin go iawn o’r chweched ganrif, a elwir hefyd yn Garadog ab Ynyr, a reolai Went o Gaer-went, tref Rufeinig Venta Silurum. Darllenant ei enw fel cof am Garadog, arwr mawr y Silwriaid, Caratacus, a ymladdodd yn erbyn Rhufain yn yr un wlad bum can mlynedd ynghynt, un arwydd ymhlith eraill fod hen ffyrdd y Silwriaid wedi byw ymlaen yng Ngwent. Mae Buchedd Sant Tathan, sant Caer-went, yn enwi Brenin Caradog hefyd, yr un gŵr yn bur debyg.FfynhonnellCaradoc Vreichvras ↗Wikipedia (Saesneg)Caradog Freichfras, cyndad brenhinoedd Gwent, a fu fyw efallai yn y bumed neu’r chweched ganrif; cofir ef yn y rhamantau Ffrangeg fel y Brenin Carados a Carados Briefbras, ‘Braich-fer’; yr un gŵr yn ôl pob tebyg yw’r Caradogiaid yn yr achau Cymreig ac ym Muchedd Sant Tathan; mae’r Mabinogion sawl gwaith yn ei alw’n fab Llŷr Marini; mae rhai archaeolegwyr yn ei gymryd yn ffigwr hanesyddol credadwy, a elwir hefyd yn Garadog ab Ynyr, rheolwr Gwent tua’r chweched ganrif, a’i ganolfan yng Nghaer-went, tref Rufeinig Venta Silurum, ac yn darllen ei enw fel cof am yr arwr cynharach Caratacus, parhad traddodiad o’r Silwriaid a ddaliai’r un wlad; mae’r Trioedd yn ei alw’n bencynghorwr Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw ac yn un o dri marchog Ynys Prydain, ac yn enwi ei farch Lluagor; ei wraig oedd Tegau Eurfron; yn y Mort Artu Ffrangeg mae’n marw’n arwrol ym mrwydr olaf Arthur wedi arwain y gelyn ar ffo.
Mae’r sôn hynaf amdano wrth ei lysenw ym Muchedd Sant Padarn, sy’n ei alw’n ‘Caradauc, cognomento Brechbras’, Caradog a elwir Breichfras, ac yn dweud iddo ddod yn frenin Prydain a Llydaw. Mae traddodiad Cymru’n ei gysylltu â Brycheiniog a Maesyfed yn ogystal â Gwent, ac mae chwedlau Cymraeg Breuddwyd Rhonabwy a Geraint yn ei enwi’n Garadog fab Llŷr Marini.FfynonellauCaradog Freichfras ↗Wicipedia CymraegCaradog Freichfras (477 hyd 540) yn hanes traddodiadol Cymru; ceir y cyfeiriad cynharaf ym Muchedd Sant Padarn, fel ‘Caradauc, cognomento Brechbras’; ei dad oedd Gwrgan Fawr; dywedir iddo ddod yn frenin Prydain a Llydaw; yn draddodiadol cysylltir ef â Brycheiniog a Maesyfed; mae Breuddwyd Rhonabwy yn ei alw’n ‘Caradog Freichfras ap Llyr Marini’ a chwedl Geraint yn Garadog ap Llŷr; yn ôl Bonedd y Saint ef oedd tad y seintiau Cadfarch, Tangwn a Maethlu; dywedir i’w fab Cawrdaf sefydlu teyrnas rhwng Gwy a Hafren yn y chweched ganrif; yn ôl Buchedd Sant Collen, roedd Collen yn ddisgynnydd iddo; ei wraig oedd Tegau Eurfron; ymddengys fel Karadués Briebraz yn Erec ac Enide gan Chrétien de Troyes; mae’r Trioedd yn ei restru ymhlith Tri Chadfarchog Ynys Prydain, fel pen hynaif Arthur yn ei lys yng Nghelliwig yng Nghernyw, ac yn rhoi iddo farch o’r enw Lluagor, un o Dri Ceffyl Teilwng Ynys Prydain.Caradoc Vreichvras ↗Wikipedia (Saesneg)Caradog Freichfras, cyndad brenhinoedd Gwent, a fu fyw efallai yn y bumed neu’r chweched ganrif; cofir ef yn y rhamantau Ffrangeg fel y Brenin Carados a Carados Briefbras, ‘Braich-fer’; yr un gŵr yn ôl pob tebyg yw’r Caradogiaid yn yr achau Cymreig ac ym Muchedd Sant Tathan; mae’r Mabinogion sawl gwaith yn ei alw’n fab Llŷr Marini; mae rhai archaeolegwyr yn ei gymryd yn ffigwr hanesyddol credadwy, a elwir hefyd yn Garadog ab Ynyr, rheolwr Gwent tua’r chweched ganrif, a’i ganolfan yng Nghaer-went, tref Rufeinig Venta Silurum, ac yn darllen ei enw fel cof am yr arwr cynharach Caratacus, parhad traddodiad o’r Silwriaid a ddaliai’r un wlad; mae’r Trioedd yn ei alw’n bencynghorwr Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw ac yn un o dri marchog Ynys Prydain, ac yn enwi ei farch Lluagor; ei wraig oedd Tegau Eurfron; yn y Mort Artu Ffrangeg mae’n marw’n arwrol ym mrwydr olaf Arthur wedi arwain y gelyn ar ffo.
Mae’r Trioedd yn rhoi lle uchel i Garadog yn llys Arthur. Ef yw pen hynaif Arthur, ei brif gynghorwr, yn llys Celliwig yng Nghernyw, ac yn un o Dri Chadfarchog Ynys Prydain. Ei farch oedd Lluagor, a gyfrifir ymhlith Tri Cheffyl Teilwng Ynys Prydain.FfynonellauCaradog Freichfras ↗Wicipedia CymraegCaradog Freichfras (477 hyd 540) yn hanes traddodiadol Cymru; ceir y cyfeiriad cynharaf ym Muchedd Sant Padarn, fel ‘Caradauc, cognomento Brechbras’; ei dad oedd Gwrgan Fawr; dywedir iddo ddod yn frenin Prydain a Llydaw; yn draddodiadol cysylltir ef â Brycheiniog a Maesyfed; mae Breuddwyd Rhonabwy yn ei alw’n ‘Caradog Freichfras ap Llyr Marini’ a chwedl Geraint yn Garadog ap Llŷr; yn ôl Bonedd y Saint ef oedd tad y seintiau Cadfarch, Tangwn a Maethlu; dywedir i’w fab Cawrdaf sefydlu teyrnas rhwng Gwy a Hafren yn y chweched ganrif; yn ôl Buchedd Sant Collen, roedd Collen yn ddisgynnydd iddo; ei wraig oedd Tegau Eurfron; ymddengys fel Karadués Briebraz yn Erec ac Enide gan Chrétien de Troyes; mae’r Trioedd yn ei restru ymhlith Tri Chadfarchog Ynys Prydain, fel pen hynaif Arthur yn ei lys yng Nghelliwig yng Nghernyw, ac yn rhoi iddo farch o’r enw Lluagor, un o Dri Ceffyl Teilwng Ynys Prydain.Caradoc Vreichvras ↗Wikipedia (Saesneg)Caradog Freichfras, cyndad brenhinoedd Gwent, a fu fyw efallai yn y bumed neu’r chweched ganrif; cofir ef yn y rhamantau Ffrangeg fel y Brenin Carados a Carados Briefbras, ‘Braich-fer’; yr un gŵr yn ôl pob tebyg yw’r Caradogiaid yn yr achau Cymreig ac ym Muchedd Sant Tathan; mae’r Mabinogion sawl gwaith yn ei alw’n fab Llŷr Marini; mae rhai archaeolegwyr yn ei gymryd yn ffigwr hanesyddol credadwy, a elwir hefyd yn Garadog ab Ynyr, rheolwr Gwent tua’r chweched ganrif, a’i ganolfan yng Nghaer-went, tref Rufeinig Venta Silurum, ac yn darllen ei enw fel cof am yr arwr cynharach Caratacus, parhad traddodiad o’r Silwriaid a ddaliai’r un wlad; mae’r Trioedd yn ei alw’n bencynghorwr Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw ac yn un o dri marchog Ynys Prydain, ac yn enwi ei farch Lluagor; ei wraig oedd Tegau Eurfron; yn y Mort Artu Ffrangeg mae’n marw’n arwrol ym mrwydr olaf Arthur wedi arwain y gelyn ar ffo.
Mae Bonedd y Saint yn gwneud Caradog yn dad i dri sant: Cadfarch, Tangwn a Maethlu, a roddodd ei enw i Lanfaethlu ym Môn. Dywedir i’w fab Cawrdaf sefydlu teyrnas rhwng Gwy a Hafren, ac mae Buchedd Sant Collen, sant Llangollen, yn cyfrif Collen ymhlith ei ddisgynyddion. Drwy Garadog rhoddodd tŷ Gwent frenhinoedd a seintiau i Gymru.FfynhonnellCaradog Freichfras ↗Wicipedia CymraegCaradog Freichfras (477 hyd 540) yn hanes traddodiadol Cymru; ceir y cyfeiriad cynharaf ym Muchedd Sant Padarn, fel ‘Caradauc, cognomento Brechbras’; ei dad oedd Gwrgan Fawr; dywedir iddo ddod yn frenin Prydain a Llydaw; yn draddodiadol cysylltir ef â Brycheiniog a Maesyfed; mae Breuddwyd Rhonabwy yn ei alw’n ‘Caradog Freichfras ap Llyr Marini’ a chwedl Geraint yn Garadog ap Llŷr; yn ôl Bonedd y Saint ef oedd tad y seintiau Cadfarch, Tangwn a Maethlu; dywedir i’w fab Cawrdaf sefydlu teyrnas rhwng Gwy a Hafren yn y chweched ganrif; yn ôl Buchedd Sant Collen, roedd Collen yn ddisgynnydd iddo; ei wraig oedd Tegau Eurfron; ymddengys fel Karadués Briebraz yn Erec ac Enide gan Chrétien de Troyes; mae’r Trioedd yn ei restru ymhlith Tri Chadfarchog Ynys Prydain, fel pen hynaif Arthur yn ei lys yng Nghelliwig yng Nghernyw, ac yn rhoi iddo farch o’r enw Lluagor, un o Dri Ceffyl Teilwng Ynys Prydain.
Marchogodd Caradog allan o Gymru i ramantau Ffrainc. Enwodd Chrétien de Troyes ef yn Karadués Briebraz yn Erec ac Enide, a gwnaeth y storïwyr Ffrangeg, gan gamgymryd y Gymraeg Breichfras am Brief Bras, braich fer, ef yn Carados Braich-fer a rhoi rhamant iddo ef ei hun. Yn stori Ffrangeg marwolaeth Arthur, mae’r Brenin Carados yn marw marwolaeth arwr ym mrwydr olaf y brenin, wedi arwain y rhuthr a yrrodd y gelyn ar ffo.FfynonellauCaradoc Vreichvras ↗Wikipedia (Saesneg)Caradog Freichfras, cyndad brenhinoedd Gwent, a fu fyw efallai yn y bumed neu’r chweched ganrif; cofir ef yn y rhamantau Ffrangeg fel y Brenin Carados a Carados Briefbras, ‘Braich-fer’; yr un gŵr yn ôl pob tebyg yw’r Caradogiaid yn yr achau Cymreig ac ym Muchedd Sant Tathan; mae’r Mabinogion sawl gwaith yn ei alw’n fab Llŷr Marini; mae rhai archaeolegwyr yn ei gymryd yn ffigwr hanesyddol credadwy, a elwir hefyd yn Garadog ab Ynyr, rheolwr Gwent tua’r chweched ganrif, a’i ganolfan yng Nghaer-went, tref Rufeinig Venta Silurum, ac yn darllen ei enw fel cof am yr arwr cynharach Caratacus, parhad traddodiad o’r Silwriaid a ddaliai’r un wlad; mae’r Trioedd yn ei alw’n bencynghorwr Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw ac yn un o dri marchog Ynys Prydain, ac yn enwi ei farch Lluagor; ei wraig oedd Tegau Eurfron; yn y Mort Artu Ffrangeg mae’n marw’n arwrol ym mrwydr olaf Arthur wedi arwain y gelyn ar ffo.Caradog Freichfras ↗Wicipedia CymraegCaradog Freichfras (477 hyd 540) yn hanes traddodiadol Cymru; ceir y cyfeiriad cynharaf ym Muchedd Sant Padarn, fel ‘Caradauc, cognomento Brechbras’; ei dad oedd Gwrgan Fawr; dywedir iddo ddod yn frenin Prydain a Llydaw; yn draddodiadol cysylltir ef â Brycheiniog a Maesyfed; mae Breuddwyd Rhonabwy yn ei alw’n ‘Caradog Freichfras ap Llyr Marini’ a chwedl Geraint yn Garadog ap Llŷr; yn ôl Bonedd y Saint ef oedd tad y seintiau Cadfarch, Tangwn a Maethlu; dywedir i’w fab Cawrdaf sefydlu teyrnas rhwng Gwy a Hafren yn y chweched ganrif; yn ôl Buchedd Sant Collen, roedd Collen yn ddisgynnydd iddo; ei wraig oedd Tegau Eurfron; ymddengys fel Karadués Briebraz yn Erec ac Enide gan Chrétien de Troyes; mae’r Trioedd yn ei restru ymhlith Tri Chadfarchog Ynys Prydain, fel pen hynaif Arthur yn ei lys yng Nghelliwig yng Nghernyw, ac yn rhoi iddo farch o’r enw Lluagor, un o Dri Ceffyl Teilwng Ynys Prydain.
47 o bobl hanes Arthur yn nhraddodiad Cymru, pob un â’i dudalen ei hun: ei linach yn siarteri Llandaf, ei deulu a’i ryfelwyr yn y cerddi, y Trioedd a’r chwedlau, a’r saint a’r beirdd a’i hadwaenai.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.