Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. c. 500

Gwynllyw

Brenin Gwynllŵg, y tir rhwng Wysg a Rhymni, a enillodd Wladys ferch Brychan gyda help Arthur ym Muchedd Cadog Sant. Eu mab oedd Cadog. Diweddodd ei ddyddiau’n feudwy lle saif Eglwys Gadeiriol Casnewydd.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. c. 500 (cronicl cynnar:Buchedd Gwynllyw, tua 1120) Brenin Gwynllŵg a sant Oes y Seintiau Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Sant Gwynllyw mewn gwydr lliw
Sant Gwynllyw mewn gwydr lliw · Llun: Wikimedia Commons · RomanesqueClewer, CC BY-SA 4.0

Gwynllyw Filwr oedd brenin Gwynllŵg, y tir rhwng Wysg a Rhymni, a roddodd ei goron heibio i fyw fel meudwy ar y bryn uwchben yr afon lle saif Casnewydd heddiw. Ef yw sylfaenydd a nawddsant Casnewydd a thad Cadog, a’i eglwys ar Allt Stow yw eglwys gadeiriol y ddinas heddiw, Eglwys Gadeiriol Gwynllyw, St Woolos yn Saesneg.

PrydDiwedd y bumed ganrif hyd ddechrau’r chweched
BreninGwynllŵg
Ei dadY Brenin Glywys o Glywysing
Ei wraig a’i fabGwladys; Cadog
Dydd gŵyl29 Mawrth

Mab Glywys#

Gwynllyw oedd mab hynaf Glywys, brenin Glywysing, teyrnas a ymestynnai ar draws Morgannwg, Gwent a dwyrain Sir Gaerfyrddin. Ei fam oedd Gwawl, wyres i Gunedda. Pan fu farw ei dad rhannwyd y deyrnas rhwng y meibion, a chymerodd Gwynllyw, yr hynaf a’r cryfaf, brif sedd teyrnas ei dad, y tir rhwng Wysg a Rhymni, a bu’n arglwydd ar ei frodyr, ac un ohonynt oedd Sant Pedrog. Gwynllŵg, Wentloog yn Saesneg, yw enw’r tir hwnnw ar ei ôl byth oddi ar hynny.

Y brenin milwr#

Enillodd ei gampau mewn brwydr yn ŵr ifanc yr enw Milwr iddo, a chanai’r beirdd amdanynt. Mae ei enw yn rhestrau brenhinoedd Cymru, a dywed ei Fuchedd ei hun ei fod yn rheolwr cyfiawn a theg. Priododd Wladys, merch y Brenin Brychan o Frycheiniog, a thyfodd eu mab Cadog yn un o’r enwocaf o holl saint Cymru. Pan ddaeth Sant Tathan o Gaerwent yn eofn ger ei fron, cafodd Gwynllyw ei daro gymaint gan ei ddewrder nes iddo anfon y Cadog ifanc i’w ddysgu ganddo.

Yr ych gwyn#

Wedi’i gymell gan ei fab Cadog, trodd Gwynllyw at Dduw. Mewn breuddwyd dangosodd angel iddo ych gwyn â smotyn du ar ei dalcen. Cychwynnodd, a phan gafodd hyd i’r ych cododd feudwyfa o bren yn y fan, y bryn uwchben Wysg a elwir heddiw’n Allt Stow. ‘Dedwydd yw’r lle,’ meddai, ‘a dedwyddach fyth yr hwn sy’n trigo ynddo.’

Meudwyaid ar Allt Stow#

Daeth Gwladys gydag ef, ac am gyfnod buont yn byw bywyd o ympryd a gweddi gyda’i gilydd, gan ymdrochi yn nyfroedd oer Wysg haf a gaeaf fel ei gilydd. Pan weddïodd Gwynllyw am ddŵr cododd ffynnon ar y bryn, ac yn ddiweddarach iachawyd y rhai a yfai ohoni. Ymhen amser, ar gais Cadog, buont fyw ar wahân, a gwnaeth Gwladys ei meudwyfa ei hun ym Mhencarn. Pan fu farw Gwynllyw, roedd Cadog a Dyfrig wrth ei ochr a rhoesant y cymun olaf iddo.

Eglwys Gadeiriol Gwynllyw#

Daeth ei gell yn gysegrfa, a chodwyd eglwys drosti. Yn y nawfed ganrif fe’i hailgodwyd o garreg, ar adeg pan oedd adeiladau carreg yn brin yng Nghymru, arwydd o’r parch mawr iddo. Mae rhan o’r eglwys honno wedi goroesi fel Capel Galilea ym mhen gorllewinol Eglwys Gwynllyw, a ddaeth yn eglwys gadeiriol yn 1949. Rhannai’r Cymry, y Saeson a’r Normaniaid a ddaeth i fyw o gwmpas Casnewydd fel ei gilydd yn y parch iddo.

Ei gofio yng Nghasnewydd#

Mae Pillgwenlli, ar lan yr afon yng Nghasnewydd, yn dwyn ei enw, fel y mae Ysbyty ac ysgol St Woolos, ac Ysgol Gyfun Gwynllyw, yr ysgol Gymraeg a sefydlwyd ym Mhont-y-pŵl yn 1988. Yng nghanol y ddinas saif cerflun Sebastien Boyesen o 1996, The Vision of Saint Gwynllyw, wedi’i ysbrydoli gan ych gwyn ei freuddwyd. Cedwir ei ŵyl ar 29 Mawrth.

Lleoedd i ymweld â nhw

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf