Hanes Cymru / Oes y Seintiau

fl. 5th century

Emrys Wledig

Yr arweinydd a ganmolwyd gan Gildas am uno’r Brythoniaid, Ambrosius Aurelianus. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Emrys Wledig, brenin y Brythoniaid, a roddodd ei enw i Ddinas Emrys yn Eryri. Ym Mrut Cymraeg mae’n ewythr i Arthur.

Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. 5th century (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif; Historia Brittonum, 829) Brenin y Brythoniaid, ewythr Arthur yn y Brut Oes y Seintiau Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Emrys Wledig mewn llawysgrif Gymraeg ganoloesol o Hanes y Brenhinedd
Emrys Wledig mewn llawysgrif Gymraeg ganoloesol o Hanes y Brenhinedd · Llun: Wikimedia Commons · CC0

Ystyr yr enw

Emrys Wledig: Emrys ‘y Gwledig’

Emrys Wledig

  • Emrys ei enw ei hun
  • Wledig gwledig, arglwyddo gwledig (treiglad meddal: g → –)

Emrys Wledig, Ambrosius Aurelianus, oedd yr arweinydd rhyfel a gynullodd y Brythoniaid pan dorrodd storm y Saeson dros yr ynys yn y bumed ganrif, a’u harwain i’w buddugoliaethau mawr cyntaf. Ef yw’r unig ŵr o’i ganrif y mae Gildas yn ei enwi, ac mae Gildas yn ei ganmol fel na chanmol neb arall. Yn nhraddodiad Cymru ef hefyd yw bachgen Dinas Emrys, a ddangosodd i’r Brenin Gwrtheyrn y ddraig goch a’r wen dan y bryn yn Eryri.

PrydY bumed ganrif; tua 475
Enw LladinAmbrosius Aurelianus
TeitlGwledig, rheolwr
Ei deuluRhufeiniaid a ‘wisgodd y porffor’
Ei frynDinas Emrys, ger Beddgelert

Yr olaf o’r Rhufeiniaid#

Mae Gildas, yn ysgrifennu yn y chweched ganrif, yn adrodd sut, wedi i’r Saeson anrheithio’r wlad, y cymerodd y Brythoniaid a oroesodd arfau dan arweiniad Ambrosius Aurelianus, ‘gŵr gwylaidd’:

Gŵr bonheddig a oroesodd, efallai’n unig o’r Rhufeiniaid, ysgytwad y storm nodedig hon. Yn sicr lladdwyd ynddi ei rieni, a fu’n gwisgo’r porffor. Dano ef adenillodd ein pobl eu nerth, a herio’r buddugwyr i frwydr. Cydsyniodd yr Arglwydd, ac aeth y frwydr o’u plaid.

Gildas, Dinistr Prydain, pennod 25

Rhufeiniaid oedd ei hynafiaid a fu’n llywodraethu ym Mhrydain yn eu dydd. Gall ‘y porffor’ olygu eu bod o dŷ ymerodrol, o deulu bonheddig, neu o linach o uchel swyddogion y fyddin, ac mae ysgolheigion wedi chwilio am ei dylwyth ymhlith ymerawdwyr a llywodraethwyr yr ymerodraeth ddiweddar. Am hynny fe’i cyfrifir ymhlith y rhai a elwir yn Olaf o’r Rhufeiniaid.

Y fuddugoliaeth gyda chymorth Duw#

Dywed Gildas na cheisiodd Ambrosius rym iddo’i hun, ond iddo gael ei dynnu i’r frwydr gan ei bobl yn eu hangen. Casglodd y goroeswyr yn fyddin ac ennill buddugoliaeth gyntaf y Brythoniaid dros y goresgynwyr, ac enillodd ei frwydrau, medd Gildas, gyda chymorth Duw. O’r dydd hwnnw siglodd y rhyfel yn ôl ac ymlaen, weithiau i’r Saeson ac weithiau i’r Brythoniaid, hyd at warchae Mynydd Baddon. Mae rhai ysgolheigion, wrth ddarllen llawysgrif hynaf Gildas yn fanwl, yn dal ei fod yn rhoi buddugoliaeth Baddon ei hun i Emrys.

Y bachgen a’r dreigiau#

Mae Hanes y Brythoniaid yn adrodd stori sydd wedi dod yn rhan o union galon Cymru. Ceisiodd y Brenin Gwrtheyrn godi caer yn Eryri, ond bob nos syrthiai’r cerrig a gododd. Dywedodd ei wŷr doeth wrtho fod rhaid taenellu gwaed bachgen heb dad ar y seiliau. Cafwyd bachgen felly yng Nghaerfyrddin, a phan ddygwyd ef gerbron y brenin dywedodd mai Ambrosius, Emrys, oedd ei enw. Dangosodd i’r brenin fod llyn dan y bryn, ac yn y llyn ddwy ddraig, draig goch a draig wen, a’u hymladd hwy a ddymchwelai’r muriau. Ymladdai draig goch y Brythoniaid â draig wen y Saeson, ac yn y diwedd byddai’r ddraig goch yn gyrru’r wen ymaith. Gelwir y bryn ger Beddgelert yn Ddinas Emrys byth oddi ar hynny.

Aurelius Ambrosius, brenin#

Yn Hanes Sieffre o Fynwy, daw Emrys yn Aurelius Ambrosius, mab y Brenin Cystennin. Wedi’i gludo i Lydaw yn blentyn er diogelwch, daw’n ôl i Brydain yn ŵr, caiff ei eneinio’n frenin a gorchfygu Gwrtheyrn. Mae’n cyfarfod â Hengist mewn brwydr ac yn ei ladd, yn dwyn heddwch i’r wlad, yn adfer yr eglwysi ac yn sefydlu cyfraith a threfn eto. Mae Sieffre yn ei wneud yn frawd hŷn i Uthr Bendragon ac felly’n ewythr i Arthur, ac yn rhoi’r enw Myrddin i fachgen y dreigiau.

Emrys yng nghof Cymru#

I’r Cymry ef fu Emrys Wledig erioed, Emrys y rheolwr. Mae ei enw ar fryn Dinas Emrys, ac mae draig goch ei stori’n chwifio heddiw ar faner Cymru. Yn yr ugeinfed ganrif daeth Saunders Lewis ag ef i’r llwyfan yn un o gymeriadau ei ddrama Buchedd Garmon.

Lleoedd i ymweld â nhw

Hefyd yn yr oes hon

fl. c. 469

Riothamus

Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)

Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.

Riothamus
fl. 5th century

Cunedda Wledig

Sylfaenydd Gwynedd (cronicl cynnar:Historia Brittonum, 829)

Y brenin a ddaeth i’r de o Fanaw Gododdin gyda’i feibion a sefydlu tŷ brenhinol Gwynedd.

Cunedda Wledig
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
fl. 5th century

Santes Dwynwen

Nawddsantes cariadon (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Merch Brychan a santes cariadon Cymru. Ei dydd hi, 25 Ionawr, yw diwrnod cariadon Cymru, ac mae ei heglwys ar Ynys Llanddwyn ym Môn.

Santes Dwynwen

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf