Gildas Ddoeth, Gildas Sapiens, Gildas fab Caw, yn ddisgybl i Illtud ac yn awdur De Excidio Britanniae, Am Ddinistr Prydain, yr unig hanes llawn am yr ynys yn y blynyddoedd wedi Rhufain a ysgrifennwyd gan ŵr a fu fyw yn agos i’r amseroedd hynny. Gildas sy’n dweud wrthym am y fuddugoliaeth ym Mynydd Baddon, ac iddo gael ei eni yn yr union flwyddyn yr enillwyd hi.FfynonellauGildas (his works and relics) ↗Wikipedia (Saesneg)Hefyd Gildas Badonicus a Gildas fab Caw; ‘un o’r ffigurau a gofnodwyd orau yn yr eglwys Gristnogol yn Ynysoedd Prydain yn y cyfnod ôl-Rufeinig, ac yn enwog am ei wybodaeth o’r Beibl a’i arddull lenyddol’; y cyntaf i enwi Emrys Wledig; adrodda am y fuddugoliaeth ym Mons Badonicus; ei greiriau, creirfa pen, braich a phen-glin, yn ôl yn Saint-Gildas-de-Rhuys a’i gorff y tu ôl i’r allor yno; priodolir iddo emyn y Lorica neu’r Llurig; ym Monedd y Saint ei feibion Gwynnog a Noethon a’i ferch Dolgar; awgryma David Dumville mai ef a ddysgodd Finnian o Moville, athro Columba.Gildas, a monk of the 6th century ↗Ifor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruAwdur De Excidio Britanniae, llythyr yn null proffwydi’r Hebreaid, Jeremeia yn anad neb, yn galw ar arweinwyr a chlerigwyr y Cymry i droi oddi wrth bechod; mae’n enwi Emrys Wledig yn gadfridog buddugol; adrodda am lythyr y Brythoniaid at Agitius, conswl am y drydedd waith, sy’n cyfateb i Aetius yn 446; darllena Ifor Williams y frawddeg enwog am Fynydd Baddon i olygu i Gildas ysgrifennu yn y bedwaredd flwyddyn a deugain wedi’r fuddugoliaeth, ‘fel y gwn yn dda, gan mai’r flwyddyn honno oedd blwyddyn fy ngeni’; y fuddugoliaeth a enillwyd gan Arthur, ‘yn ôl tystiolaeth gredadwy’; dilynodd dros ddeugain mlynedd o heddwch.
Dywed Buchedd Gildas, a ysgrifennwyd gan fynach o’r fynachlog a sefydlodd yn Ruys yn Llydaw, ei fod yn fab i Gaw, brenin yn y Gogledd, wedi’i eni yn Arecluta ger afon Clut, ac iddo gael ei anfon yn blentyn i goleg Illtud ym Morgannwg. Ei gyd-ddisgyblion oedd Samson a Paul Aurelian, ac roedd Illtud, medd y Fuchedd, yn ei garu’n dyner ac yn ei ddysgu’n ofalus iawn. Dewisodd fywyd mynach yn hytrach na’i dras frenhinol.FfynonellauGildas ↗Wicipedia CymraegBu farw 29 Ionawr 570; gelwid ef yn Gildas Sapiens, Gildas Ddoeth; Gildas fab Caw yn Gymraeg, Gweltaz yn Llydaweg; Buchedd mynach o Ruys: mab Caw, a anfonwyd i’w ddysgu gan Illtud gyda Samson a Paul Aurelian, yna i Iwerddon; yn ôl ei ddymuniad rhoddwyd ei gorff mewn cwch a’i ollwng gyda’r llanw, a thri mis wedyn, ar 11 Mai, cafodd gwŷr Ruys y cwch ar y lan a’i gorff yn gyfan, a’i gladdu yn Ruys.Gildas ↗Wikipedia (Saesneg)Gildas Sapiens, “Gildas Ddoeth” (tua 450/500 i tua 570); dywed y Fuchedd gan fynach o Rhuys iddo gael ei eni yn Arecluta, ar afon o’r enw Clut, a dybid unwaith mai Clud oedd hi; addysgwyd ef yng ngholeg Illtud ym Morgannwg, gan ddewis y bywyd mynachaidd yn hytrach na’i dras frenhinol; gofynnodd un o uchel frenhinoedd Iwerddon iddo adfer yr eglwys yno; ymsefydlodd yn Llydaw a sefydlu mynachlog yn Saint-Gildas-de-Rhuys; daw ei farw yn 570 o’r Annales Cambriae; ei ŵyl ar 29 Ionawr.
Ysgrifennwyd ei waith mawr yn null proffwydi’r Hebreaid, Jeremeia yn anad neb: galwad ar arweinwyr a gwŷr eglwysig ei ddydd i droi’n ôl at Dduw. Ond dyma hefyd ein hunig ffenestr ar y cenedlaethau wedi Rhufain. Mae Gildas yn disgrifio’r ynys ei hun, ‘wyth can milltir o hyd a dau gan milltir o led’, gyda’i hwyth dinas ar hugain a’i dwy afon fonheddig, Tafwys a Hafren. Dywed i oleuni Crist gyrraedd Prydain yn nheyrnasiad Tiberius, ac mae’n enwi’r merthyron cyntaf, Alban, a Julius ac Aaron o Gaerllion.FfynonellauGildas, a monk of the 6th century ↗Ifor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruAwdur De Excidio Britanniae, llythyr yn null proffwydi’r Hebreaid, Jeremeia yn anad neb, yn galw ar arweinwyr a chlerigwyr y Cymry i droi oddi wrth bechod; mae’n enwi Emrys Wledig yn gadfridog buddugol; adrodda am lythyr y Brythoniaid at Agitius, conswl am y drydedd waith, sy’n cyfateb i Aetius yn 446; darllena Ifor Williams y frawddeg enwog am Fynydd Baddon i olygu i Gildas ysgrifennu yn y bedwaredd flwyddyn a deugain wedi’r fuddugoliaeth, ‘fel y gwn yn dda, gan mai’r flwyddyn honno oedd blwyddyn fy ngeni’; y fuddugoliaeth a enillwyd gan Arthur, ‘yn ôl tystiolaeth gredadwy’; dilynodd dros ddeugain mlynedd o heddwch.On the Ruin of Britain, chapters 3 and 8 ↗Gildas, tua’r 540au; cyfieithiad Saesneg J. A. Giles, Project Gutenberg (Saesneg)Pennod 8: derbyniodd yr ynysoedd hyn belydrau’r goleuni, sef praeseptau sanctaidd Crist, yr Haul gwir, yn rhan olaf teyrnasiad Tiberius Cesar, fel y gwyddom. Pennod 3: mae Prydain yn wyth gan milltir o hyd a dau gant o led, yn enwog am wyth ar hugain o ddinasoedd, â dwy afon fonheddig, Tafwys a Hafren.On the Ruin of Britain, chapters 10 and 13 ↗Gildas, cyfieithiad J. A. Giles (Saesneg)Pennod 10: yn yr erledigaeth goleuodd Duw i ni lampau disglair merthyron sanctaidd … megis Sant Alban o Verulam, Aaron ac Iŵl, dinasyddion Dinas y Llengoedd (troednodyn Giles: “Neu Gaerllion”). Pennod 13: collodd Macsen, a godwyd yn ymerawdwr ym Mhrydain, ei ben gerbron muriau Aquileia.
Gildas oedd y cyntaf i enwi Ambrosius Aurelianus, Emrys Wledig, fel yr arweinydd a gynullodd y Brythoniaid. Ac mae’n adrodd am warchae Mynydd Baddon, ‘bron y lladdfa fawr olaf’ ar y goresgynwyr, a chafodd y Brythoniaid heddwch am dros ddeugain mlynedd wedyn. Darllenodd Ifor Williams ei frawddeg enwog, anodd i olygu i Gildas ysgrifennu yn y bedwaredd flwyddyn a deugain wedi Baddon, ‘fel y gwn yn dda, gan mai’r flwyddyn honno oedd blwyddyn fy ngeni’; a’r fuddugoliaeth, ychwanegodd Ifor Williams, a enillwyd gan Arthur, yn ôl tystiolaeth gredadwy.FfynonellauGildas, a monk of the 6th century ↗Ifor Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruAwdur De Excidio Britanniae, llythyr yn null proffwydi’r Hebreaid, Jeremeia yn anad neb, yn galw ar arweinwyr a chlerigwyr y Cymry i droi oddi wrth bechod; mae’n enwi Emrys Wledig yn gadfridog buddugol; adrodda am lythyr y Brythoniaid at Agitius, conswl am y drydedd waith, sy’n cyfateb i Aetius yn 446; darllena Ifor Williams y frawddeg enwog am Fynydd Baddon i olygu i Gildas ysgrifennu yn y bedwaredd flwyddyn a deugain wedi’r fuddugoliaeth, ‘fel y gwn yn dda, gan mai’r flwyddyn honno oedd blwyddyn fy ngeni’; y fuddugoliaeth a enillwyd gan Arthur, ‘yn ôl tystiolaeth gredadwy’; dilynodd dros ddeugain mlynedd o heddwch.Gildas (his works and relics) ↗Wikipedia (Saesneg)Hefyd Gildas Badonicus a Gildas fab Caw; ‘un o’r ffigurau a gofnodwyd orau yn yr eglwys Gristnogol yn Ynysoedd Prydain yn y cyfnod ôl-Rufeinig, ac yn enwog am ei wybodaeth o’r Beibl a’i arddull lenyddol’; y cyntaf i enwi Emrys Wledig; adrodda am y fuddugoliaeth ym Mons Badonicus; ei greiriau, creirfa pen, braich a phen-glin, yn ôl yn Saint-Gildas-de-Rhuys a’i gorff y tu ôl i’r allor yno; priodolir iddo emyn y Lorica neu’r Llurig; ym Monedd y Saint ei feibion Gwynnog a Noethon a’i ferch Dolgar; awgryma David Dumville mai ef a ddysgodd Finnian o Moville, athro Columba.
Wedi ysgol Illtud, medd y Fuchedd, ordeiniwyd Gildas yn Iwerddon, pregethodd yn y Gogledd, a’i alw’n ôl i Iwerddon gan ei huchel frenin i adfer yr eglwys yno. Aeth i Rufain a Ravenna, ac o’r diwedd ymsefydlodd yn feudwy ar ynys Houat oddi ar Lydaw, nes i ddisgyblion ddod i chwilio amdano a sefydlodd fynachlog Saint-Gildas-de-Rhuys iddynt. Awgryma’r ysgolhaig David Dumville mai ef a ddysgodd Finnian o Moville, athro Columba o Iona.FfynonellauGildas (his works and relics) ↗Wikipedia (Saesneg)Hefyd Gildas Badonicus a Gildas fab Caw; ‘un o’r ffigurau a gofnodwyd orau yn yr eglwys Gristnogol yn Ynysoedd Prydain yn y cyfnod ôl-Rufeinig, ac yn enwog am ei wybodaeth o’r Beibl a’i arddull lenyddol’; y cyntaf i enwi Emrys Wledig; adrodda am y fuddugoliaeth ym Mons Badonicus; ei greiriau, creirfa pen, braich a phen-glin, yn ôl yn Saint-Gildas-de-Rhuys a’i gorff y tu ôl i’r allor yno; priodolir iddo emyn y Lorica neu’r Llurig; ym Monedd y Saint ei feibion Gwynnog a Noethon a’i ferch Dolgar; awgryma David Dumville mai ef a ddysgodd Finnian o Moville, athro Columba.Gildas ↗Wikipedia (Saesneg)Gildas Sapiens, “Gildas Ddoeth” (tua 450/500 i tua 570); dywed y Fuchedd gan fynach o Rhuys iddo gael ei eni yn Arecluta, ar afon o’r enw Clut, a dybid unwaith mai Clud oedd hi; addysgwyd ef yng ngholeg Illtud ym Morgannwg, gan ddewis y bywyd mynachaidd yn hytrach na’i dras frenhinol; gofynnodd un o uchel frenhinoedd Iwerddon iddo adfer yr eglwys yno; ymsefydlodd yn Llydaw a sefydlu mynachlog yn Saint-Gildas-de-Rhuys; daw ei farw yn 570 o’r Annales Cambriae; ei ŵyl ar 29 Ionawr.
Bu farw Gildas ar 29 Ionawr, yn 570 yn ôl blwyddnodau Cymru. Yn ôl ei ddymuniad ei hun, medd y Fuchedd Lydewig, rhoddwyd ei gorff mewn cwch a’i roi i’r llanw. Dri mis yn ddiweddarach, ar 11 Mai, cafodd gwŷr Ruys y cwch ar y lan a’i gorff yn gyfan, a’i gario adref i’w gladdu yn ei eglwys. Mae ei greiriau yno heddiw, pen, braich a phen-glin mewn aur ac arian, a’i gorff yn gorwedd y tu ôl i’r allor.FfynonellauGildas ↗Wicipedia CymraegBu farw 29 Ionawr 570; gelwid ef yn Gildas Sapiens, Gildas Ddoeth; Gildas fab Caw yn Gymraeg, Gweltaz yn Llydaweg; Buchedd mynach o Ruys: mab Caw, a anfonwyd i’w ddysgu gan Illtud gyda Samson a Paul Aurelian, yna i Iwerddon; yn ôl ei ddymuniad rhoddwyd ei gorff mewn cwch a’i ollwng gyda’r llanw, a thri mis wedyn, ar 11 Mai, cafodd gwŷr Ruys y cwch ar y lan a’i gorff yn gyfan, a’i gladdu yn Ruys.Gildas (his works and relics) ↗Wikipedia (Saesneg)Hefyd Gildas Badonicus a Gildas fab Caw; ‘un o’r ffigurau a gofnodwyd orau yn yr eglwys Gristnogol yn Ynysoedd Prydain yn y cyfnod ôl-Rufeinig, ac yn enwog am ei wybodaeth o’r Beibl a’i arddull lenyddol’; y cyntaf i enwi Emrys Wledig; adrodda am y fuddugoliaeth ym Mons Badonicus; ei greiriau, creirfa pen, braich a phen-glin, yn ôl yn Saint-Gildas-de-Rhuys a’i gorff y tu ôl i’r allor yno; priodolir iddo emyn y Lorica neu’r Llurig; ym Monedd y Saint ei feibion Gwynnog a Noethon a’i ferch Dolgar; awgryma David Dumville mai ef a ddysgodd Finnian o Moville, athro Columba.
Priodolir i Gildas emyn o’r enw Lorica, y Llurig, gweddi am amddiffyn rhag pob drwg, ac mae Bonedd y Saint, ach y saint, yn enwi ei blant, Gwynnog, Noethon a Dolgar. Roedd yn enwog am ei wybodaeth o’r Beibl a grym ei Ladin.FfynhonnellGildas (his works and relics) ↗Wikipedia (Saesneg)Hefyd Gildas Badonicus a Gildas fab Caw; ‘un o’r ffigurau a gofnodwyd orau yn yr eglwys Gristnogol yn Ynysoedd Prydain yn y cyfnod ôl-Rufeinig, ac yn enwog am ei wybodaeth o’r Beibl a’i arddull lenyddol’; y cyntaf i enwi Emrys Wledig; adrodda am y fuddugoliaeth ym Mons Badonicus; ei greiriau, creirfa pen, braich a phen-glin, yn ôl yn Saint-Gildas-de-Rhuys a’i gorff y tu ôl i’r allor yno; priodolir iddo emyn y Lorica neu’r Llurig; ym Monedd y Saint ei feibion Gwynnog a Noethon a’i ferch Dolgar; awgryma David Dumville mai ef a ddysgodd Finnian o Moville, athro Columba.
47 o bobl hanes Arthur yn nhraddodiad Cymru, pob un â’i dudalen ei hun: ei linach yn siarteri Llandaf, ei deulu a’i ryfelwyr yn y cerddi, y Trioedd a’r chwedlau, a’r saint a’r beirdd a’i hadwaenai.
Ffydd Crist yn cyrraedd Prydain (cronicl cynnar:· Gildas, y 6ed ganrif)
Mae Gildas, hanesydd cyntaf y Brythoniaid, yn ysgrifennu i braeseptau sanctaidd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, a fu farw yn OC 37: o fewn ychydig flynyddoedd i’r Croeshoeliad.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.