Hanes Cymru / Oes y Tywysogion

fl. c. 1135

Caradog o Lancarfan

Ysgolhaig o Lancarfan a ysgrifennodd Fucheddau Gildas a Chadog, ac a enwodd Sieffre o Fynwy yn hanesydd brenhinoedd Cymru.

Llun: Adfeilion Abaty Glastonbury, Ynys Wydrin · Mimihitam, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
fl. c. 1135 (wedi’i gofnodi) Awdur bucheddau’r saint Oes y Tywysogion Ysgolheigion ac athrawon
Eglwys Sant Cadog yn Llancarfan, cartref Caradog
Eglwys Sant Cadog yn Llancarfan, cartref Caradog · Llun: Wikimedia Commons · The National Churches Trust, CC BY 2.0

Ysgolhaig o’r ddeuddegfed ganrif oedd Caradog o Lancarfan, o Lancarfan, mynachlog fawr Sant Cadog ym Mro Morgannwg. Ysgrifennodd yn Lladin Fuchedd Sant Cadog a Buchedd Gildas, a’r ail â’i stori am Arthur a Gwenhwyfar, ac roedd mor adnabyddus yn ei ddydd fel yr enwodd Sieffre o Fynwy ef fel y gŵr i ysgrifennu hanes brenhinoedd diweddarach Cymru.

PrydYn ei flodau tua 1135
CartrefLlancarfan, Bro Morgannwg
YsgrifennoddBuchedd Cadog a Buchedd Gildas, yn Lladin
Enwyd ganSieffre o Fynwy

Gŵr o Nantcarfan#

Cymerodd Caradog ei enw o’i gartref. Yn ei gwpled Lladin ei hun mae’n ei alw ei hun yn Caratoc of Nancarban, hen ffurf yr enw a aeth wedyn yn Llancarfan. Roedd y clas, cymuned Llancarfan, wedi ei sefydlu gan Sant Cadog yn y chweched ganrif ac roedd yn un o dai dysg mawr de Cymru, gyda chof hir am ei seintiau ac am y brenhinoedd a roddodd dir iddo.

Buchedd Cadog#

Ysgrifennodd Caradog Fuchedd Sant Cadog, sylfaenydd a nawddsant ei fynachlog ei hun, ac mae’n gorffen gyda’r un cwpled Lladin ag y mae’n ei enwi ei hun ynddo ar ddiwedd Buchedd Gildas. Roedd yn waith naturiol i ŵr o Lancarfan, yn anrhydeddu’r sant y bu’r gymuned yn dwyn ei enw ers chwe chan mlynedd, ac yn cadw’n fyw y cof am wyrthiau Cadog ac am ei eglwys yn y Fro.

Buchedd Gildas#

Ysgrifennodd Caradog hefyd Fuchedd Gildas, awdur Dinistr Prydain yn y chweched ganrif, ac ar ei diwedd mae’n ei enwi ei hun mewn cwpled Lladin yn awdur y ddwy Fuchedd. Fe’i hysgrifennwyd rhwng tua 1130 a 1150, ac mae’n adnabod Llancarfan yn dda, ond mae hefyd yn dangos cariad cynnes at abaty Glastonbury dros Fôr Hafren. Credai Syr John Edward Lloyd efallai i Garadog fynd i fyw yno wedi helyntion Llancarfan dan y Normaniaid.

Arthur, Gwenhwyfar a Melwas#

Mae Buchedd Gildas yn cadw un o’r straeon hynaf am Arthur a Gwenhwyfar. Cipiodd Melwas, brenin Gwlad yr Haf, Wenhwyfar i Glastonbury, a daeth Arthur gyda gwŷr Cernyw a Dyfnaint i’w hennill yn ôl. Aeth Gildas ac abad Glastonbury rhwng y ddau frenin a gwneud heddwch rhyngddynt, a rhoddwyd Gwenhwyfar yn ôl i Arthur. Daeth stori’r frenhines a gipiwyd ac a enillwyd yn ôl yn un o’r straeon mwyaf annwyl am Arthur.

Enwyd gan Sieffre o Fynwy#

Pan orffennodd Sieffre o Fynwy ei Historia Regum Britanniae, tua 1135, daeth â’i stori i ben yn 689 a gadael hanes brenhinoedd Cymru wedi’r flwyddyn honno i ‘fy nghyfoeswr Caradog o Lancarfan’, yn union fel y gadawodd frenhinoedd Lloegr i William o Malmesbury a Henry o Huntingdon. Mae’n dangos bod Caradog eisoes yn awdur o fri. Yn yr unfed ganrif ar bymtheg daeth ysgolheigion Cymru i gredu mai Caradog a ysgrifennodd ran gyntaf Brut y Tywysogion, cronicl y tywysogion, a phan gyhoeddodd David Powel ei Historie of Cambria yn 1584, fe’i cyflwynodd fel parhad o waith Caradog. Yr un llyfr a roddodd 1156 yn flwyddyn ei farw.

Awduron a gofnododd Gymru gynnar

Y mynachod, yr ysgolheigion, y storïwyr a’r copïwyr a ysgrifennodd hanes Cymru gynnar, o Gildas hyd filwr Calais, pob un â’i dudalen ei hun.

Yr hanesion cyntaf, 500–900

Ysgolheigion Llanbadarn a Llancarfan, 1050–1150

Oes Sieffre a Gerallt, 1130–1225

Copïwyr a chroniclwyr, 1350–1600

Erthygl: yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Y Brutiau: croniclau Cymru → Hen lyfrau Cymru → Llyfrau ac awduron →

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1100–1137

Meilyr Brydydd

Cyntaf Beirdd y Tywysogion (wedi’i gofnodi)

Pencerdd Gruffudd ap Cynan a’r cyntaf o Feirdd y Tywysogion, y mae eu barddoniaeth fawr yn ymestyn am ddau gan mlynedd hyd gwymp Llywelyn.

Meilyr Brydydd
c. 1085–c. 1136

Nest ferch Rhys

Tywysoges Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Merch Rhys ap Tewdwr. Pan gipiwyd hi o Genarth Bychan yn 1109, cododd de Cymru yn wenfflam.

Nest ferch Rhys
c. 1090–1137

Gruffudd ap Rhys

Tywysog Deheubarth, gŵr Gwenllian (wedi’i gofnodi)

Mab y Brenin Rhys ap Tewdwr, a fagwyd yn alltud yn Iwerddon ac a ddaeth adref i adennill Deheubarth oddi ar y Normaniaid. Ef oedd gŵr Gwenllian a thad yr Arglwydd Rhys.

Gruffudd ap Rhys
c. 1095–1155

Sieffre o Fynwy

Hanesydd brenhinoedd Prydain (wedi’i gofnodi)

Gŵr o Went y cariodd ei Hanes Brenhinoedd Prydain Arthur, Myrddin a’r Brenin Llŷr i bob llys yn Ewrop.

Sieffre o Fynwy

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf