Madog ap Llywelyn
Tywysog Cymru yng ngwrthryfel 1294 (wedi’i gofnodi)Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap Llywelyn
c. 1330–after 1403
Y bonheddwr o Ynysforgan ger Abertawe y rhoddodd ei gariad at lyfrau Cymraeg Lyfr Coch Hergest inni, trysorfa fawr rhyddiaith a barddoniaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol.
Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Hopcyn ap Tomos: Hopcyn, mab Tomos
Hopcyn ap Tomos
Roedd Hopcyn ap Tomos ab Einion o Ynysforgan, ger Abertawe, yn un o wŷr mwyaf dysgedig ei oes yn llenyddiaeth a hanes Cymru. Yn gasglwr llawysgrifau ac yn noddwr hael i’r beirdd, ef oedd perchen Llyfr Coch Hergest, trysorfa fwyaf rhyddiaith a barddoniaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol, ac mae’n debyg mai ar ei gyfer ef y’i lluniwyd. Yn 1403 daeth Owain Glyndŵr ei hun i ymgynghori ag ef.FfynonellauHopcyn ap Tomas ↗Wicipedia CymraegHopcyn ap Tomas ab Einion (fl. tua 1337 hyd tua 1408), uchelwr dysgedig a noddwr beirdd o Ynysforgan ac Ynysdawe, ger Abertawe; un o wŷr mwyaf dysgedig ei oes yn llenyddiaeth a hanes Cymru, casglwr a chopïwr llawysgrifau brwd, fel y bu rhai o drysorau’r genedl yn ei gartref ar un adeg; roedd yn berchen ar Lyfr Coch Hergest, sydd â chofnodion amdano gan ei gopïydd Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuallt, ac efallai mai ar ei gyfer ef y lluniwyd ef; copïydd lleyg oedd Hywel a wnaeth gryn dipyn o waith i Hopcyn; ceir dim llai na phum awdl i Hopcyn yn y Llyfr Coch, gan Lywelyn Goch ap Meurig Hen, Dafydd y Coed, Madog Dwygraig, Meurig ab Iorwerth ac Ieuan Llwyd ab y Gargam, ac un gan Y Proll i’w fab Tomas ap Hopcyn, yntau’n noddwr; mae Dafydd y Coed yn moli ei haelioni mawr ac yn dweud bod yr Elucidarium, y Greal, llyfrau Cyfraith Hywel Dda a’r Annales Cambriae yn ei lys; dywedir ei fod yn barddoni hefyd; roedd ei chwaeth yn geidwadol ac ymddengys nad oedd yn meddwl llawer o’r cywydd ffasiynol newydd; roedd ganddo enw fel arbenigwr ar y brudiau, y storfa o chwedlau, hanes traddodiadol a cherddi proffwydoliaeth am ddyfodol y Brythoniaid, ac ymgynghorodd Owain Glyn Dŵr ag ef yn 1403; roedd yn fyw yn 1403 ac efallai mor ddiweddar â 1408, er bod yr Athro Gruffydd Aled Williams, yn Dyddiau Olaf Owain Glyn Dŵr, yn dweud iddo gael ei ladd ym mrwydr Pwll Melyn ger Brynbuga yn 1405; mae cofeb iddo ym mharc Ynysforgan, Treforys, Abertawe.Red Book of Hergest ↗Wicipedia (Saesneg)362 o ddail, a ysgrifennwyd yn fuan wedi 1382 gan Hywel Fychan ac eraill i Hopcyn ap Tomas; yn Nhretŵr, Hergest, Margam; rhoddwyd i Goleg Iesu gan Thomas Wilkins yr ieuengaf ar 17 Chwefror 1701.Owain Glyndŵr timeline: 1403 ↗Cymdeithas Owain Glyndŵr, owain-glyndwr.wales (Saesneg)3 Gorffennaf 1403: wedi gwarchae ar gastell Llanymddyfri, symudodd byddin Owain i lawr dyffryn Tywi; yn Llandeilo Fawr ymunodd â Henry Dwn, a oedd wedi ymosod ar Ddinefwr; ar 5 Gorffennaf ymosododd ef ac 800 o wŷr ar Garreg Cennen; ym mis Gorffennaf cymerodd Ddryslwyn, Llansteffan a Chastellnewydd Emlyn, a Chaerfyrddin ar 6 Gorffennaf; ar 8 Gorffennaf ymwelodd â Hopcyn ap Tomas ab Einion, ‘meistr ar y Brut’; erbyn Rhagfyr 1403 daliai bron y cyfan o Gymru.
| Yn ei flodau | Tua 1337 hyd tua 1405 |
|---|---|
| Cartref | Ynysforgan ac Ynysdawe, yng nghwm Tawe |
| Ei fab | Tomas ap Hopcyn, yntau’n noddwr beirdd |
| Ei gopïydd | Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuallt |
| Ei lyfr | Llyfr Coch Hergest |
| Ei gofio | Cofeb ym mharc Ynysforgan, Treforys |
Trigai Hopcyn yn Ynysforgan ac Ynysdawe yng nghwm Tawe. Roedd yn gasglwr a chopïwr llawysgrifau brwd, ac am gyfnod cedwid rhai o drysorau mwyaf y genedl yn ei gartref. Molodd y bardd Dafydd y Coed ei law agored a dweud bod yn ei lys yr Elucidarium, hanes y Greal, llyfrau Cyfraith Hywel Dda a’r Annales Cambriae, hen gronicl y Brythoniaid.FfynhonnellHopcyn ap Tomas ↗Wicipedia CymraegHopcyn ap Tomas ab Einion (fl. tua 1337 hyd tua 1408), uchelwr dysgedig a noddwr beirdd o Ynysforgan ac Ynysdawe, ger Abertawe; un o wŷr mwyaf dysgedig ei oes yn llenyddiaeth a hanes Cymru, casglwr a chopïwr llawysgrifau brwd, fel y bu rhai o drysorau’r genedl yn ei gartref ar un adeg; roedd yn berchen ar Lyfr Coch Hergest, sydd â chofnodion amdano gan ei gopïydd Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuallt, ac efallai mai ar ei gyfer ef y lluniwyd ef; copïydd lleyg oedd Hywel a wnaeth gryn dipyn o waith i Hopcyn; ceir dim llai na phum awdl i Hopcyn yn y Llyfr Coch, gan Lywelyn Goch ap Meurig Hen, Dafydd y Coed, Madog Dwygraig, Meurig ab Iorwerth ac Ieuan Llwyd ab y Gargam, ac un gan Y Proll i’w fab Tomas ap Hopcyn, yntau’n noddwr; mae Dafydd y Coed yn moli ei haelioni mawr ac yn dweud bod yr Elucidarium, y Greal, llyfrau Cyfraith Hywel Dda a’r Annales Cambriae yn ei lys; dywedir ei fod yn barddoni hefyd; roedd ei chwaeth yn geidwadol ac ymddengys nad oedd yn meddwl llawer o’r cywydd ffasiynol newydd; roedd ganddo enw fel arbenigwr ar y brudiau, y storfa o chwedlau, hanes traddodiadol a cherddi proffwydoliaeth am ddyfodol y Brythoniaid, ac ymgynghorodd Owain Glyn Dŵr ag ef yn 1403; roedd yn fyw yn 1403 ac efallai mor ddiweddar â 1408, er bod yr Athro Gruffydd Aled Williams, yn Dyddiau Olaf Owain Glyn Dŵr, yn dweud iddo gael ei ladd ym mrwydr Pwll Melyn ger Brynbuga yn 1405; mae cofeb iddo ym mharc Ynysforgan, Treforys, Abertawe.
Ysgrifennwyd Llyfr Coch Hergest yn fuan wedi 1382 gan Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuallt a chopïwyr eraill. Copïydd lleyg oedd Hywel a wnaeth gryn dipyn o waith i Hopcyn, ac ysgrifennodd nodiadau am ei noddwr yn y llyfr ei hun. Mae ei 362 o ddalennau yn cadw Pedair Cainc y Mabinogi a chwedlau Arthur, croniclau’r tywysogion a stôr fawr o farddoniaeth. Fe’i cedwir heddiw yng Ngholeg Iesu, Rhydychen.FfynonellauRed Book of Hergest ↗Wicipedia (Saesneg)362 o ddail, a ysgrifennwyd yn fuan wedi 1382 gan Hywel Fychan ac eraill i Hopcyn ap Tomas; yn Nhretŵr, Hergest, Margam; rhoddwyd i Goleg Iesu gan Thomas Wilkins yr ieuengaf ar 17 Chwefror 1701.Hopcyn ap Tomas ↗Wicipedia CymraegHopcyn ap Tomas ab Einion (fl. tua 1337 hyd tua 1408), uchelwr dysgedig a noddwr beirdd o Ynysforgan ac Ynysdawe, ger Abertawe; un o wŷr mwyaf dysgedig ei oes yn llenyddiaeth a hanes Cymru, casglwr a chopïwr llawysgrifau brwd, fel y bu rhai o drysorau’r genedl yn ei gartref ar un adeg; roedd yn berchen ar Lyfr Coch Hergest, sydd â chofnodion amdano gan ei gopïydd Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuallt, ac efallai mai ar ei gyfer ef y lluniwyd ef; copïydd lleyg oedd Hywel a wnaeth gryn dipyn o waith i Hopcyn; ceir dim llai na phum awdl i Hopcyn yn y Llyfr Coch, gan Lywelyn Goch ap Meurig Hen, Dafydd y Coed, Madog Dwygraig, Meurig ab Iorwerth ac Ieuan Llwyd ab y Gargam, ac un gan Y Proll i’w fab Tomas ap Hopcyn, yntau’n noddwr; mae Dafydd y Coed yn moli ei haelioni mawr ac yn dweud bod yr Elucidarium, y Greal, llyfrau Cyfraith Hywel Dda a’r Annales Cambriae yn ei lys; dywedir ei fod yn barddoni hefyd; roedd ei chwaeth yn geidwadol ac ymddengys nad oedd yn meddwl llawer o’r cywydd ffasiynol newydd; roedd ganddo enw fel arbenigwr ar y brudiau, y storfa o chwedlau, hanes traddodiadol a cherddi proffwydoliaeth am ddyfodol y Brythoniaid, ac ymgynghorodd Owain Glyn Dŵr ag ef yn 1403; roedd yn fyw yn 1403 ac efallai mor ddiweddar â 1408, er bod yr Athro Gruffydd Aled Williams, yn Dyddiau Olaf Owain Glyn Dŵr, yn dweud iddo gael ei ladd ym mrwydr Pwll Melyn ger Brynbuga yn 1405; mae cofeb iddo ym mharc Ynysforgan, Treforys, Abertawe.
Mae dim llai na phum awdl i Hopcyn wedi’u hysgrifennu yn y Llyfr Coch, gan Lywelyn Goch ap Meurig Hen, Dafydd y Coed, Madog Dwygraig, Meurig ab Iorwerth ac Ieuan Llwyd ab y Gargam, a chanodd y bardd Y Proll i’w fab Tomas ap Hopcyn, a gadwodd groeso ei dad i’r beirdd. Dywedir bod Hopcyn yn barddoni ei hun. Carai hen awdl Beirdd y Tywysogion ac ymddengys na feddyliai lawer o’r cywydd ffasiynol newydd.FfynhonnellHopcyn ap Tomas ↗Wicipedia CymraegHopcyn ap Tomas ab Einion (fl. tua 1337 hyd tua 1408), uchelwr dysgedig a noddwr beirdd o Ynysforgan ac Ynysdawe, ger Abertawe; un o wŷr mwyaf dysgedig ei oes yn llenyddiaeth a hanes Cymru, casglwr a chopïwr llawysgrifau brwd, fel y bu rhai o drysorau’r genedl yn ei gartref ar un adeg; roedd yn berchen ar Lyfr Coch Hergest, sydd â chofnodion amdano gan ei gopïydd Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuallt, ac efallai mai ar ei gyfer ef y lluniwyd ef; copïydd lleyg oedd Hywel a wnaeth gryn dipyn o waith i Hopcyn; ceir dim llai na phum awdl i Hopcyn yn y Llyfr Coch, gan Lywelyn Goch ap Meurig Hen, Dafydd y Coed, Madog Dwygraig, Meurig ab Iorwerth ac Ieuan Llwyd ab y Gargam, ac un gan Y Proll i’w fab Tomas ap Hopcyn, yntau’n noddwr; mae Dafydd y Coed yn moli ei haelioni mawr ac yn dweud bod yr Elucidarium, y Greal, llyfrau Cyfraith Hywel Dda a’r Annales Cambriae yn ei lys; dywedir ei fod yn barddoni hefyd; roedd ei chwaeth yn geidwadol ac ymddengys nad oedd yn meddwl llawer o’r cywydd ffasiynol newydd; roedd ganddo enw fel arbenigwr ar y brudiau, y storfa o chwedlau, hanes traddodiadol a cherddi proffwydoliaeth am ddyfodol y Brythoniaid, ac ymgynghorodd Owain Glyn Dŵr ag ef yn 1403; roedd yn fyw yn 1403 ac efallai mor ddiweddar â 1408, er bod yr Athro Gruffydd Aled Williams, yn Dyddiau Olaf Owain Glyn Dŵr, yn dweud iddo gael ei ladd ym mrwydr Pwll Melyn ger Brynbuga yn 1405; mae cofeb iddo ym mharc Ynysforgan, Treforys, Abertawe.
Roedd Hopcyn yn enwog fel meistr ar y brudiau, y storfa o chwedlau, hen hanes a cherddi proffwydoliaeth am ddyfodol y Brythoniaid. Ym mis Gorffennaf 1403, ar anterth ei wrthryfel, ysgubodd Owain Glyndŵr i lawr dyffryn Tywi a chipio Caerfyrddin, ac ar 8 Gorffennaf ymwelodd â Hopcyn, ‘meistr ar y Brut’, i ofyn beth a ragwelai’r hen broffwydoliaethau i Gymru.FfynonellauOwain Glyndŵr timeline: 1403 ↗Cymdeithas Owain Glyndŵr, owain-glyndwr.wales (Saesneg)3 Gorffennaf 1403: wedi gwarchae ar gastell Llanymddyfri, symudodd byddin Owain i lawr dyffryn Tywi; yn Llandeilo Fawr ymunodd â Henry Dwn, a oedd wedi ymosod ar Ddinefwr; ar 5 Gorffennaf ymosododd ef ac 800 o wŷr ar Garreg Cennen; ym mis Gorffennaf cymerodd Ddryslwyn, Llansteffan a Chastellnewydd Emlyn, a Chaerfyrddin ar 6 Gorffennaf; ar 8 Gorffennaf ymwelodd â Hopcyn ap Tomas ab Einion, ‘meistr ar y Brut’; erbyn Rhagfyr 1403 daliai bron y cyfan o Gymru.Hopcyn ap Tomas ↗Wicipedia CymraegHopcyn ap Tomas ab Einion (fl. tua 1337 hyd tua 1408), uchelwr dysgedig a noddwr beirdd o Ynysforgan ac Ynysdawe, ger Abertawe; un o wŷr mwyaf dysgedig ei oes yn llenyddiaeth a hanes Cymru, casglwr a chopïwr llawysgrifau brwd, fel y bu rhai o drysorau’r genedl yn ei gartref ar un adeg; roedd yn berchen ar Lyfr Coch Hergest, sydd â chofnodion amdano gan ei gopïydd Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuallt, ac efallai mai ar ei gyfer ef y lluniwyd ef; copïydd lleyg oedd Hywel a wnaeth gryn dipyn o waith i Hopcyn; ceir dim llai na phum awdl i Hopcyn yn y Llyfr Coch, gan Lywelyn Goch ap Meurig Hen, Dafydd y Coed, Madog Dwygraig, Meurig ab Iorwerth ac Ieuan Llwyd ab y Gargam, ac un gan Y Proll i’w fab Tomas ap Hopcyn, yntau’n noddwr; mae Dafydd y Coed yn moli ei haelioni mawr ac yn dweud bod yr Elucidarium, y Greal, llyfrau Cyfraith Hywel Dda a’r Annales Cambriae yn ei lys; dywedir ei fod yn barddoni hefyd; roedd ei chwaeth yn geidwadol ac ymddengys nad oedd yn meddwl llawer o’r cywydd ffasiynol newydd; roedd ganddo enw fel arbenigwr ar y brudiau, y storfa o chwedlau, hanes traddodiadol a cherddi proffwydoliaeth am ddyfodol y Brythoniaid, ac ymgynghorodd Owain Glyn Dŵr ag ef yn 1403; roedd yn fyw yn 1403 ac efallai mor ddiweddar â 1408, er bod yr Athro Gruffydd Aled Williams, yn Dyddiau Olaf Owain Glyn Dŵr, yn dweud iddo gael ei ladd ym mrwydr Pwll Melyn ger Brynbuga yn 1405; mae cofeb iddo ym mharc Ynysforgan, Treforys, Abertawe.
Roedd Hopcyn yn fyw yn 1403, ac efallai mor ddiweddar â 1408. Ond cred yr Athro Gruffydd Aled Williams, yn ei lyfr ar ddyddiau olaf Owain Glyndŵr, iddo syrthio yn ymladd dros Owain ym mrwydr Pwll Melyn ger Brynbuga yn 1405. Heddiw mae cofeb ym mharc Ynysforgan, Treforys, yn anrhydeddu’r uchelwr ysgolheigaidd y cadwodd ei gariad at lyfrau Cymraeg y Mabinogi’n ddiogel i bawb a ddaeth ar ei ôl.FfynhonnellHopcyn ap Tomas ↗Wicipedia CymraegHopcyn ap Tomas ab Einion (fl. tua 1337 hyd tua 1408), uchelwr dysgedig a noddwr beirdd o Ynysforgan ac Ynysdawe, ger Abertawe; un o wŷr mwyaf dysgedig ei oes yn llenyddiaeth a hanes Cymru, casglwr a chopïwr llawysgrifau brwd, fel y bu rhai o drysorau’r genedl yn ei gartref ar un adeg; roedd yn berchen ar Lyfr Coch Hergest, sydd â chofnodion amdano gan ei gopïydd Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuallt, ac efallai mai ar ei gyfer ef y lluniwyd ef; copïydd lleyg oedd Hywel a wnaeth gryn dipyn o waith i Hopcyn; ceir dim llai na phum awdl i Hopcyn yn y Llyfr Coch, gan Lywelyn Goch ap Meurig Hen, Dafydd y Coed, Madog Dwygraig, Meurig ab Iorwerth ac Ieuan Llwyd ab y Gargam, ac un gan Y Proll i’w fab Tomas ap Hopcyn, yntau’n noddwr; mae Dafydd y Coed yn moli ei haelioni mawr ac yn dweud bod yr Elucidarium, y Greal, llyfrau Cyfraith Hywel Dda a’r Annales Cambriae yn ei lys; dywedir ei fod yn barddoni hefyd; roedd ei chwaeth yn geidwadol ac ymddengys nad oedd yn meddwl llawer o’r cywydd ffasiynol newydd; roedd ganddo enw fel arbenigwr ar y brudiau, y storfa o chwedlau, hanes traddodiadol a cherddi proffwydoliaeth am ddyfodol y Brythoniaid, ac ymgynghorodd Owain Glyn Dŵr ag ef yn 1403; roedd yn fyw yn 1403 ac efallai mor ddiweddar â 1408, er bod yr Athro Gruffydd Aled Williams, yn Dyddiau Olaf Owain Glyn Dŵr, yn dweud iddo gael ei ladd ym mrwydr Pwll Melyn ger Brynbuga yn 1405; mae cofeb iddo ym mharc Ynysforgan, Treforys, Abertawe.
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Holl chwedlau’r Mabinogion → Erthygl: y llyfrau a gadwodd y chwedlau →
Y mynachod, yr ysgolheigion, y storïwyr a’r copïwyr a ysgrifennodd hanes Cymru gynnar, o Gildas hyd filwr Calais, pob un â’i dudalen ei hun.
Erthygl: yr awduron a gofnododd Gymru gynnar → Y Brutiau: croniclau Cymru → Hen lyfrau Cymru → Llyfrau ac awduron →
Erthygl · 20 munO Gildas yn Llanilltud Fawr hyd Gerallt Gymro ar y ffordd yn 1188: y mynachod, yr ysgolheigion a’r storïwyr a ysgrifennodd hanes y Brythoniaid, bucheddau’r saint, gweithredoedd y brenhinoedd a’r chwedlau cyntaf am Arthur, a’r copïwyr a gadwodd y cwbl.
Erthygl · 17 munMae Cymru wedi cadw ei straeon mwyaf ers naw can mlynedd. Dyma sut: storïwyr y llysoedd brenhinol, awdur anhysbys y Pedair Cainc, dau lyfr mawr a ysgrifennwyd i ddau uchelwr o Gymro yn y bedwaredd ganrif ar ddeg, a merch ifanc o Saesnes yng ngwaith haearn Dowlais a ddysgodd Gymraeg ac a roddodd y chwedlau i’r byd.
Arweinydd gwrthryfel mawr y Cymry yn 1294 yn erbyn Edward I, ddeuddeng mlynedd ar ôl cwymp Llywelyn. Galwodd ei hun yn Dywysog Cymru a chipiodd Gaernarfon.
Madog ap LlywelynArglwydd Cymreig Senghennydd a gododd yn 1316 dros bobl Morgannwg, ac a ildiodd er mwyn achub ei ddilynwyr.
Llywelyn BrenBardd mwyaf Cymru’r Oesoedd Canol, a ganodd am gariad a natur yn ffraeth a beiddgar.
Dafydd ap GwilymPrifardd y cywydd y mae ei gerdd i gartref Owain Glyndŵr yn Sycharth yn un o’r darluniau gorau o lys uchelwr Cymreig.
Iolo GochYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf