Caswallon fab Beli
Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab Beli
Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
Y Pedair Cainc
Mab Pwyll a Rhiannon, a gollwyd y noson y’i ganed ac a gafwyd yng Ngwent. Ef yw’r unig arwr sy’n ymddangos ym mhob un o Bedair Cainc y Mabinogi: fe’i genir yn y Gyntaf, a bydd farw yn y Bedwaredd.
Llun: Copa creigiog Carn Ingli uwchben Trefdraeth, a muriau bryngaer Oes yr Haearn ymhlith y grug · Bill Boaden, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Pryderi: pryder: fe’i henwyd o eiriau cyntaf ei fam Rhiannon pan gafwyd ef
Pryderi fab Pwyll yw’r edau sy’n rhedeg drwy’r Mabinogi cyfan: yr unig un sy’n ymddangos yn y pedair Cainc. Wedi’i golli ar y noson y ganed ef a’i gael wrth ddrws stabl yng Ngwent, tyfodd i deyrnasu ar deyrnas fawr yn y de, a bu farw’n ymladd dros ei bobl yn y gogledd.FfynonellauPryderi ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Pwyll a Rhiannon, yr unig un sydd yn y pedair Cainc; magwyd fel Gwri Wallt Euryn gan Teyrnon; lladdwyd gan Wydion yn y Felenrhyd a’i gladdu ym Maentwrog.Pedeir Keinc y Mabinogi ↗Ifor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1930Testun Cymraeg y pedair chwedl o Lyfr Gwyn Rhydderch, gyda Llyfr Coch Hergest wrth ei ochr: ffynhonnell pob golygfa a adroddir ar y tudalennau hyn.
| Yn y chwedlau | Pedair Cainc y Mabinogi |
|---|---|
| Rhieni | Pwyll, pendefig Dyfed, a Rhiannon |
| Tad maeth | Teyrnon Twrf Liant, yna Pendaran Dyfed |
| Gwraig | Cigfa ferch Gwyn Gloyw |
| Bedd | Ym Maentwrog, yn y chwedl |
Ar y noson y ganed ef yn Arberth diflannodd y bachgen. Yr un nos Galan Mai, ymhell i ffwrdd yng Ngwent Is Coed, roedd Teyrnon Twrf Liant yn gwylio ei gaseg, a gollai ei hebolion bob blwyddyn. Daeth crafanc fawr drwy’r ffenestr; torrodd Teyrnon hi wrth y penelin, a phan ddaeth yn ôl o ymlid y twrw i’r tywyllwch cafodd faban wrth y drws, wedi’i lapio mewn mantell o bali. Magodd ef a’i wraig ef fel Gwri Wallt Euryn. Tyfodd mor gyflym nes ei fod yn flwydd oed mor fawr â phlentyn tair oed, a chyn ei fod yn bedair oed roedd yn talu’r gweision am gael mynd â’r meirch i’r dŵr.FfynonellauPryderi ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Pwyll a Rhiannon, yr unig un sydd yn y pedair Cainc; magwyd fel Gwri Wallt Euryn gan Teyrnon; lladdwyd gan Wydion yn y Felenrhyd a’i gladdu ym Maentwrog.Pwyll Pendefig Dyfed (the First Branch) ↗Wikipedia (Saesneg)Y Gainc Gyntaf: Teyrnon Twrf Liant o Went Is Coed a’r ebol a gollid bob nos Galan Mai; y plentyn a gafwyd wrth y drws; priodas Pryderi â Chigfa ferch Gwyn Gloyw.
Pan glywodd Teyrnon am benyd Rhiannon, edrychodd ar y bachgen a gweld wyneb Pwyll. Daeth ag ef adref i Arberth ar unwaith. Geiriau cyntaf Rhiannon a roddodd ei enw iddo, o’r gair pryder: ‘Oedd esgor fy mhryder i, pe bai gwir hynny.’ Rhoddodd Pwyll ef ar faeth i Bendaran Dyfed, a thyfodd yn llanc tecaf, a gorau ym mhob camp dda yn y deyrnas.FfynonellauPryderi ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Pwyll a Rhiannon, yr unig un sydd yn y pedair Cainc; magwyd fel Gwri Wallt Euryn gan Teyrnon; lladdwyd gan Wydion yn y Felenrhyd a’i gladdu ym Maentwrog.Pedeir Keinc y Mabinogi ↗Ifor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1930Testun Cymraeg y pedair chwedl o Lyfr Gwyn Rhydderch, gyda Llyfr Coch Hergest wrth ei ochr: ffynhonnell pob golygfa a adroddir ar y tudalennau hyn.
Wedi marw Pwyll, teyrnasodd Pryderi ar saith cantref Dyfed, ac enillodd dri chantref Ystrad Tywi a phedwar cantref Ceredigion hefyd: saith cantref Seisyllwg. Priododd Gigfa ferch Gwyn Gloyw. Yn yr Ail Gainc croesodd i Iwerddon gyda Bendigeidfran a bu’n un o’r saith yn unig a ddaeth adref.FfynonellauPryderi ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Pwyll a Rhiannon, yr unig un sydd yn y pedair Cainc; magwyd fel Gwri Wallt Euryn gan Teyrnon; lladdwyd gan Wydion yn y Felenrhyd a’i gladdu ym Maentwrog.Pwyll Pendefig Dyfed (the First Branch) ↗Wikipedia (Saesneg)Y Gainc Gyntaf: Teyrnon Twrf Liant o Went Is Coed a’r ebol a gollid bob nos Galan Mai; y plentyn a gafwyd wrth y drws; priodas Pryderi â Chigfa ferch Gwyn Gloyw.
Yn y Drydedd Gainc dangosodd ei haelioni. Pan adawyd ei gydymaith Manawydan heb dir, rhoddodd Pryderi saith cantref Dyfed iddo i’w dal a’i fam ei hun, Rhiannon, yn wraig iddo. Pan wagiodd hud y wlad, gweithiodd y ddau gyfaill ochr yn ochr yn nhrefi Lloegr. Dilynodd Pryderi, dewrach na doeth, faedd disglair i gaer hud, gafael mewn ffiol aur a chael ei ddal yn gaeth. Manawydan a’i rhyddhaodd.FfynhonnellManawydan fab Llŷr (the Third Branch) ↗Wikipedia (Saesneg)Y Drydedd Gainc: y niwl ar Orsedd Arberth, y wlad wag, y crefftau yn Lloegr, y gaer a’r ffiol aur, a’r llygoden ar y crocbren.
Yn y Bedwaredd Gainc daeth Gwydion i’w lys yn rhith bardd a’i dwyllo o’r moch a roddasai Arawn o Annwn iddo. Gorymdeithiodd Pryderi i’r gogledd i Wynedd i ddial. Wedi’r ymladd ym Mhennardd a Nant Call, er mwyn arbed ei wŷr gofynnodd am setlo’r rhyfel drwy ornest rhyngddo ef a Gwydion. Syrthiodd yn y Felenrhyd ar y Ddwyryd, a’i gladdu ym Maen Tyfiawg uwchben Maentwrog: ‘ac yno y mae ei fedd’.FfynonellauPryderi ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Pwyll a Rhiannon, yr unig un sydd yn y pedair Cainc; magwyd fel Gwri Wallt Euryn gan Teyrnon; lladdwyd gan Wydion yn y Felenrhyd a’i gladdu ym Maentwrog.Math fab Mathonwy (the Fourth Branch) ↗Wikipedia (Saesneg)Y Bedwaredd Gainc, chwedl Gwynedd: o Gaer Dathyl a Goewin hyd at farw Pryderi, geni Lleu, Blodeuwedd a’r eryr yn y dderwen.
Fe’i cofir fel arglwydd dewr, hael a ffyddlon a roddodd ei fywyd dros ei bobl, ac mae ei stori’n cario’r Mabinogi cyfan o’i eni yn y Gainc Gyntaf hyd ei fedd yn y Bedwaredd.FfynhonnellPryderi ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Pwyll a Rhiannon, yr unig un sydd yn y pedair Cainc; magwyd fel Gwri Wallt Euryn gan Teyrnon; lladdwyd gan Wydion yn y Felenrhyd a’i gladdu ym Maentwrog.
Ffynonellau a darllen pellach
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Y chwedl: Pwyll Pendefig Dyfed → Y chwedl: Branwen ferch Llŷr → Y chwedl: Manawydan fab Llŷr → Y chwedl: Math fab Mathonwy → Holl chwedlau’r Mabinogion → Erthygl: y llyfrau a gadwodd y chwedlau →
Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab BeliBeli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.
Beli MawrMab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.
Lludd fab BeliMab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.
Llefelys fab BeliYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf