Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn

Y Pedair Cainc

Pryderi

Mab Pwyll a Rhiannon, a gollwyd y noson y’i ganed ac a gafwyd yng Ngwent. Ef yw’r unig arwr sy’n ymddangos ym mhob un o Bedair Cainc y Mabinogi: fe’i genir yn y Gyntaf, a bydd farw yn y Bedwaredd.

Llun: Copa creigiog Carn Ingli uwchben Trefdraeth, a muriau bryngaer Oes yr Haearn ymhlith y grug · Bill Boaden, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Y Pedair Cainc (cronicl cynnar:Pedair Cainc y Mabinogi, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Tywysog Dyfed, unig arwr y pedair Cainc Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Pryderi a Rhiannon yn sownd wrth y ffiol aur, gan Albert Herter, 1899
Pryderi a Rhiannon yn sownd wrth y ffiol aur, gan Albert Herter, 1899 · Llun: Wikimedia Commons · Albert Herter, Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Pryderi: pryder: fe’i henwyd o eiriau cyntaf ei fam Rhiannon pan gafwyd ef

Pryderi fab Pwyll yw’r edau sy’n rhedeg drwy’r Mabinogi cyfan: yr unig un sy’n ymddangos yn y pedair Cainc. Wedi’i golli ar y noson y ganed ef a’i gael wrth ddrws stabl yng Ngwent, tyfodd i deyrnasu ar deyrnas fawr yn y de, a bu farw’n ymladd dros ei bobl yn y gogledd.

Yn y chwedlauPedair Cainc y Mabinogi
RhieniPwyll, pendefig Dyfed, a Rhiannon
Tad maethTeyrnon Twrf Liant, yna Pendaran Dyfed
GwraigCigfa ferch Gwyn Gloyw
BeddYm Maentwrog, yn y chwedl

Gwri Wallt Euryn#

Ar y noson y ganed ef yn Arberth diflannodd y bachgen. Yr un nos Galan Mai, ymhell i ffwrdd yng Ngwent Is Coed, roedd Teyrnon Twrf Liant yn gwylio ei gaseg, a gollai ei hebolion bob blwyddyn. Daeth crafanc fawr drwy’r ffenestr; torrodd Teyrnon hi wrth y penelin, a phan ddaeth yn ôl o ymlid y twrw i’r tywyllwch cafodd faban wrth y drws, wedi’i lapio mewn mantell o bali. Magodd ef a’i wraig ef fel Gwri Wallt Euryn. Tyfodd mor gyflym nes ei fod yn flwydd oed mor fawr â phlentyn tair oed, a chyn ei fod yn bedair oed roedd yn talu’r gweision am gael mynd â’r meirch i’r dŵr.

Dod adref#

Pan glywodd Teyrnon am benyd Rhiannon, edrychodd ar y bachgen a gweld wyneb Pwyll. Daeth ag ef adref i Arberth ar unwaith. Geiriau cyntaf Rhiannon a roddodd ei enw iddo, o’r gair pryder: ‘Oedd esgor fy mhryder i, pe bai gwir hynny.’ Rhoddodd Pwyll ef ar faeth i Bendaran Dyfed, a thyfodd yn llanc tecaf, a gorau ym mhob camp dda yn y deyrnas.

Arglwydd y saith cantref#

Wedi marw Pwyll, teyrnasodd Pryderi ar saith cantref Dyfed, ac enillodd dri chantref Ystrad Tywi a phedwar cantref Ceredigion hefyd: saith cantref Seisyllwg. Priododd Gigfa ferch Gwyn Gloyw. Yn yr Ail Gainc croesodd i Iwerddon gyda Bendigeidfran a bu’n un o’r saith yn unig a ddaeth adref.

Cyfaill cywir#

Yn y Drydedd Gainc dangosodd ei haelioni. Pan adawyd ei gydymaith Manawydan heb dir, rhoddodd Pryderi saith cantref Dyfed iddo i’w dal a’i fam ei hun, Rhiannon, yn wraig iddo. Pan wagiodd hud y wlad, gweithiodd y ddau gyfaill ochr yn ochr yn nhrefi Lloegr. Dilynodd Pryderi, dewrach na doeth, faedd disglair i gaer hud, gafael mewn ffiol aur a chael ei ddal yn gaeth. Manawydan a’i rhyddhaodd.

Marw yn y Felenrhyd#

Yn y Bedwaredd Gainc daeth Gwydion i’w lys yn rhith bardd a’i dwyllo o’r moch a roddasai Arawn o Annwn iddo. Gorymdeithiodd Pryderi i’r gogledd i Wynedd i ddial. Wedi’r ymladd ym Mhennardd a Nant Call, er mwyn arbed ei wŷr gofynnodd am setlo’r rhyfel drwy ornest rhyngddo ef a Gwydion. Syrthiodd yn y Felenrhyd ar y Ddwyryd, a’i gladdu ym Maen Tyfiawg uwchben Maentwrog: ‘ac yno y mae ei fedd’.

Fe’i cofir fel arglwydd dewr, hael a ffyddlon a roddodd ei fywyd dros ei bobl, ac mae ei stori’n cario’r Mabinogi cyfan o’i eni yn y Gainc Gyntaf hyd ei fedd yn y Bedwaredd.

Pobl y Mabinogi

Hefyd yn yr oes hon

fl. 54 BC

Caswallon fab Beli

Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)

Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.

Caswallon fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Beli Mawr

Brenin mawr Prydain, cyndad brenhinoedd (cronicl cynnar:achau Cymreig, y 10fed–13eg ganrif)

Beli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.

Beli Mawr
y ganrif gyntaf CC

Lludd fab Beli

Brenin Prydain a ailgododd Lundain (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.

Lludd fab Beli
y ganrif gyntaf CC

Llefelys fab Beli

Brenin Ffrainc, y brawd doeth (cronicl cynnar:Cyfranc Lludd a Llefelys, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Mab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.

Llefelys fab Beli

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf