Caswallon fab Beli
Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab Beli
Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
Y Pedair Cainc
Hanner brawd Bendigeidfran a Branwen, gŵr a allai beri i ddau frawd ymladd. Yn y diwedd rhoddodd ei fywyd i dorri’r pair dadeni ac achub llu Prydain.
Llun: Castell Harlech ar ei graig uwchben y dref · Cmao20, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Efnysien fab Euroswydd yw ysbryd stormus Ail Gainc y Mabinogi. Yn hanner brawd i Franwen a Bendigeidfran, gallai beri i ddau frawd ymladd pan oeddent fwyaf cariadus; ac eto yn y diwedd ei aberth ef ei hun a achubodd lu Prydain.FfynonellauEfnysien ↗Wikipedia (Saesneg)Hanner brawd Branwen a gefell Nisien; anafu’r meirch, y boliau yn y tŷ mawr, a thorri’r pair.Branwen daughter of Llŷr, the Second Branch of the Mabinogi ↗Pedair Cainc y Mabinogi; cyfieithiad Saesneg Sioned Davies (Rhydychen, 2007) (Saesneg)Mae Bendigeidfran yn rhoi ei chwaer Branwen i Fatholwch, brenin Iwerddon, a chynhelir y wledd briodas yn Aberffraw, mewn pebyll, gan na allai’r un tŷ fyth ddal Bendigeidfran; yno mae Efnysien yn anffurfio meirch y Gwyddyl.
| Yn y chwedlau | Ail Gainc y Mabinogi |
|---|---|
| Rhieni | Euroswydd a Phenarddun |
| Gefell | Nisien, y tangnefeddwr |
| Hanner brodyr a chwaer | Bendigeidfran, Branwen a Manawydan |
Roedd gan Benarddun, mam Branwen a Bendigeidfran, efeilliaid hefyd o Euroswydd. Mae’r chwedl yn eu gosod ochr yn ochr: roedd Nisien yn llanc da a allai wneud heddwch rhwng dau lu ar eu dicaf; gallai Efnysien beri i ddau frawd ffraeo pan garent ei gilydd fwyaf.FfynonellauEfnysien ↗Wikipedia (Saesneg)Hanner brawd Branwen a gefell Nisien; anafu’r meirch, y boliau yn y tŷ mawr, a thorri’r pair.Pedeir Keinc y Mabinogi ↗Ifor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1930Testun Cymraeg y pedair chwedl o Lyfr Gwyn Rhydderch, gyda Llyfr Coch Hergest wrth ei ochr: ffynhonnell pob golygfa a adroddir ar y tudalennau hyn.
Pan gafodd fod ei chwaer wedi’i rhoi i frenin Iwerddon heb ei air ef, roedd Efnysien yn gynddeiriog. Aeth at feirch Matholwch a thorri eu gweflau wrth y dannedd, eu clustiau wrth y pen, eu cynffonnau wrth y cefn, a’u hamrannau at yr asgwrn. Y sarhad hwn a drodd Iwerddon yn erbyn Branwen, a dechrau popeth a ddilynodd.FfynonellauEfnysien ↗Wikipedia (Saesneg)Hanner brawd Branwen a gefell Nisien; anafu’r meirch, y boliau yn y tŷ mawr, a thorri’r pair.Branwen daughter of Llŷr, the Second Branch of the Mabinogi ↗Pedair Cainc y Mabinogi; cyfieithiad Saesneg Sioned Davies (Rhydychen, 2007) (Saesneg)Mae Bendigeidfran yn rhoi ei chwaer Branwen i Fatholwch, brenin Iwerddon, a chynhelir y wledd briodas yn Aberffraw, mewn pebyll, gan na allai’r un tŷ fyth ddal Bendigeidfran; yno mae Efnysien yn anffurfio meirch y Gwyddyl.
Pan ddaeth llu Prydain i Iwerddon, adeiladodd y Gwyddyl dŷ mawr i Fendigeidfran a chuddio dau gant o wŷr arfog mewn boliau crwyn yn hongian ar ei gant colofn, un ar bob ochr. Daeth Efnysien i mewn o flaen y llu a gofyn beth oedd ym mhob bol. ‘Blawd, enaid,’ meddai’r Gwyddyl. Teimlodd bob bol nes cael pen gŵr, a’i wasgu nes i’w fysedd gyfarfod drwy’r asgwrn, a gwneud yr un fath i bob bol yn y tŷ. Yna canodd englyn uwch eu pennau. Ni ddaeth y cynllwyn a fwriadwyd i ddifa byddin ei frawd byth.FfynonellauEfnysien ↗Wikipedia (Saesneg)Hanner brawd Branwen a gefell Nisien; anafu’r meirch, y boliau yn y tŷ mawr, a thorri’r pair.Pedeir Keinc y Mabinogi ↗Ifor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1930Testun Cymraeg y pedair chwedl o Lyfr Gwyn Rhydderch, gyda Llyfr Coch Hergest wrth ei ochr: ffynhonnell pob golygfa a adroddir ar y tudalennau hyn.
Yn y wledd heddwch, lle gwnaed y bachgen Gwern, mab Branwen, yn frenin Iwerddon, fflamiodd dicter Efnysien unwaith eto, a chollwyd y bachgen yn nhân y neuadd. Ceisiodd Branwen neidio ar ei ôl, a daliodd Bendigeidfran hi’n ôl rhwng ei darian a’i ysgwydd. Torrodd yr eiliad honno’r heddwch a dechrau’r frwydr fawr olaf.FfynonellauEfnysien ↗Wikipedia (Saesneg)Hanner brawd Branwen a gefell Nisien; anafu’r meirch, y boliau yn y tŷ mawr, a thorri’r pair.Branwen daughter of Llŷr, the Second Branch of the Mabinogi ↗Pedair Cainc y Mabinogi; cyfieithiad Saesneg Sioned Davies (Rhydychen, 2007) (Saesneg)Mae Bendigeidfran yn rhoi ei chwaer Branwen i Fatholwch, brenin Iwerddon, a chynhelir y wledd briodas yn Aberffraw, mewn pebyll, gan na allai’r un tŷ fyth ddal Bendigeidfran; yno mae Efnysien yn anffurfio meirch y Gwyddyl.
Roedd gan y Gwyddyl y Pair Dadeni, a phob nos teflid eu meirw iddo a deuent allan drannoeth yn ymladd cystal ag erioed. Pan welodd Efnysien nad oedd y fath gymorth gan wŷr Prydain, roedd yn edifar ganddo’r hyn a wnaeth: ‘Oi a Dduw, gwae fi fy mod yn achos hyn.’ Cuddiodd ymysg meirw’r Gwyddyl, cael ei daflu i’r pair gyda hwy, ac ymestyn ei hun ynddo nes i’r pair dorri’n bedwar darn, a thorrodd ei galon yntau. Oherwydd hynny, enillodd llu Prydain y maes.FfynonellauEfnysien ↗Wikipedia (Saesneg)Hanner brawd Branwen a gefell Nisien; anafu’r meirch, y boliau yn y tŷ mawr, a thorri’r pair.Pedeir Keinc y Mabinogi ↗Ifor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1930Testun Cymraeg y pedair chwedl o Lyfr Gwyn Rhydderch, gyda Llyfr Coch Hergest wrth ei ochr: ffynhonnell pob golygfa a adroddir ar y tudalennau hyn.
Stori gŵr y mae ei ddicter yn dinistrio’r hyn a gâr yw stori Efnysien, ac sy’n rhoi ei fywyd ei hun i’w unioni. Mae llawer o ddarllenwyr yn gweld yn yr efeilliaid, y tangnefeddwr a’r cwerylwr, ddwy ochr pob teulu a phob pobl.FfynhonnellEfnysien ↗Wikipedia (Saesneg)Hanner brawd Branwen a gefell Nisien; anafu’r meirch, y boliau yn y tŷ mawr, a thorri’r pair.
Ffynonellau a darllen pellach
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Y chwedl: Branwen ferch Llŷr → Holl chwedlau’r Mabinogion → Erthygl: y llyfrau a gadwodd y chwedlau →
Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab BeliBeli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.
Beli MawrMab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.
Lludd fab BeliMab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.
Llefelys fab BeliYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf