Brenin Cantre’r Gwaelod, y tir a foddwyd dan Fae Ceredigion, yn nhraddodiad Cymru. Roedd ei fwys yn un o’r Tri Thlws ar Ddeg, ac yn ei gored y cafodd ei fab Elffin y baban Taliesin.
Llun: Eglwys Gadeiriol Tyddewi dros y fynwent yn nyffryn Alun · Ввласенко, CC BY 4.0 · Wikimedia Commons
Gwrando ar y dudalen hon3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
Y goedwig foddedig yn Ynys-las, lle mae traddodiad yn gosod tir coll Gwyddno · Llun: Wikimedia Commons · Richerman, CC BY-SA 3.0
Ystyr yr enw
Gwyddno Garanhir: Gwyddno ‘Garanhir’
Gwyddno Garanhir
Gwyddnoei enw ei hun
Garangaran, coes crëyr
hirhir
2 munud o ddarllen
Gwyddno Garanhir oedd arglwydd Cantre’r Gwaelod, y wlad gyfoethog y dywed traddodiad Cymru ei bod yn gorwedd dan Fae Ceredigion. Mae ei fwys yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, mae’n ymddiddan â Gwyn ap Nudd yn un o’r cerddi hynaf yn Llyfr Du Caerfyrddin, ac yn ei gored ef ger Aberdyfi y cafodd ei fab Elffin y plentyn Taliesin.FfynonellauGwyddno Garanhir ↗Wikipedia (Saesneg)Gwyddno Garanhir, rheolwr tir suddedig Cantre’r Gwaelod oddi ar arfordir Cymru, tad Elffin ac felly taid maeth Taliesin yn Hanes Taliesin; mae mwys Gwyddno Garanhir yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain; yn ôl traddodiad ef oedd arglwydd Cantre’r Gwaelod yn yr hyn sydd heddiw’n Fae Ceredigion, a’i brif gaer, Caer Wyddno, i’r gogledd-orllewin o Aberystwyth heddiw; gwarchodid yr holl deyrnas rhag y môr gan lifddorau yr oedd rhaid eu cau cyn y llanw, ac un diwrnod methodd y ceidwad, Seithenyn, â’u cau a daeth y môr i mewn a gorchuddio’r tir; rhydd traddodiad hefyd ran o’i deyrnas ar dir sych iddo y gallai ffoi iddi; uniaethodd awduron yr unfed ganrif ar bymtheg ef â Gwyddno fab Clydno, brenin Meirionnydd ar ddiwedd y chweched ganrif, yr ymgeisydd mwyaf tebygol efallai; yn The Dark Is Rising gan Susan Cooper ef yw brenin y Tiroedd Coll; ystyr Garanhir yw ‘coesau hir’, ‘coesau crëyr’.Gwyddno Garanhir ↗Wicipedia CymraegGwyddno Garanhir, neu Gwyddneu, o draddodiad Cymru; mae’n ymddangos gyntaf yn nhraddodiadau’r Hen Ogledd, ac mae Bonedd Gwŷr y Gogledd yn ei ddisgrifio fel un o ddisgynyddion y brenin Dyfnwal Hen; ef yw arglwydd Cantre’r Gwaelod, a leolid yn draddodiadol ym Mae Ceredigion gyferbyn ag Aberystwyth ac Aberdyfi; cedwid y môr allan gan lifddorau, ond un diwrnod roedd y gwyliwr, Seithenyn, yn feddw, a boddwyd Cantre’r Gwaelod; mae’r gerdd Seithennin Saf Allan yn Llyfr Du Caerfyrddin yn cyfeirio at foddi ‘Maes Gwyddneu’; mae cyfeiriad at Wyddno yn Culhwch ac Olwen, ac mae ei fab Elffin yn gymeriad amlwg yn Hanes Taliesin fel noddwr Taliesin Ben Beirdd.
Ystyr Garanhir yw hirgoes, fel y garan sy’n rhydio yn nyfroedd bas y bae. Mae ach Gwŷr y Gogledd yn gwneud Gwyddno’n ddisgynnydd i’r Brenin Dyfnwal Hen, ac mae’n ymddangos i’w stori ddechrau yn yr Hen Ogledd cyn ymsefydlu ar arfordir Ceredigion. Cymerodd awduron yr unfed ganrif ar bymtheg ef yn Wyddno fab Clydno, brenin Meirionnydd ar ddiwedd y chweched ganrif.FfynonellauGwyddno Garanhir ↗Wicipedia CymraegGwyddno Garanhir, neu Gwyddneu, o draddodiad Cymru; mae’n ymddangos gyntaf yn nhraddodiadau’r Hen Ogledd, ac mae Bonedd Gwŷr y Gogledd yn ei ddisgrifio fel un o ddisgynyddion y brenin Dyfnwal Hen; ef yw arglwydd Cantre’r Gwaelod, a leolid yn draddodiadol ym Mae Ceredigion gyferbyn ag Aberystwyth ac Aberdyfi; cedwid y môr allan gan lifddorau, ond un diwrnod roedd y gwyliwr, Seithenyn, yn feddw, a boddwyd Cantre’r Gwaelod; mae’r gerdd Seithennin Saf Allan yn Llyfr Du Caerfyrddin yn cyfeirio at foddi ‘Maes Gwyddneu’; mae cyfeiriad at Wyddno yn Culhwch ac Olwen, ac mae ei fab Elffin yn gymeriad amlwg yn Hanes Taliesin fel noddwr Taliesin Ben Beirdd.Gwyddno Garanhir ↗Wikipedia (Saesneg)Gwyddno Garanhir, rheolwr tir suddedig Cantre’r Gwaelod oddi ar arfordir Cymru, tad Elffin ac felly taid maeth Taliesin yn Hanes Taliesin; mae mwys Gwyddno Garanhir yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain; yn ôl traddodiad ef oedd arglwydd Cantre’r Gwaelod yn yr hyn sydd heddiw’n Fae Ceredigion, a’i brif gaer, Caer Wyddno, i’r gogledd-orllewin o Aberystwyth heddiw; gwarchodid yr holl deyrnas rhag y môr gan lifddorau yr oedd rhaid eu cau cyn y llanw, ac un diwrnod methodd y ceidwad, Seithenyn, â’u cau a daeth y môr i mewn a gorchuddio’r tir; rhydd traddodiad hefyd ran o’i deyrnas ar dir sych iddo y gallai ffoi iddi; uniaethodd awduron yr unfed ganrif ar bymtheg ef â Gwyddno fab Clydno, brenin Meirionnydd ar ddiwedd y chweched ganrif, yr ymgeisydd mwyaf tebygol efallai; yn The Dark Is Rising gan Susan Cooper ef yw brenin y Tiroedd Coll; ystyr Garanhir yw ‘coesau hir’, ‘coesau crëyr’.
Mae traddodiad Cymru’n cofio Gwyddno fel arglwydd Cantre’r Gwaelod, tir isel a ffrwythlon o drefi a meysydd a ymestynnai allan i’r hyn sydd heddiw’n Fae Ceredigion, gyferbyn ag Aberystwyth ac Aberdyfi. Ei brif gaer oedd Caer Wyddno. Gorweddai’r holl wlad yn is na lefel y môr, ac fe’i gwarchodid gan glawdd mawr â llifddorau yr oedd rhaid eu cau rhag pob penllanw.FfynonellauGwyddno Garanhir ↗Wikipedia (Saesneg)Gwyddno Garanhir, rheolwr tir suddedig Cantre’r Gwaelod oddi ar arfordir Cymru, tad Elffin ac felly taid maeth Taliesin yn Hanes Taliesin; mae mwys Gwyddno Garanhir yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain; yn ôl traddodiad ef oedd arglwydd Cantre’r Gwaelod yn yr hyn sydd heddiw’n Fae Ceredigion, a’i brif gaer, Caer Wyddno, i’r gogledd-orllewin o Aberystwyth heddiw; gwarchodid yr holl deyrnas rhag y môr gan lifddorau yr oedd rhaid eu cau cyn y llanw, ac un diwrnod methodd y ceidwad, Seithenyn, â’u cau a daeth y môr i mewn a gorchuddio’r tir; rhydd traddodiad hefyd ran o’i deyrnas ar dir sych iddo y gallai ffoi iddi; uniaethodd awduron yr unfed ganrif ar bymtheg ef â Gwyddno fab Clydno, brenin Meirionnydd ar ddiwedd y chweched ganrif, yr ymgeisydd mwyaf tebygol efallai; yn The Dark Is Rising gan Susan Cooper ef yw brenin y Tiroedd Coll; ystyr Garanhir yw ‘coesau hir’, ‘coesau crëyr’.Gwyddno Garanhir ↗Wicipedia CymraegGwyddno Garanhir, neu Gwyddneu, o draddodiad Cymru; mae’n ymddangos gyntaf yn nhraddodiadau’r Hen Ogledd, ac mae Bonedd Gwŷr y Gogledd yn ei ddisgrifio fel un o ddisgynyddion y brenin Dyfnwal Hen; ef yw arglwydd Cantre’r Gwaelod, a leolid yn draddodiadol ym Mae Ceredigion gyferbyn ag Aberystwyth ac Aberdyfi; cedwid y môr allan gan lifddorau, ond un diwrnod roedd y gwyliwr, Seithenyn, yn feddw, a boddwyd Cantre’r Gwaelod; mae’r gerdd Seithennin Saf Allan yn Llyfr Du Caerfyrddin yn cyfeirio at foddi ‘Maes Gwyddneu’; mae cyfeiriad at Wyddno yn Culhwch ac Olwen, ac mae ei fab Elffin yn gymeriad amlwg yn Hanes Taliesin fel noddwr Taliesin Ben Beirdd.
Un noson methodd Seithenyn, ceidwad y llifddorau, â’u cau, a thorrodd y môr i mewn a gorchuddio’r tir. Mae hen gerdd yn Llyfr Du Caerfyrddin, Seithenhin Saf Allan, yn galaru am foddi Maes Gwyddneu. Dihangodd Gwyddno i’r rhan o’i deyrnas a orweddai ar dir uwch. Mae cefnau hir o gerrig yn rhedeg allan dan y môr oddi ar yr arfordir hwnnw, ac am ganrifoedd mae pobl wedi eu cymryd am furiau’r tir coll.FfynonellauGwyddno Garanhir ↗Wicipedia CymraegGwyddno Garanhir, neu Gwyddneu, o draddodiad Cymru; mae’n ymddangos gyntaf yn nhraddodiadau’r Hen Ogledd, ac mae Bonedd Gwŷr y Gogledd yn ei ddisgrifio fel un o ddisgynyddion y brenin Dyfnwal Hen; ef yw arglwydd Cantre’r Gwaelod, a leolid yn draddodiadol ym Mae Ceredigion gyferbyn ag Aberystwyth ac Aberdyfi; cedwid y môr allan gan lifddorau, ond un diwrnod roedd y gwyliwr, Seithenyn, yn feddw, a boddwyd Cantre’r Gwaelod; mae’r gerdd Seithennin Saf Allan yn Llyfr Du Caerfyrddin yn cyfeirio at foddi ‘Maes Gwyddneu’; mae cyfeiriad at Wyddno yn Culhwch ac Olwen, ac mae ei fab Elffin yn gymeriad amlwg yn Hanes Taliesin fel noddwr Taliesin Ben Beirdd.Gwyddno Garanhir ↗Wikipedia (Saesneg)Gwyddno Garanhir, rheolwr tir suddedig Cantre’r Gwaelod oddi ar arfordir Cymru, tad Elffin ac felly taid maeth Taliesin yn Hanes Taliesin; mae mwys Gwyddno Garanhir yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain; yn ôl traddodiad ef oedd arglwydd Cantre’r Gwaelod yn yr hyn sydd heddiw’n Fae Ceredigion, a’i brif gaer, Caer Wyddno, i’r gogledd-orllewin o Aberystwyth heddiw; gwarchodid yr holl deyrnas rhag y môr gan lifddorau yr oedd rhaid eu cau cyn y llanw, ac un diwrnod methodd y ceidwad, Seithenyn, â’u cau a daeth y môr i mewn a gorchuddio’r tir; rhydd traddodiad hefyd ran o’i deyrnas ar dir sych iddo y gallai ffoi iddi; uniaethodd awduron yr unfed ganrif ar bymtheg ef â Gwyddno fab Clydno, brenin Meirionnydd ar ddiwedd y chweched ganrif, yr ymgeisydd mwyaf tebygol efallai; yn The Dark Is Rising gan Susan Cooper ef yw brenin y Tiroedd Coll; ystyr Garanhir yw ‘coesau hir’, ‘coesau crëyr’.
Mae Mwys Gwyddno Garanhir yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain, ac yn Culhwch ac Olwen mae ei ennill yn un o’r tasgau a esyd Ysbaddaden i Gulhwch. Cored Wyddno, ger Aberdyfi, oedd lle cafodd ei fab Elffin y plentyn Taliesin mewn cwd lledr ar fore o Fai.FfynonellauGwyddno Garanhir ↗Wikipedia (Saesneg)Gwyddno Garanhir, rheolwr tir suddedig Cantre’r Gwaelod oddi ar arfordir Cymru, tad Elffin ac felly taid maeth Taliesin yn Hanes Taliesin; mae mwys Gwyddno Garanhir yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain; yn ôl traddodiad ef oedd arglwydd Cantre’r Gwaelod yn yr hyn sydd heddiw’n Fae Ceredigion, a’i brif gaer, Caer Wyddno, i’r gogledd-orllewin o Aberystwyth heddiw; gwarchodid yr holl deyrnas rhag y môr gan lifddorau yr oedd rhaid eu cau cyn y llanw, ac un diwrnod methodd y ceidwad, Seithenyn, â’u cau a daeth y môr i mewn a gorchuddio’r tir; rhydd traddodiad hefyd ran o’i deyrnas ar dir sych iddo y gallai ffoi iddi; uniaethodd awduron yr unfed ganrif ar bymtheg ef â Gwyddno fab Clydno, brenin Meirionnydd ar ddiwedd y chweched ganrif, yr ymgeisydd mwyaf tebygol efallai; yn The Dark Is Rising gan Susan Cooper ef yw brenin y Tiroedd Coll; ystyr Garanhir yw ‘coesau hir’, ‘coesau crëyr’.Culhwch and Olwen ↗Wikipedia (Saesneg)Culhwch ac Olwen, chwedl Gymraeg ganoloesol lle mae Culhwch, gyda chymorth ei gefnder y Brenin Arthur a’i ryfelwyr, yn ceisio priodi Olwen, merch y cawr Ysbaddaden Bencawr; mae’n goroesi’n gyflawn yn Llyfr Coch Hergest, tua 1400, ac yn rhannol yn Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1325; yr hiraf o’r chwedlau rhyddiaith Cymraeg, a gynhwysodd yr Arglwyddes Charlotte Guest yn ei Mabinogion, ac a gyfrifir efallai’r chwedl Arthuraidd gynharaf; mae tad Culhwch, y Brenin Cilydd fab Celyddon, yn colli ei wraig Goleuddydd wedi’r enedigaeth; mae ei frenhines newydd yn tynghedu Culhwch na chaiff briodi neb ond Olwen, ac er na welodd hi erioed mae’n syrthio mewn cariad â hi; mae’n marchogaeth at ei gefnder Arthur yng Nghelliwig yng Nghernyw; mae Arthur yn rhoi iddo beth bynnag a ofyn ond ei gleddyf Caledfwlch, ei arfau eraill a’i wraig, ac yn anfon chwech o’i ryfelwyr gorau, Cai, Bedwyr, Gwalchmai, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd, Menw fab Teirgwaedd a Chynddylig Gyfarwydd, gyda rhestr hir o eraill gan gynnwys Gwyn ap Nudd; ni chydsynia Ysbaddaden nes i Gulhwch gyflawni tua deugain o dasgau, yn eu plith ennill mwys Gwyddno Garanhir, rhyddhau Mabon a hela’r Twrch Trwyth ac Ysgithyrwyn; yn y diwedd lleddir y cawr ac mae Olwen yn rhydd i briodi; mae rhestr llys Arthur yn enwi tua dau gant o wŷr, gwragedd, cŵn, meirch a chleddyfau mwyaf ei deyrnas; canmolir hanes Culhwch yn marchogaeth ei farch yn aml am ei fywiogrwydd, ac mae’r llys yng Nghelliwig yn un o’r enghreifftiau cynharaf o roi lle i lys Arthur.Elffin ap Gwyddno ↗Wicipedia CymraegElffin ap Gwyddno, noddwr Taliesin Ben Beirdd yn Hanes Taliesin a thraddodiadau eraill yr Oesoedd Canol; y sillafiad cynharaf yw Elphin (Llyfr Taliesin 19.23); mab Gwyddno Garanhir, a gysylltir â Cheredigion a Chantre’r Gwaelod; ym marn rhai ysgolheigion arwr o’r Hen Ogledd ydoedd yn wreiddiol, a thrawsblannwyd ei draddodiadau i Gymru; yn ôl Bonedd Gwŷr y Gogledd mae’n disgyn drwy Wyddno, Cawrdaf a Garmonion o Ddyfnwal Hen ac efallai o Facsen Wledig ac Elen; mae llawysgrif Peniarth 131 yn rhoi dau frawd iddo, Cann ac Idris Arw, a’r Areithiau Pros un arall, Edeyrn fab Gwyddno Garanhir; mae’n cael y Taliesin newydd-anedig yn hongian mewn cwd lledr ar bolyn yng Nghored Wyddno ger Aberdyfi fore Calan Mai, ac yn rhoi ei enw iddo: ‘Llyma dal iesin’, a’r plentyn yn ateb ‘Taliesin bid!’; mae’r plentyn yn canu iddo Dyhuddiant Elffin, ‘Elffin teg, taw a’th wylo; ni wna lles drwg obeithio; ni chad yng nghored Wyddno erioed gystal â henno’; carcharir Elffin gan Faelgwn Gwynedd yn Negannwy, ac mae Taliesin yn ymryson â beirdd Maelgwn i’w ryddhau; fe’i henwir mewn dau o Englynion y Beddau; wedi ei ryddhau mae Elffin yn ennill ras geffylau ac yn cael crochan yn llawn aur, ei dâl am feithrin Taliesin; geilw Taliesin ei hun yn ‘brifardd cyffredin’ i Elffin.
Mae Llyfr Du Caerfyrddin yn cadw ymddiddan ar gân rhwng Gwyddno a Gwyn ap Nudd. Mae Gwyn, yn dychwelyd o frwydr, yn cael Gwyddno ac yn rhoi ei nawdd iddo, ac yn adrodd am y brwydrau a welodd. Yn ein dyddiau ni gwnaeth Susan Cooper Wyddno yn frenin y Tiroedd Coll yn Silver on the Tree, llyfr olaf The Dark Is Rising.FfynonellauGwyn ap Nudd ↗Wikipedia (Saesneg)Gwyn ap Nudd, brenin y Tylwyth Teg a rheolwr Annwn, Arallfyd Cymru, rhyfelwr mawr, a gysylltir â thraddodiad yr Helfa Wyllt; mab Nudd ac felly ŵyr Beli Mawr, a’i frodyr Edern ac Owain ap Nudd; yn Culhwch ac Olwen mae Gwyn a Gwythyr fab Greidiawl yn ymryson am Greiddylad ferch Lludd, a gwna Arthur iddynt ymladd amdani bob Calan Mai hyd Ddydd y Farn; dywed y chwedl i Wyn gael ei osod ‘dros epil y cythreuliaid yn Annwn, rhag iddynt ddifetha’r genhedlaeth hon’; ni ellir hela’r Twrch Trwyth hebddo, ac mae’n marchogaeth Du y Moroedd, yr unig farch a all ei gario; yn Ymddiddan Gwyn ap Nudd a Gwyddno Garanhir yn Llyfr Du Caerfyrddin mae Gwyn yn rhoi ei nawdd i Wyddno ac yn adrodd am frwydrau a welodd, gyda Brân, Meurig fab Carreian, Gwenddolau fab Ceidio a Llacheu fab Arthur; ef yw ‘gobaith lluoedd’ ac ‘arwr byddinoedd’, a phan ofynnir o ble y daw mae’n ateb, ‘Dyfod o gad a chyfranc’; yn y llên gwerin ddiweddarach ef yw brenin y Tylwyth Teg; geilw Dafydd ap Gwilym y dylluan yn ‘edn i Wyn ap Nudd’ a mawnog yn ‘bysgodlyn Gwyn ap Nudd’; mae traddodiad yn enwi ei brif heliwr fel un sy’n arwain Cŵn Annwn dros Gadair Idris; yn Llyfr Du ei gi gorau yw Dormarch; ystyr gwyn yw ‘teg, disglair’, a hefyd ‘pur, sanctaidd’; mae’n gytras â’r Wyddeleg fionn, a Nudd â Nuada ac â Nodens.Gwyddno Garanhir ↗Wikipedia (Saesneg)Gwyddno Garanhir, rheolwr tir suddedig Cantre’r Gwaelod oddi ar arfordir Cymru, tad Elffin ac felly taid maeth Taliesin yn Hanes Taliesin; mae mwys Gwyddno Garanhir yn un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain; yn ôl traddodiad ef oedd arglwydd Cantre’r Gwaelod yn yr hyn sydd heddiw’n Fae Ceredigion, a’i brif gaer, Caer Wyddno, i’r gogledd-orllewin o Aberystwyth heddiw; gwarchodid yr holl deyrnas rhag y môr gan lifddorau yr oedd rhaid eu cau cyn y llanw, ac un diwrnod methodd y ceidwad, Seithenyn, â’u cau a daeth y môr i mewn a gorchuddio’r tir; rhydd traddodiad hefyd ran o’i deyrnas ar dir sych iddo y gallai ffoi iddi; uniaethodd awduron yr unfed ganrif ar bymtheg ef â Gwyddno fab Clydno, brenin Meirionnydd ar ddiwedd y chweched ganrif, yr ymgeisydd mwyaf tebygol efallai; yn The Dark Is Rising gan Susan Cooper ef yw brenin y Tiroedd Coll; ystyr Garanhir yw ‘coesau hir’, ‘coesau crëyr’.
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Brenin y Brythoniaid a ymladdodd yng Ngâl (wedi’i gofnodi)
Brenin y Brythoniaid a groesodd y môr gyda deuddeng mil o wŷr, tua 469, i ymladd dros Rufain yn erbyn y Fisigothiaid yng nghalon Gâl. Ysgrifennodd Sidonius Apollinaris ato fel cyfaill.