Caswallon fab Beli
Y brenin a wynebodd Iŵl Cesar (wedi’i gofnodi)Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab Beli
Hanes Cymru / Brythoniaid Oes yr Efydd a’r Haearn
Y Pedair Cainc
Mab Dôn a brawd Gwydion. Cychwynnodd ei gariad at Goewin y rhyfel rhwng Gwynedd a’r de, a chosbodd Math ef a’i frawd ym mhryd anifeiliaid.
Llun: Caer Rufeinig Tomen y Mur o’r awyr, a’r domen Normanaidd ddiweddarach o fewn ei rhagfuriau · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Ystyr yr enw
Gilfaethwy fab Dôn: Gilfaethwy, mab Dôn
Gilfaethwy fab Dôn
Gilfaethwy fab Dôn, brawd Gwydion a nai Math, sy’n gosod Pedwaredd Gainc y Mabinogi ar waith. Arweiniodd ei gariad at forwyn draed Math, Goewin, at ryfel rhwng y gogledd a’r de, ac at gosb nad oes ei thebyg yn yr hen chwedlau: tair blynedd yn byw fel anifeiliaid gwyllt y goedwig.FfynonellauGilfaethwy ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Dôn a brawd Gwydion; ei gariad at Goewin, y rhyfel a ddilynodd, a’r tair blynedd ar ffurf anifeiliaid.Pedeir Keinc y Mabinogi ↗Ifor Williams (gol.), Gwasg Prifysgol Cymru, 1930Testun Cymraeg y pedair chwedl o Lyfr Gwyn Rhydderch, gyda Llyfr Coch Hergest wrth ei ochr: ffynhonnell pob golygfa a adroddir ar y tudalennau hyn.
| Yn y chwedlau | Pedwaredd Gainc y Mabinogi |
|---|---|
| Teulu | Mab Dôn; brawd Gwydion ac Arianrhod; nai Math |
| Ei gosb | Tair blynedd ar ffurf anifeiliaid |
Mae’r chwedl yn agor gyda Gilfaethwy’n dihoeni. Gwelodd ei frawd Gwydion ei liw’n pylu a gofyn pam, a chael gwybod ei fod yn caru Goewin, y forwyn a ddaliai draed Math. Tra bo Math gartref ni ellid gwneud dim, am y clywai Math unrhyw sibrwd a gyfarfyddai’r gwynt.FfynonellauGilfaethwy ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Dôn a brawd Gwydion; ei gariad at Goewin, y rhyfel a ddilynodd, a’r tair blynedd ar ffurf anifeiliaid.Math fab Mathonwy ↗Wikipedia (Saesneg)Arglwydd Gwynedd yn y Bedwaredd Gainc, yng Nghaer Dathyl; ei forwyn draed, ei gosb ar ei neiaint, a chreu Blodeuwedd gyda Gwydion.
Felly gwnaeth Gwydion ryfel. Aeth i’r de gyda Gilfaethwy a deg arall, yn rhith beirdd, ennill moch Annwn gan Bryderi drwy dwyll a’u gyrru i’r gogledd. Dilynodd Pryderi gyda’i fyddin, a marchogodd Math allan i’w gyfarfod. Tra oedd y brenin i ffwrdd, gwnaeth Gilfaethwy gam â Goewin yn ystafell Math ei hun yng Nghaer Dathyl.FfynonellauGilfaethwy ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Dôn a brawd Gwydion; ei gariad at Goewin, y rhyfel a ddilynodd, a’r tair blynedd ar ffurf anifeiliaid.Math fab Mathonwy (the Fourth Branch) ↗Wikipedia (Saesneg)Y Bedwaredd Gainc, chwedl Gwynedd: o Gaer Dathyl a Goewin hyd at farw Pryderi, geni Lleu, Blodeuwedd a’r eryr yn y dderwen.
Pan glywodd Math y gwir, gwnaeth Goewin yn frenhines iddo, gwahardd ei neiaint o’i lys, a phan ddaethant ato o’r diwedd trawodd hwy â’i hudlath. Aeth Gilfaethwy’n ewig, a Gwydion yn garw, ac aethant i’r goedwig. Flwyddyn yn ddiweddarach daethant yn ôl gydag elain; trodd Math yr elain yn fachgen, ac anfon y brodyr allan eto’n faedd gwyllt a hwch. Y flwyddyn wedyn roeddent yn flaidd a bleiddast. Bob blwyddyn deuai un ifanc adref gyda hwy, a gwnaed pob un yn fachgen a rhoi enw iddo: Hyddwn, Hychdwn a Bleiddwn.FfynonellauGilfaethwy ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Dôn a brawd Gwydion; ei gariad at Goewin, y rhyfel a ddilynodd, a’r tair blynedd ar ffurf anifeiliaid.Math fab Mathonwy ↗Wikipedia (Saesneg)Arglwydd Gwynedd yn y Bedwaredd Gainc, yng Nghaer Dathyl; ei forwyn draed, ei gosb ar ei neiaint, a chreu Blodeuwedd gyda Gwydion.
Wedi’r drydedd flwyddyn rhoddodd Math eu ffurf eu hunain yn ôl i’r brodyr, cael eu golchi a’u gwisgo, a gwneud heddwch â hwy: roedd ganddynt ddigon o gywilydd. Nid enwir Gilfaethwy eto yn y chwedl. Mae’r Trioedd yn cofio’r tri mab a aned i’r brodyr yn y gwyllt fel Tri Aerfeddog Ynys Prydain.FfynonellauGilfaethwy ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Dôn a brawd Gwydion; ei gariad at Goewin, y rhyfel a ddilynodd, a’r tair blynedd ar ffurf anifeiliaid.Welsh Triads ↗Wicipedia (Saesneg)Mae Peniarth 16, y casgliad cynharaf, o drydydd chwarter y drydedd ganrif ar ddeg, yn cadw 46 o’r 96 triawd yn argraffiad Rachel Bromwich; ysgrifennwyd Peniarth 45 tua 1275.
Mae plant Dôn, Gwydion, Gilfaethwy, Arianrhod, Gofannon y gof ac Amaethon yr amaethwr, yn deulu cyfan o hen chwedlau Gwynedd, ac mae eu henwau’n rhedeg drwy’r Mabinogi a cherddi Llyfr Taliesin. Mae stori Gilfaethwy’n un galed, am gam a wnaed ac a dalwyd yn llawn, ac am gyfiawnder brenin sy’n maddau unwaith y talwyd y ddyled.FfynhonnellGilfaethwy ↗Wikipedia (Saesneg)Mab Dôn a brawd Gwydion; ei gariad at Goewin, y rhyfel a ddilynodd, a’r tair blynedd ar ffurf anifeiliaid.
Ffynonellau a darllen pellach
56 o bobl y Mabinogi, pob un â’i dudalen ei hun: arglwyddi ac arglwyddesau Dyfed, plant Llŷr a phlant Dôn, arwyr y chwedlau eraill, a’r bobl a gadwodd y chwedlau’n fyw.
Y chwedl: Math fab Mathonwy → Holl chwedlau’r Mabinogion → Erthygl: y llyfrau a gadwodd y chwedlau →
Y brenin a ddewiswyd gan y Brythoniaid i’w harwain yn erbyn ymosodiad Iŵl Cesar yn 54 CC. Mae traddodiad Cymru’n ei gofio fel Caswallon fab Beli Mawr.
Caswallon fab BeliBeli Mawr fab Manogan, brenin Ynys Prydain yn nhraddodiad Cymru, tad Caswallon, Lludd a Llefelys, a’r cyndad a enwir ar ben achau brenhinoedd Cymru.
Beli MawrMab Beli Mawr a brenin ar ei ôl, a ailgododd Lundain a’i henwi ar ei ôl ei hun, Caer Ludd. Gyda’i frawd Llefelys rhyddhaodd yr Ynys o dair gormes a chladdu’r ddwy ddraig yn Ninas Emrys.
Lludd fab BeliMab Beli Mawr, a enillodd deyrnas Ffrainc drwy briodi ei haeres, ac y rhyddhaodd ei gyngor doeth Ynys Prydain o dair gormes yn chwedl Lludd a Llefelys.
Llefelys fab BeliYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf