Hanes Cymru / Cymru Rufeinig

y 4edd ganrif

Cynan Meiriadog

Brawd Elen Luyddog, a helpodd ym Mreuddwyd Macsen Wledig i ennill Rhufain i Facsen ac yna wneud ei gartref yn Llydaw gyda gwŷr Prydain.

Llun: Sylfeini wedi’u cloddio yng nghaer Rufeinig Segontium, Caernarfon · Wolfgang Sauber, CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
y 4edd ganrif (cronicl cynnar:Breuddwyd Macsen Wledig, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350) Sylfaenydd Llydaw yn nhraddodiad Cymru a Llydaw Cymru Rufeinig Brenhinoedd, tywysogion a rheolwyr
Yr arch garreg y dywedir mai un Cynan ydyw, yn eglwys gadeiriol Saint-Pol-de-Léon, Llydaw
Yr arch garreg y dywedir mai un Cynan ydyw, yn eglwys gadeiriol Saint-Pol-de-Léon, Llydaw · Llun: Wikimedia Commons · GO69, CC BY-SA 4.0

Cynan Meiriadog, Konan Meriadeg i’r Llydawiaid, yw sylfaenydd Llydaw yn nhraddodiadau Cymru a Llydaw fel ei gilydd. Brawd Elen yn y chwedl Gymraeg, arweiniodd wŷr Prydain a aeth gyda Macsen Wledig, enillodd Rufain iddo, ac yna gwnaeth gartref newydd dros y môr yn Llydaw, y wlad a wnaeth y Brythoniaid yn eiddo iddynt eu hunain.

PrydAmser Macsen Wledig, yr 380au
TadEudaf Hen, Octavius yn Sieffre o Fynwy
ChwaerElen Luyddog, Elen y Lluoedd
SefydloddLlydaw, ‘Prydain arall’

Kenan fab Eudaf#

O Lydaw ei hun y daw’r cofnod hynaf o Gynan yn sylfaenydd Llydaw. Mae Buchedd Sant Gwrthiern, a gopïwyd i gartwlari abaty Kemperle rhwng 1118 a 1127, yn olrhain teulu’r sant yn ôl at Outham yr Hen, Eudaf Hen, ac yn rhoi mab i Outham, Kenan, yr hen sillafiad Cymraeg ar Cynan, a sefydlodd Lydaw. Mae ach a gadwyd yng Nghymru yn olrhain brenhinoedd Dumnonia hefyd, drwy Geraint fab Erbin, at ‘Cynan map Eudaf Hen’.

Ym Mreuddwyd Macsen#

Ym Mreuddwyd Macsen Wledig mab Eudaf a brawd Elen yw Cynan. Pan â Macsen yn ôl i ennill Rhufain, Cynan a rhyfelwyr Prydain sy’n cipio’r ddinas iddo. Yn ddiolch mae’r ymerawdwr yn caniatáu iddynt oresgyn pa wlad bynnag a ddewisant, a dewisant Armorica, yr ochr draw i’r môr o Gernyw, ac ymsefydlu yno am byth.

Prydain arall#

Mae Sieffre o Fynwy yn ei hadrodd yn ei ffordd ei hun. Nai i’r brenin Octavius yw ei Gynan ef, ac wedi i Maximianus, ei Facsen ef, briodi merch y brenin, daw’r ddau’n gyfeillion. Mae Maximianus yn arwain byddinoedd Prydain dros y môr, yn cipio Armorica ac yn gwneud Cynan yn frenin arni, gyda gorchymyn i sefydlu yno ‘Brydain arall’. Glynodd yr enw: Brittany, Prydain Fechan, Llydaw, lle siaredir iaith agos at y Gymraeg hyd heddiw.

Y Brythoniaid a groesodd y môr#

Ysgrifennodd Gildas, yn y chweched ganrif, eisoes am Frythoniaid a hwyliodd ymaith dros y moroedd, ac mae Bucheddau’r saint yn adrodd am wŷr sanctaidd Cymru a Chernyw a aeth i Lydaw a sefydlu ei heglwysi. Saif Cynan ar ben y cwbl, arweinydd cyntaf y Brythoniaid yn eu hail gartref.

Y Cynan a ddaw yn ôl#

Addawai brud Cymru y deuai Cynan yn ôl i arwain ei bobl yn awr eu hangen. Yn Armes Prydein, brud mawr y ddegfed ganrif, bydd Cynan a Chadwaladr yn dychwelyd gyda’i gilydd i yrru’r Saeson allan o Brydain. Credai’r ysgolhaig Rachel Bromwich mai sylfaenydd Llydaw oedd y Cynan hwn eisoes, a dywedodd Sieffre o Fynwy hynny’n blaen.

Ei gofio yn Llydaw#

Am ganrifoedd roedd teuluoedd mawr Llydaw yn falch o gyfrif Cynan yn gyndad iddynt. Olrheiniai tŷ bonheddig Rohan ei linach ato, ac yn yr ail ganrif ar bymtheg derbyniodd y Brenin Louis XIV eu hach. I’r Llydawiaid ef oedd brenin cyntaf eu gwlad; i’r Cymry, brawd Elen na ddaeth byth adref.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

fl. 1st century

Caradog

Y brenin Brythonig a ymladdodd Rufain (wedi’i gofnodi)

Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.

Caradog
d. AD 61

Buddug

Brenhines a gododd yn erbyn Rhufain (wedi’i gofnodi)

Brenhines yr Iceni a arweiniodd wrthryfel mawr y Brythoniaid yn erbyn Rhufain yn 60–61 OC, tra oedd y fyddin Rufeinig yn ymosod ar dderwyddon Môn. Saif ei cherflun ymhlith Arwyr Cymru yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd.

Buddug
fl. 2nd century

Lleurwg (Lles ap Coel)

Brenin Cristnogol cyntaf y Brythoniaid (cronicl cynnar:Liber Pontificalis, y 6ed ganrif)

Brenin y Brythoniaid, Lucius yn Lladin, a ysgrifennodd at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Cymru’n ei gofio fel Lleurwg, Lles ap Coel a Lleufer Mawr.

Lleurwg (Lles ap Coel)
d. c. 304

Iŵl ac Aaron

Merthyron Caerllion (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif)

Dau Gristion o ddinas Rufeinig Caerllion a fu farw dros eu ffydd tua 304. Hwy yw’r merthyron Cristnogol cyntaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru.

Iŵl ac Aaron

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf